Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ГӀиллакх

ГӀиллакх — бохучу дешна маьӀна, адамийн юкъаметтигаш билгалйохуш йолу бакъонаш, кепаш, куьцаш ду. Салам далар хӀор дахаро тӀехӀотточу киртигех аладеза хӀума хаар ду. Оьздангалла бохучу дешан маьӀна вуно шуьйра бу. Шеначу гӀиллакх лаьцна ца Ӏаш, сий-йахь, комаьршалла, къонахалла, маршо и дӀ.кх. юкъалоцу.

Дала пайхамаршкахула, деза жайнаш а доссош, кхачийна адамашка гӀиллакх а, оьздангалла а.

Къамелехь а, литературехь а уггаре а дукха лелош йолу термин оьздангаллин синоним санна, наггахь гӀиллакх-оьздангаллин синоним санна[1]. ГӀиллакх-оьздангалла – иза этикин предмет ю, иза академически дисциплина санна; этико Ӏамош дерг[2]. Цхьа могӀа философски системашкахь оьздангаллин кхетам дӀакъаьстина бу оьздангаллех, амма и тайпа концептуализаци авторски Ӏаламан елахь а, даима а нийса ца йогӀу денна лелош долчу хӀуманца[3]. Оцу готтачу маьӀнехь гӀиллакх-оьздангаллин кхетам лелабо ерриге а гӀиллакх-оьздангаллин цхьа дакъа я тӀегӀа билгалдаккхархьама, ткъа гӀиллакх-оьздангалла цхьа могӀа хьолашкахь гойту гӀиллакх-оьздангаллин чоьхьара я чоьхьара агӀо, ткъа шолгӀаниг лоруш йу арахьара индивидуалца йоьзна[4].

Оьздангалла боху дош оьрсийн маттахь гучуделира XVIII бӀешеран шолгӀачу декъехь[5] (дуьххьара дӀаяздина «Оьрсийн Академин дошамехь» 1789 шарахь[6]), цуьнца цхьаьна ма-дарра французийн термин morale схьаэцарца а, гергара дешнашна «vonic бух тӀехь» калькаш кхолларца а цхьаьна "нрав"[7].

Гегелан философски системехь

Са, шен чоьхьарчу чулацамехь бакъдолчу ша-шех къасторе кхаьчна, теоретически ойлаярца а, маьршачу лаамца а, хьаладолуш ду шен субъективитетал; цун йиш йолаш, хила деза ший чулоацам гучабаккха объективни бакъдарца, объективни са хулаш. Маьршачу синан хьалхара объективни гучудалар ду низам. Иза ду маьрша личностни лаам кхочушбар, хьалхара, арахьарчу хӀуманашца доьзна — долахь йолу бакъо; шолгӀа делахь, кхечу весетца доьзна — барт бан бакъо; ткъа эххар а, шен негативан гӀуллакхца доьзна, оцу негативан инкарло ярца — таӀзаран бакъонехь. Низам дохор, формалан а, абстрактни а бен меттахӀоттош долу таӀзарца, синехь гӀаттадо гӀиллакх-оьздангаллин дехар бакъдолчу бакъдолчунна а, диканна а, уьш дуьхьал ду харцонан а, вон а лаамна декхар санна (дас Соллен), цуьнга шен синкхетамца къамел деш. Цу декхарна а, хьакъдоцучу бакъдолчунна а Йукъахь йолчу дихотомех са паргӀатдолу бакъйолчу оьздангаллин (Sittlichkeit), цигахь индивидуал каро ша чоьхьара зӀе йолуш я солидарехь оьздангаллин дахаран бакъйолчу кепашца, я, Гегелан терминологица, субъекто ша цхьаъ санна тӀеоьцу оьздангаллин субстанцица кхаа тӀегӀанехь цуьнан гучуяларехь, доьзалехь (ciürliche so manifeste in the family). Гесельшафт), ткъа пачхьалкх. Пачхьалкх, Гегелан хьесапехь, уггаре а лакхара гучудалар ду объективни синан, адамийн дахарехь хьекъалан кхачам боллуш дӀахӀоттам;ХӀораннан а паргӀато массо а цхьааллехь кхочушъяр санна, пачхьалкх ю, юкъарчу хьесапехь, абсолютан чаккхе ша-шеца (Зельбствек). Къоман пачхьалкхаш, оцу пачхьалкхашкахь дӀахӀоттийна долу къоман са (Folksgeister) санна, Ӏаламан синан шатайпа гучудовларш ду, ткъа церан историн кхолламашкахь болх беш бу оцу синан диалектикан ницкъ, иза, церан тӀаьхьенца, жим-жима шен дозанех а, цхьана агӀор хиларх а паргӀатволу, шен паргӀато, синкхетам боцуш хиларе кхочу.

Мрксизмехь

Шен гочдарехь «Маркс, Карл XVIII бӀешеран французийн материализмах лаьцна»[8] произведенин цитатаца Плехановс гайтира марксистийн оьздангаллин доктринан Ӏилманан бух: «Нагахь санна стага шен дерриге а синхаамаш, хаарш, и.дӀ.кх.а схьаоьцуш хилча, арахьарчу дуьненах схьаэцча, цунах цига кхаьчначу дуьненах а, оцу зеделларгца иза оьшучу дуьненах а шена гонаха долу дуьне дӀахӀоттаде, стага шена хьакъ долу синхаамаш схьаэца, цунна марзвала бакъдолчу адамийн юкъаметтигашна, нагахь санна цунна ша стаг хетархьама Нагахь санна нийса кхеташ хилча личностни интерес ерриге а оьздангаллин бух бу, тӀаккха оьшу, цундела, ларъян, индивидуальни интересаш маьрша яцахь а. материалистически маьӀна цу дешан, вуьшта аьлча, нагахь санна цуьнан паргӀато лаьтта яц цхьацца амалех ларваларан негативан ницкъехь, вуьшта аьлча, шен личностни амалш гучуяха дикачу таронехь, тӀаккха оьшу, цундела, индивидуашна шайн зуламашна таӀзар ца дан, амма зуламан антисоциальни хьостанаш хӀаллакдан а, индивидуальни а меттахӀотторан а If the al. адаман амал хьелаша кхуллу, тӀаккха оьшу, цундела, и хьелаш адамна хьакъ долуш хилийта»[9].

Билгалдаккхарш

https://ce.ruwiki.ru/w/index.php?title=%D0%93%D3%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%85&action=edit&section=3#

  1. ↑ Энциклопедия. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  2. ↑ Энциклопедия. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  3. ↑ Энциклопедия. iph.ras.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  4. ↑ МОРАЛЬ И НРАВСТВЕННОСТЬ. iphras.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  5. ↑ ФЭБ: Плеханов. Карл Маркс и Лев Толстой. — 1952 (текст). feb-web.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  6. ↑ Т.Тихонова, С.Костырко, Журнальный зал | НЛО, 2015 N3(133) | Елена Овчинникова - Этика и идеология: сценарии взаимодействия в русской культуре. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  7. ↑ vasmer.info - vasmer Ресурсы и информация. (инг.). vasmer.info. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.
  8. ↑ .
  9. ↑ ФЭБ: Плеханов. Карл Маркс и Лев Толстой. — 1952 (текст). feb-web.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 14 декабрь.

Литература

  • Аристотель — Евдемова этика
  • Аристотель — Никомахова этика
  • Швейцер Альберт — Культура и этика
  • Адорно Теодор В. Проблемы философии морали / Пер. с нем. М. Л. Хорькова. — М.: Республика, 2000. — 239 с. — (Б-ка этической мысли). ISBN 5-250-02744-X
  • Гусейнов А. А., Иррлитц Г. Краткая история этики. — М.: Мысль, 1987
  • Поляков А. П. Наука и нравственность. — М.: Политиздат, 1971

Категореш