Бакаев, Хьасан Зайндин воӀ
Бака́ев Хьаса́н Зайнди́н воӀ (оьрс. Хасан Зайндинович Бакаев; 1959 шеран 8 февраль, ГихтӀа, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 2025 шеран 7 март, Бельги) — нохчийн историк-кавказйовзархо а, йаздархо а, поэт а, публицист а[1]. «Ичкери» газетан коьрта редактор вара (Нохчийн Республика Ичкерин правительствон газет). 100 сов Ӏилманан а, Ӏилманан-кхетаме а публикацин автор. «Нохчо» газетан куьйгалла дина. ТӀаьхьара шерашкахь вехара Малхбузен Европехь.
Биографи
Вина 1959 шеран чиллин беттан 8-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Хьалха-Мартанан кӀоштан Гихтахь. 1976-чу шарахь чекхйаьккхина № 1 йолу Гихтара йуккъера ишкол, 1977—1979 шерашкахь Советийн эскарехь гӀуллакх дина. 1983—1988 шерашкахь историн факультетехь Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан Л. Н. Толстойн цӀарах университетехь дешна. Лакхарчу курсашкахь дуьйна Шира Малхбален истори Ӏаморехь говзанча хила волавелира. Студентан шерашкахь цо зорбатоьхна 40 кхаччалц Ӏилманан а, Ӏилманан-кхетаме а йаззамаш вайнехан темана тӀехь. Оццу муьрехь Хьасана жигара дакъалецира Нохч-ГӀалгӀайчохь археологин ахкаршкахь. 1990-гӀа шераш чекхдолуш, Нохчийчохь тӀеман акцеш хилар бахьана долуш, Малхбузан Европера цхьана пачхьалкхе дӀавахара иза.
Карьера
Хь. Бакаевс масех Ӏилманан болх арахецна (цхьана декъехь В. Л. Ростуновца цхьаьна). Студентан шерашкахь дуьйна вайнехан этногенезан темина 100 сов болх арахецна цо, шайна йукъахь монографеш а йолуш. Шен Ӏилманан белхаш боцуш, цо зорбане баьхна дуккха а йаззамаш а, эссеш а, цу тӀехь цо популяризаци йо кавказйовзар а, малхбалейовзар а Ӏилманийн кхиамашна.
1987 шарахь, регионийн археологин студентийн конференцешкахь толам баьккхинчул тӀаьхьа, Хьасан тоьллачех цхьаъ санна Москох хьажийра Йерригсоюзан студентийн XXII-чу археологин конференцехь дакъалаца, цигахь Хьасанна йелира хьалхарчу даржан толамхочун диплом. Оццу шарахь Хьасане БуритӀе кхайкхам кхаьчна «Кавказ а, ширачу малхбален цивилизациш а» Йерригсоюзан Ӏилманан конференцехь дакъалаца, цигахь дакъалоцуш бара Ӏилманчаш И. М. Дьяконов а, Г. А. Меликишвили а, Вяч. Вс. Иванов а, О. М. Джапаридзе а, С. А. Старостин а, А. Ю. Милитарев а, иштта кхиберш а.
В. Б. Виноградовс Бакаев Хьасан кховдийра хинйолчу проектан декъашхо санна, нах-хурритин-урартийн орамаш толлуш. ХӀетахь Бакаев Хьасан НПХьУ-н пхоьалгӀачу курсехь историн студент вара[2].
1988-чу шарера 1990-чу шаре кхаччалц университетан дешар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа Бакаев Хьасана корматаллица дӀахьора археологи. Оцу шерашкахь цо арахецна цхьа могӀа Ӏилманан белхаш а, очеркаш а, вайнехан Ширачу Малхбалеца хилла къаьмнийн а, культурин а зӀенаш гучуйохуш.
1990-чу шарахь Петарбухан университетан Малхбалехьара факультетан аспирантуре деша воьду Хьасан, цигахь дешна малхбалин Ӏилманчааш Б. Б. Пиотровскийн а, И. М. Дьяконовн а куьйга кӀел. Оцу муьрехь Москохь а, Петарбухахь а арадовлучу Ӏилманан журналашкахь дуккха а зорбане йевлла Хьасана.
1992—1994 шерашкахь Москохь долахь предприниматель вара. Хьалхара нохчийн тӀом болабаларца Бакаев Соьлжа-ГӀала дӀавахара, шен журналистан болх дӀаболийра «Ичкерия» газетехь[3], иза дара Нохчийн Республикан Ичкерин леррина газет. ТӀом чекхбаьлча Бакаев Хьасан хӀоьттира «Ичкерин» коьрта редактор, цу даржехь цо болх бира 1996—1999 шерашкахь[4][5].
ШолгӀачу нохчийн тӀамна Бакаев Хасан карийра Бакох, иза цигахь белхан тӀедилларца вара. Цул тӀаьхьа масех шо даьлча Бакохара Малхбузера Европе эмиграци йира цо. Эмиграцехь Хьасан Ӏилманан балхаца а, публицистикица а лелла, нохчийн (вайнехан) историн темина книгаш арахоьцуш.
2015-чу шеран бекарг беттан 6-8-чу деношкахь цо дакъалецира конференцехь, цигахь йовзийтира шен керла книга «Даима тӀом: нохчий доттагӀийн а, мостагӀийн а бӀаьргашца». Оцу киншкина Бакаев Хьасана йелира Нохчийн Республикан Ичкерин «Коман сий» орден, совгӀат дина «Даймахкана шен дог ца лозуш гӀуллакх дарна а, информацин фронтехь доггах къахьегарна а, ткъа иштта нохчийн халкъан шира истори толлуш йеххачу хенахь а, пайде а Ӏилманан болх барна а»[6].
Россин археолога а, этнолога а, антрополога а В. Шнирельмана шен «Арийский миф в современном мире» а, «Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке» цӀе йолчу книгашкахь Х. Бакаев нохчийн филолог ву, хаам бо Бакаевс шен цхьа книга йазъйина Хьалхара нохчийн тӀом боьдуш Соьлж-ГӀалахь аьлла. В. Шнирельмана дийцарехь, 1990-чу шерашкахь шолгӀачу декъехь Х. Бакаев ша-шех кхайкхийначу Ичкерин Ӏедалан вице-премьер волчу Нухаев Хож-Ахьмада кхоьллинчу «Нохчи-Латта-Ислам» организацица йоьзна йолчу нохчийн жимчу тобанан коьртачу идеологех цхьаъ вара[7].
Велла 2025 шеран бекарг беттан 8-чу дийнахь Белгехь[8].
Ӏилманан хьашт а, критика а
Бакаевн талламийн Ӏалашонаш йукъайогӀура хуррито-урартийн цивилизаци а, цуьнан вайнахаца йолу этнокультуран зӀенаш а. Археолог хиларе терра, Бакаевс ша Б. Б. Пиотровскийн а, И. М. Дьяконовн а дешархо лорура.
Бакаевн Ӏилманан талламна критика йира, къаьсттина Я. Ахмадовс а, В. Б. Виноградовна хьажамашна тӀелатарна, цуьнан цхьайолу теореш хӀинцалерачу Ӏилманчаша йухатоьхна.
Библиографи
- Бакаев X. З. «Брюссельский трамвай» Правозащитница Исмаилова Таиса (Тина Брюссель) Тайна Жеро Канта.
- Бакаев X. З. Вечная война. Чеченцы глазами друзей и врагов.
- Бакаев X. З. Вайнахи, штрихи к портрету // Университетский вестник. Грозный. — Грозный, 1989.
- Бакаев X. З. Потомки Энея // Комсомольское племя. — 1990.
- Бакаев X. З. [ Расселение вайнахов в горах и на равнине: факты и домыслы // Проблемы происхождения нахских народов / Под ред. М. Б. Мужухоева. Шатой: Министерство культуры ЧИР]. — 1991.
- Бакаев X. З. Потомки Кавказа // Чеченец. — 1997.
- Бакаев X. З., Дударев С. Л. К вопросу об истоках нартского эпоса // Кавказ и цивилизации Древнего Востока / Под ред. И. М. Дьяконова. Орджоникидзе. — 1989.
- Бакаев X. З., Нунуев С. X. История в легендах // Голос Чечено-Ингушетии. — 1991.
- Бакаев X. З. Кто мы? И откуда? // Республика. — 1989.
СовгӀаташ
- Орден НРИ «Къоман Сий».
Билгалдахарш
- ↑ «Аккинский» капкан против исторической правды. М. Магомедов (2017). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- ↑ Беседы с писателем С-Х. Нунуевым. proza.ru (2013). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- ↑ Т. Музаев. Чеченский кризис-99 | Россия: Библиотека Пашкова. constitutions.ru (2010 шеран 21 июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- ↑ Чеченская Республика Ичкерия в июле 1999 года. www.igpi.ru. Тимур Музаев. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- ↑ Чечня. Историк-кавказовед, писатель, поэт и публицист Хасан Бакаев. ИА «Чеченинфо». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- ↑ Вестник Дагестанского Научного Центра", 7/2000, Махачкала, 2000, стр.133-138
- ↑ Шнирельман, 2015, том 2, с. 214—215.
- ↑ Хасан Зайндинович Бакаев. Injournal. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
Литература
- Р. Ибрагимов. Послание о народе Нохчи. — Элиста: ЗАОр «НПП Джангар», 2014. — ISBN 978-5-94587-570-8.
- Известия Северо-Кавказского научного центра высшей школы: Общественные науки, Выпуски 2-4. — Москва: Изд-во Ростовского университета, 1986.
- В. А. Шнирельман. Быть Аланами интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке.. — Москва, 2006.
- Музаев Т. М. Чеченский кризис-99: политическое противостояние в Ичкерии: расстановка сил, хроника, факты. — М.: Панорама, 1999. — 175 с.
Ссылки
- Вышла в свет новая книга Хасана Бакаева. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- В варшавском издательстве вышла новая книга Хасана Бакаева «Тайна Жеро-канта». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.
- «Наш кругозор». Беседа с известным историком и писателем Хасаном Бакаевым. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 15 июнь.