Ачал

Нохчийчоьнан оцу декъехь йолу бӀаьвнаш теллина XIX бӀешо чекхдолуш географо А. Е. Россиковас. 1893 шарахь лаьмнин Шуьйтан кӀошт теллина географо а, некъахочо а Г. И. Раддес Э. Г. Коенигца цхьаьна^[2]. 1965 шарахь Къилбаседа Кавказан археологин экспедицино (СКАЭ) йолийра Шуьйтан йукъараллехь тӀеман бӀаьвнаш Ӏамо. ГӀап ю Ачало йуьртан къилбехьа 100 метр генахь^[3].

БӀов шен маьӀагашца ладамечу меттигашка хьажийна йу. Цуьнан малхбалера маьӀиг йерриге а йоьхна. Цуьнан пенаш тайп-тайпана ду: ирзо тӀехь фасад 1,20 м, важа пенаш 1,05 м. БӀов кӀедачу лаьмнашкахь хӀоттийна хиларна, цуьнан локхалла тайп-тайпанчу агӀонаш тӀехь цхьатерра йац: фасадехь — 17,80 м, тӀехьарчу пенах — 15,06 м. Цу лаьмнин тӀехула 2,75 метр локхаллехь, цу чохь 2 метр гергга лекха йолу чуван йиллина меттиг йина. Чуьра дуьйна дӀасаяржало иза, харц мӀаьргонан аркаца таж а долуш. Лакхахь шолгӀа чувола меттиг йу, цуьнан локхалла 1,20 м сов ю. Къилба-малхбузера агӀонан пен дика ларбина. Цу чохь йу ларйарна лерина хиеро, ткъа царна тӀехула - пхиъ ира Ӏуьрг, иза чуьра дӀасадаржийна ду. Лакхахь лардина биъ тӀулг. Йуккъера ферш лелайора машикулей балконашна соцунгӀаш, агӀонан тӀулгийн Ӏалашо башха билггал яц, хетарехь декоративни. Къилба-малхбузера, тӀехьара пен бу йиъ кхаа агӀонан амбразураца, уьш рогӀехь шиъ дӀахӀиттийна агӀонан пенан бойницийн(оьр.)нохч. тӀегӀанехь. Царна тӀехула хьаладолуш ду машикулех ши соцунгӀа. Къилба-малхбален, агӀонан пен ледара ларбина бу. Цхьа лохалла хаало цу тӀехь. Хила тарло, и пен къорла хилла. Цу лоьмарш лаьттачу метте хьаьжча, бӀов пхи гӀат йолуш хила тарлора. Цунна чуьра массо а пенашна го бина легаш ду. КхоалгӀачу гӀаттан нуьйраш цу тӀехь латтош яра. Кхечу гӀаттан потолокаш чӀагӀъян лерина яра леррина нишан кепара Ӏуьргаш. Шен барамца а, дизайнца а Ачалойн бӀов тера ю Макажой а, Хьаркъаройн а йартийн дӀахӀоттамах^[4].