Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ярагский Мухьаммад

Мухьаммад-эфенди ибн ИсмаьӀал ал-ЙарагӀи ал-Курали (лаьзг. Ярагъ Мугьаммад[1], оьрс. Магомед Ярагский; 1771, Юхари-Яраг[d] — 1838, СугӀрал) — лаьзгийн Ӏеламстаг, Къилбаседа Кавказехь муридалла кхоьллинчарах цхьаъ, Дагестанан а, Нохчийчоьнан а имамийн хьехархо. Накъашбандин тӀарикъатан муршид[2].

Биографи

Мухьаммад ал-ЙарагӀи дуьненчу ваьлла Дагестанан кхузаманан Сулейман-Стальски кӀоштарчу Юхари-Яраг(оьр.)нохч. (лаьзг. Вини-Яраг) йуьртахь.

Дуьненчу валаран терахь тайп-тайпана далош ду. Историографехь 1771-гӀа шо далийна[2]. Дагестан Республикин бусалбанийн динан урхалло Шуайба-афанди аль-Багинис йаздинчунна тӀе а тевжаш зорбане баьхначу хаамашца шайх дуьненчу ваьлла хӀижратан 1191-чу шеран зуль-къаӀда беттан 2-чу дийнахь, шинара дийнахь, иза 1777-чу шарахь нисло[3].

undefined

Схьавалар

Мухьаммад ал-ЙарагIи Юхари-Яраг йуьртарчу лаьзгех схьаваьлла[2][4][5]. Шайхан нана цӀера АхцахӀара хилла.

Цхьана агӀор дийцарехь, Мухьаммадан ден агӀор волу ден деда Нюзюр (Нузур) агульски Квардал йуьртара Яраге схьавеана. Ӏаьрб-маттанчас М.-Г. М. Садыкис барта къамелехь аьллачунна тӀе а тевжаш, и агӀо къобалйеш бара историн Ӏилманийн докторш Х.Х. Рамазанов а, А.Х. Рамазанов а. Оццу балха тӀехь билгалдоккхура, шайхан ненан мотт лаьзгийн хилла аьлла[6].

Шайх схьаваьлла Фекияр (лаьзг. Фекьияр) цӀе йолчу ярагски тукхумах, лаьзгийн маттера гочдича иза «молла» бохург ду. Шайхан тӀахьенах волчу вевзаш волчу Алкадари Хьасана шен «Асари Дагестан» къинхьегамехь билгадаьккхина, шайхан да ИсмаьӀал цӀе а йолуш лаьзгий хилла аьлла[7].

Дешар а, хьехар а

Исламан хьалхара дешар Мухьаммада чекхдаьккхина шайн йуьртарчу хьуьжарехь. Дешна СугӀрал а, Араканы а йарташкахь бевзаш болчу Ӏеламнахехь. Цуьнан хьехархой бара дагестанан Ӏеламнах Хачмазский СаьӀид, Шиназский СаьӀид, Кудалинский Хьасан, Ахтынский Магарам-эфенди. Ша дешна ваьллачул тӀаьхьа шайна йуьртахь Ӏаьрбийн меттан грамматика а, теологи а, логика а, риторика а хьоьхуш хилла[2].

Цуьнан дешархой Кази-Кумухара Джамалутдин а, Дагестанан а, Нохчийчоьнан а хинболу имамаш ГӀеза-Мухьаммад а, Шемал а, Бухарера Хас-Мохьмад а, кхиберш а хилла[2].

Накъашбандин тӀарикъате валар

Ярагскийн дешархойх цхьаъ хилла волу ширванец Хас-Мохьмад-эфенди накъашбандин тӀарикъата йукъавалийна кюрдамиран муршида, накъашбандин шайхан Халид аль-Багдадин мурда Хьажа-ИсмаьӀала[3]. Хас-Мохьмад-эфенди Яраге йуха а веана, шен хилла волчу хьехархочунна Мухьаммад ЯрагӀина а тӀаьхьа, цунна кхидӀа иза хьеха бакъо а луш, тарикъат хьеха волавелла[8]. Аль-Багинина тӀе а тевжаш балийначу хаамашца, тӀарикъатан тӀегӀанаш Ӏаморна ши шо хан йезна, цул тӀаьхьа бакъо йелла мурдаш кхион[3].

1820-чу шерийн йуьххьехь Ярагский Мухьаммадехула Къилбан Дагестане накъашбандийа-халадийа тӀарикъат далийна. 1822-чу шарахь Ярагский кюрдамиран муршид Хьаьжа-ИсмаьӀал волчохь хилла[2].

Динан а, йукъараллин а гӀуллакхдар

Нахана йукъахь цо дуьххьара хьехам бина 1823-чу шарахь Ярагехь. Х.Х. Рамазановн талламашца а догӀуш, цо цигахь бусалба динан маьӀна а, цуьнан коьрта агӀонаш а йовзийтина. Историкан йаздинчуьнца а догӀуш, цуьнан хьехамаш боьзна бара бусалба нах кхечу динехь болчеран куьйга кӀеллахь хила безаш цахиларца а, хӀора а бусалба маьрша хила везаш хиларца а, бусалбанашна йукъахь нийсо хила йезаш хиларца а. Бусалба стеган коьрта биллам лорура цо гӀазот а, шариӀат а кхочушдар[2].

ТӀарикъат Ӏаморан Ӏалашонца ГӀеза-Мухьаммад а, Шемал а Ярагехь Мухьаммад волчохь хилла. Алкадари Гасанан тоьшаллица, Гимре йухабахкарца, царах "цхьана агӀор шариӀатан а, вукха агӀор тарикъатан а хьехархой хилла", царна тӀаьхьахӀиттинарш алсамбовлуш хилла. Ярагский Мухьаммада ГӀеза-Мухьаммадна а, Шемална а накъашбандин тӀарикъат хьеха бакъо йелла. Оцу тӀегӀанехь тарикъат политикин амале дирзина, мистикин-аскетически Ӏамораш практикин гӀуллакхца а дузуш[2].

Ярагскийн хьехамаш дукхахболчу лаьзгаша а, жӀайхоша а, нохчаша а лоруш хилла. Цуьнан хьехамашка ладегӀа лелачарна йукъахь Таймин Биболат а вара. 1825-1826-чу шерашкахь нохчийн герзашца болу гӀаттам иккхина, Х.Х. Рамазановн хаамашца иза вовшахтоьхнарг Таймин Биболатан вара. 1825-чу шеран хӀутосург беттан 29-чу дийнахь Майртуьпахь дӀабаьхьначу нохчийн халкъан гуламехь, Биболата кхайкхарца Нохчийчу веана волчу шайха Ярагскийс гӀазоте кхойкхуш къамел дина[2].

Аль-Багинина тӀе боьлхучу хаамашца, Кюрински латтанаш тӀехь шайхан тӀеӀаткъам дӀасабаржаро цунна новкъа гӀерташ волу казикумухски Аслан-хан дуьхьал ваьккхина; Ярагский Мухьаммадна гӀо даккха хӀоьттина хан волчохь йозанча волу Казикумухский Джамалутдин[3].

1825-чу шарахь Мухьаммад-эфенди схьа а лаьцна «Курахская» гӀопехь чувоьллина, цигара чӀогӀа ха а деш, Тифлисе коьртачу урхалчина Ермоловна тӀе дӀавига тарлуш вара[9].

Дагестан Республикин бусалбанийн динан урхалло зорбане баьхначу хаамашца а догӀуш, йалх баттахь гергга Курах йуьртахь Ӏийна шайх. 1830-чу шарахь Унцукуль йуьртахь Дагестанан динан векалийн гуламехь гӀазот кхидӀа а дӀадахьаре кхойкхуш къамелаш дина цо; цо хьалхататтарца цеьнан йоӀ йахана волу ГӀеза-Мухьаммад имам хаьржина. ГӀеза-Мухьаммад кхелхинчул тӀаьхьа Ярагский Мухьаммада гӀо а деш, Гоцатль йуьртара Хьамзат-бек хаьржина имам, ткъа иза вийча Шемал имам харжарна тӀехӀоьттира иза[3].

Валар а, дӀаволлар а

Ярагский Мухьаммад велла 1838-чу шарахь[2]. Историографехь Мухьаммад Аль-ЯрагӀи валаран терахь 1838-гӀа шо лоруш ду. Делахь а, Дагестан Республикин бусалбанийн динан урхалло кхин хаамаш балабо: хӀижратан 1265-чу шеран мухьаррам беттан 17-гӀа де. Ведомство бинчу талламашца и терахь 1848-1849-чуй шерашца догӀуш ду, ткъа историн Ӏилмано балийначу хаамашца дуьстича итт сов шо башхалла хӀутту царна йукъахь[3].

ДӀавоьллина Дагестанан Гунибски кӀоштан СугӀрал йуьртахь. Шен метта муршид Кази-Кумухара Джамалутдин витина[3].

Иэс

  • СугӀрал йуьртара Ярагский Мухьаммадан мавзолей архитектурин а, историн а хӀолламашна йукъайахийтина[10].
undefined
  • Дагестан Республикехь шайхан Ярагский Мухьаммадан цӀарах республикин форум дӀахьо[11].
  • Дагестанские Огни гӀаларчу хьуьжарна шайхан цӀе тиллина[3].
  • Яраг-Казмаляр эвлахь цуьнан цӀарах маьждиг схьадиллина[9].

Билгалдахарш

  1. ↑ Ярагъ-Къазмайрал шейх Мугьаммад аль-Ярагъидин тӏварцӏихъ галай цӏийи мискӏин ачухна (лезг.). Ассалам. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август. Архивйина 2015 шеран 1 июлехь
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Х. Рамазанов, 1996.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Шейх Мухаммад аль-Яраги. Ислам в Дагестане. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.
  4. ↑ Очерки краткой истории развития образования в Дагестане. — Юпитер, 1998. — С. 65.
  5. ↑ Халилов А. М. Национально-освободительное движение горцев Северного Кавказа под предводительством Шамиля. — Махачкала, 1991.
  6. ↑ Х. Рамазанов, А. Рамазанов, 1998.
  7. ↑ Аджаматов Б. А. Святыни Дагестана 146. Эпоха (2005). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август. Архивйина 2021 шеран 8 декабрехь
  8. ↑ Алкадари Г. Асари-Дагестан. — Махачкала, 1929.
  9. ↑ 1 2 Выставка священных реликвий Пророка Мухаммада проходит в Магарамкентском районе. РИА «Дагестан» (2022 шеран 24 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.
  10. ↑ Мавзолей Мухаммада Ярагского — памятник архитектуры и истории. Агентство по охране объектов культурного наследия Республики Дагестан. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.
  11. ↑ Шейх Мухаммад Ярагский — идейный наставник молодёжи. Лезги газет. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.

Литература

  • Рамазанов Х. Х. Мухаммад Ярагский: идейный вождь освободительной борьбы народов Кавказа. — Махачкала, 1996.
  • Рамазанов Х. Х., Рамазанов А. Х. Мухаммад Ярагский: идейный вождь освободительной борьбы народов Кавказа. — Махачкала: Юпитер, 1998.
  • Акаев В. Х. Суфизм и ваххабизм на Северном Кавказе / Российская академия наук, Институт этнологии и антропологии. — М., 1999. — 26 с.
  • Ибрагимов Х. И. Чеченская Республика и чеченцы: история и современность. — М.: Наука, 2006. — С. 158. — 574 с.
  • Аджаматов Б. А. Святыни Дагестана. — Махачкала: Эпоха, 2005.
  • Агаев А. Г. Магомед Ярагский. — Махачкала, 1996.
  • Алкадари Г. Асари-Дагестан. — Махачкала, 1929.

Хьажоргаш

Категореш