Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Энеев, Тимур Магометович

Энеев, Тимур Магометович (1924 шеран 23 сентябрь[1], Соьлжа-ГӀала[1] — 2019 шеран 8 сентябрь, Москох) — Советан а, Российн а Ӏилманча а, физикан-математикан Ӏилманийн доктор (1959) а, Россин Ӏилманийн академин академик (1992) а, теоретически а, прикладни

а космонавтикан а, космогонин а декъехь фундаментан белхийн автор. Ленинан цӀарахчу совгӀатан лауреат (1957 шо).

Биографи

Тимур Магометович Энеев вина 1924 шеран товбецан беттан 23-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь. Цуьнан да, балкхаройн коммунист Энеев Магомед, Къилбаседа Кавказехь Советан Ӏедал кхуллуш жигара дакъалоцуш вара, Къилбаседа Кавказан мехкан къоман кхеташонан председателан заместителан а, жоьпаллин секретаран а даржаш лелийна цо. Цо шен кӀантана Темир аьлла цӀе тиллина, иза балкхарийн маттара гочдича «аьчка» ду.

Цуьнан да бохаме велира, 1928 шарахь ша-шена герз а тоьхна, Тимур кхиийра цуьнан нанас Евгения Петровнас (маре йахале Фёдорова), говзаллица экономист йара. Ларамаза, хӀинца а ишколехь доьшуш волуш, Циолковскийн книга гинчул тӀаьхьа, Тимуран космонавтикан шовкъ кхоллайелира,планетарий(оьр.)нохч. чохь лелар дезара. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабелча, тӀеман заводе балха вахара Тимур. Производственни бохам бахьана долуш — сакхт долу машен чу а хьаькхна, цуьнан куьг дӀасадаржийра — цуьнан аьтту куьг белш тӀера дӀадаккха дезна, гангрена йолайалар бахьана долуш.

1943-чу шарахь Энеев МПУ-н механикин-математикин факультете деша а хӀоьттина, А. А. Космодемьянскийн «Хийцалуш йолчу массанийн механика» цӀе йолчу семинарехь ракеташ леларан механика Ӏамийна. Цунна вевзира хинволу академик Д. Э. Охоцимский, цара кхоьллина дукха хенахь дуьйна доттагӀалла а, цхьаьнаболхбар а. Къона энтузиасташ йийсаре лаьцна шайн Ӏилманан-технически кхачамбацарийн керланиг хилла ца Ӏаш, К. Э. Циолковскийс адамаллин керлачу бараме хьалаиккхина санна, арахьара космос толлуш хиларх лаьцна.

Энеевн дуьххьарлера ладаме Ӏилманан болх иза кхоалгӀачу курсехь доьшуш волуш чекхбелира. Иза зорбане йаьккхина ССРС-н Министрийн Советан № 2 комитетан ракетийн технологица йоьзна йолчу къайлахчу журналехь. 1948 шарахь Энеевс университет чекхъйаьккхира «Атмосферехь ракеташна программин урхалла дар» цӀе йолу дипломан болх, МПУ механикан ӀиТИ аспирантуре деша вахара. Иштта ханна болх бира ССРС-н Ӏилманийн академин А. В. Стекловн цӀарахчу математикин институтехь.

1951 шарахь, кхиамца аспирантура чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа, Энеев дӀакхийтира ССРС ӀиА А. В. Стекловн цӀарахчу Математикан институте, прикладни математикан отделехь, коьртехь вара ССРС Ӏилманийн академин хинволу президент Кельдыш Мстислав Всеволодович.

М. В. Келдышан отделе тӀаьхьо хийцира ССРС-н Ӏилманийн академин прикладни математикан институтах, хӀинца цуьнан цӀе лелош йолу. Энеев оцу институтехь болх беш вара 5-чу отделенехь цхьана секторан заведующи волуш. Оцу отделан куьйгалхо вара Д. Е. Охоцимский. Энеев «Космосан талламаш» журналан коьрта редактор вара, дуккха а Ӏилманан кхеташонийн а, цхьа могӀа Ӏилманан журналийн редакцин а декъашхо вара.

Ӏилманан гӀуллакхаш

Космонавтика

С. П. Королёван ОКБ-1-ца гергарло лелош, Келдыша шен къона накъостий дӀаийцира космонавтикан Ӏилманан коьрта проблемаш йерзорехь. 1951 шарахь Энеевс болх бира дуккха а мур болу ракетан ориентацина тӀехь урхалла даран проблема тӀехь; оцу сацам бар жамӀех тӀаьхьо пайда ийцира дуьххьарлера искусственни лаьттан спутник дӀахӀоттош. [2].

1957 шеран эсаран беттан 4-чу дийнахь дуьххьарлера искусственни спутник дӀахӀотторца адамийн космосан мура болабелира. Цу хиламан хьелаш а, цунна луш долу жоп а, махкахь а, дуьненайукъарчу низамехь а, мостагӀчух толарехь.

Оцу башхачу кхиамехь доккха дакъа лецира Т. М. Энеевс а, цуьнан накъоста а, доттагӀчо а Д. Е. Охоцимскийс а ракетийн хьажорийн агӀонна а, йоккхаллина а урхалла даран уггар гӀолеран программаш талларо. Царех пайдаэцаро аьтто бира Р7 ракетано дӀакхоьхьу пайде гӀирс 10 % алсамбаккха а, спутник орбите хьажо а.

— [3]

Иштта дӀайаьккхира атмосферан лакхарчу тӀегӀанашкахь лелачу спутникан орбитан эволюцин проблема[4]. Енеевн хьесапаша гайтира, баллистикан йуха чувогӀучу хенахь ницкъаш а, лакхара температураш а космонавтан кхерамзаллина кхерам хир бац, нагахь санна охьавоссаран сферин кепехь йелахь. Цундела и къаьсттина охьавоссаран форман кеп хаьржина адаман дуьххьарлера космосе леларна, иза дӀакхоьхьура Гагарин Юрийс[5]. Цуьнан куьйгаллехь кхоьллина траекторин барамашна тӀе а тевжаш, спутникан орбиташ хьесапе эцаран кепаш[6]. Энеевс кечъйира Лаьттан искусственни спутникан йуккъера орбитера планеташна йукъара космосан кеманаш сихдаран схема, иза йукъара тӀеэцна[7]. ТӀаьхьо Энеевс иштта толлура электроракетийн моторех пайда а оьцуш, генарчу планеташна йукъара кеманаш лелоран перспективаш[8].

Космогони

1970-гӀа шерашкахь Энеевс Ӏамо долийра Ӏаламехь йаккхий структураш кхоллайалар, дакъойн йаккхий ансамблийн леларан ма-дарра компьютеран моделированица. Гайтина, массо а дегӀ дискан кепара дакъойн мархехула чекхдаьлча, дуккха а галактикашна тайпана спиралан структураш кхоллало[9]. О. Ю. Шмидта ойланаш кхиор, Энеевс Ӏамийна Маьлхан системин планеташ кхоллайаларан процесс, гравитацин центрна гонаха йерзалуш йолу, вовшашца дӀасакъаста йиш йолу дакъойн марха эволюци санна. Шен коьртачу дог-ойланашца цхьалха йолчу оцу моделан гӀоьнца аьтто белира Маьлхан системин планетийн массанийн а, радиусийн а революцин йукъаметтиг хилла ца Ӏаш, планетийн шайн асана гонаха йерзаран агӀо а йухакхолла[10].

Астероидийн кхерам хиларан проблемица доьзна, Энеевс Ӏамийна Маьлхан системин генарчу кӀошташкара кегийра догӀмаш вайн планетан гергарчу меттигашка дӀасалеларан проблемаш[11][12].

Молекулярни биологи

Энеевн биологин макромолекулийн дӀахӀоттамца йолу шовкъ йоьзна йу дахаран схьадаларца. Энеевс кхоьллина структурированин процессан математикийн моделированин ларамаза кеп, цо хаъал лакхадаьккхира макромолекулийн шолгӀа а, кхоалгӀа а структурийн прогнозийн дикалла[13].

Йукъараллин гӀуллакхаш

1970-гӀа шерашкахь Энеевс доккха дакъа лоцу къилбаседан хиш къилбехьа дӀадерзоран проектана дуьхьал къийсам латторехь — дуккха а Ӏилманчашна хетарехь, Ӏаламан вуно ирча тӀаьхьалонаш хиларан кхерам болуш йолу план. Иштта цо дакъалецира Байкал Ӏам промышленностан нехашца бехбарна дуьхьал дӀайаьхьначу йукъараллин акцехь. 1990-гӀа шераш дуьйлалуш дуьйна Енеев дакъалоцуш вара православин бух тӀехь йукъаралла синан денъйарна гӀортор йеш болчу йукъараллин боламехь. 2007 шеран мангалан беттан 22-чу дийнахь 10 академикийн дика вевзаш волу кхайкхам хиллачул тӀаьхьа, килсан Ӏаткъам чӀагӀбарна дуьхьал хьажийна, цо 2007 шеран эсаран беттан 22-чу дийнахь жоьпан йиллина кехат дӀахьедира (цхьаьна корреспонденташца Г. В. Мальцевца а, Ф. Ф. Аццомийн Ӏилманан декъашхошца а. Г. А. Заварзин а, Г. С. Голицын а), цу тӀехь цара, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, дӀахьедо ишколашкахь дин хьехар а, теологин академически даржаш официалехь къобалдар а. Енеевс дакъалецира Сийлахь-Везачу Тихонан православин гуманитаран Ӏилманийн университетехь дӀайаьхьначу «Ӏилма а, ийман а» цӀе йолчу семинарехь.

2019-чу шарахь кхелхина, дӀавоьллина Хованское кешнашкахь[14].

Академически даржаш а, цӀераш а

  • 1959 шарахь дуьйна физикан а, математикан а Ӏилманийн доктор (диссертаци ларъйеш йоцуш ло)[5]
  • Россин Ӏилманийн академи — 1968 шарахь дуьйна декъашхо-корреспондент (хӀетахь ССРС Ӏилманийн академи), 1992 шарахь дуьйна Россин Ӏилманийн академин академик[5].

СовгӀаташ а, премиш а

  • Ленинан совгӀат (1957 шо)[5]
  • Ленинан орден (1961 шо)[5]
  • Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден (1956 шо, 1975 шо)[5]
  • Октябран революцин орден (1984 шо)[5]
  • Сийлаллин орден (2005 шо)[15]
  • 1978 шеран товбецан беттан 27-чу дийнахь ГӀирман астрофизикан обсерваторехь астрономо Л. И. Черныха схьайиллина жима планетан цӀе тиллира 5711 Eneev аьлла цуьнан сий деш 2001 шеран товбецан беттан 2-чу дийнахь[16]
  • Россин Ӏилманийн академин Ф. А. Цандеран совгӀат (1992 шо) — ракетийн а, космосан кеманийн а дӀасалелоран а, леларан урхаллин а теорех лаьцна цхьа могӀа белхашна[17]
  • Демидовн совгӀат (2006 шо) — лелоран математикехь а, механикехь а, цу йукъахь стигалан механика а, космонавтика а йолуш, дика болх барна[18]
  • М. В. Келдышан дашо мидал (2011 шо) — механикех а, леларан урхаллех а лаьцна цхьа могӀа белхашна[19]

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 Энеев Тимур Магометович // Большая советская энциклопедия (оьрс.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ Д. Е. Охоцимский, Т. М. Энеев. Некоторые вариационные задачи, связанные с запуском искусственного спутника Земли. // Успехи физических наук, том 63, № 1a, 1957, с. 33—50.
  3. ↑ Ефимов, Ефимова, 2016.
  4. ↑ Д. Е. Охоцимский, Т. М. Энеев, Г. П. Таратынова. Определение времени существования искусственного спутника Земли и исследование вековых возмущений его орбиты. // Успехи физических наук, том 63, № 1a, 1957, с. 5—32.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 К девяностолетию Тимура Магометовича Энеева // Космические исследования. — 2014. — Т. 52, № 5. — С. 351—352. — 0023-4206.
  6. ↑ Первая машинная обработка траекторных измерений спутника земли. web.archive.org (2002). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 8 декабрь.
  7. ↑ М. В. Келдыш, Э. Л. Аким, Н. И. Золотухина, Т. М. Энеев. О точности прогнозирования движения АМС «Марс-1». В сборнике М. В. Келдыш. Избранные труды. Ракетная техника и космонавтика. — М.: Наука, 1988. (работа выполнена в 1960 г.).
  8. ↑ Т. М. Энеев, Р. З. Ахметшин, Г. Б. Ефимов, М. С. Константинов, Г. Г. Федотов. Баллистический анализ межпланетных полетов космических аппаратов с электроракетными двигателями. Математическое моделирование, т. 12, вып. 5, 2000, с. 33—38.
  9. ↑ Н. Н. Козлов, Р. А. Сюняев, Т. М. Энеев. Гравитационное взаимодействие галактик. // Вестник АН СССР 1974, журнал № 7. с. 50—61.
  10. ↑ Т. М. Энеев, Н. Н. Козлов. Модель аккумуляционного процесса формирования планетных систем. I. Численные эксперименты. Астрономический вестник. 1981. Т. 15, № 2, с. 80—94; II. Вращение планет и связь модели с теорией гравитационной неустойчивости. Астрономический вестник. 1981. Т. 15, № 3, с. 131—141.
  11. ↑ T. M. Энеев, Г. Б. Ефимов Миграция малых тел в Солнечной системе // Земля и Вселенная. 2005. № 1. С. 80—89.
  12. ↑ Т. М. Энеев. К вопросу об астероидной опасности. // Компьютерные инструменты, 2003 г., вып. 2, с. 13—19
  13. ↑ Т. М. Энеев, Н. Н. Козлов, Е. И. Кугушев. Процессы структуризации биомолекул. Результаты математического моделирования. Препринт ИПМ им. М. В. Келдыша РАН, N 69, 1995, с. 22
  14. ↑ Московские могилы. Энеев Т.М. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 8 декабрь.
  15. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 3 мая 2005 г. № 494. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 8 декабрь.
  16. ↑ Prepared using the Tamkin Foundation Computer Networ (инг.). minorplanetcenter.net/ (2001 шеран 2 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 8 декабрь.
  17. ↑ Премия имени Ф. А. Цандера. ras.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 11 декабрь.
  18. ↑ Лауреаты Демидовской премии 2006 года, РАН (2006, 8 ноябрь). Дата обращения: 8 декабрехь 2025.
  19. ↑ Золотая медаль имени М.В. Келдыша. ras.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 8 декабрь.

Литература

Хьажоргаш

Категореш