Хафиз Ширази
Шамсудди́н Муха́ммад Хафи́з (Хафе́з) Ширази́ (гӀаж. خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی, иштта наггахь хьахаво хьосташкахь санна Шамсиддин Мухаммад Хьафиз Ширази[3], ширачу оьрсийн хьосташкахь хаало Гафиз йазйар[4]; гергга 1325[1][2], Шираз, Музаффариды[d] — хьалха доцуш 1389, тӀаьхьа доцуш 1390[2][1][…], Шираз, Государство Тимуридов[d]) — персойн поэт[5] суфийн шайх а. Даймахкахь цуьнан произведенеш персойн литературин лакхе лору. Цуьнан дахар а, байташ а дуккхачу талламийн, комментарийн а, интерпретацийн а предмет хилла, XIV бӀешерал тӀаьхьа персийн йаздархошна боккха Ӏаткъам бина.
Цуьнан дахаран хаамаша чулоцу кӀезиг бакъ долу бакъдерш а, терахьаш а, кхин дукха легендаш а. Йисинчу цхьаъ бен йоцчу автографехь цо шена цӀе тиллира «„Мухьаммад ибн Мухьаммад ибн Мухьаммад цӀе йолу Шамс аль-Хьафиз аш-Ширази“»[6], амма хьосташа цхьа барт бо, цуьнан шен цӀе Шамсуддин Мухьаммад хилар[7].
Цуьнан байташ персойн поэзин классика йу. Бухаран ханаллин мактабашкахь (ишколашкахь) XVI—XX бӀешо долалуш Ширази Хьафизан байташ дешаран тӀейоьжначу курсашна йукъайогӀуш йара.
Биографи
Вина Ширазехь. Талламхошна йукъахь цхьа ойла йац поэт винчу терахьах лаьцна. Вариантийн метта 1315 а, 1317 а шераш[7] (цхьадолчу хьостанашца — 1300[3][8] йа 1325 шо[6]). Доьзалх болу хаамаш Йа Хьафизан шен кхолламашкара жамӀаш ду (наггахь — совнаха буквалистски), йа шеконан бакъхиларан тӀаьхьарчу хьостанашкахь гучубовлу. Цхьана хьостанаша Поэтан Дех Баха-ад-дин олу («Богоуддин» а, "Камолуддин"а цӀе йазйаран кепаш[8]) Исфаханера, кхечара гойту Туйсерканера Камал-ад-дин цӀе[7]. Литературин йоццачу энциклопедис йаздо, хинволчу поэтан доьзал бевзаш а, хьалдолуш а бацара, амма цуьнан аьтту белира кхачаме динан Ӏилма Ӏамо[6]. Жима Волуш Дуьйна Къуръан дагахь Ӏамийра цо, цундела "Хьафиз"аьлла, лараме цӀе а тиллира цунна[9] («дагахьлаьттарг»). Иза иштта хьалхарчу шерашкахь дуьйна Вевзаш вара Руми а, Саади а, ткъа иштта Аттара а, Низами а говзарш. Бераллехь пекарнехь болх бора, амма болх мактабехь дешарца цхьаьна бора. Хетарехь, хьуьжарехь дика дешар дешна цо. ТӀаьхьо цуьнан алапин бух бара Къуръан Ӏадатан дешарх а, верасашкара алапех а мах балар[10].
Легендаша дийцарехь, 21 шо долуш Ширазехь Суфийн говзанчин Аттаран дешархо хилира иза[7]. Иза хӀетахь байташ хӀитто волавелира, Абу Исхак Инджун кертахь Къуръан доьшуш а, поэт а хилира, суфийн орден — Тарика йукъавахара. Хьафизна Ӏаьрбийн мотт хаьара, хьадисех, тафсирах, фикхах дика кхетара. «Диванан» цхьамогӀа произведенешкахь, шайна йукъахь "Кравчий, чагӀаран серлонца тхан кад серлабаккха « газель а йолуш, хьафиз гӀараваьлла Абу Исхакан урхаллин шерашкахь поэт санна»[6]. Абу Исхакна леринчу Хьафизан шина байтан интонацеш ала хӀума доцуш хесторна гена йу, мелхо а меланхолин гӀайгӀа гойту. Керлачу сатасаран сцена йолалучу оцу урхалчина касыдина леринчу финалехь халонашна а, халонашна а хьалха чӀогӀаллин лаамаш бу. Хьафизан уггар йевзаш йолчу элегически газелех цхьаъ йолу кхин сочинени ламасталле дирзина ма-хиллара, дӀайаханчу цуьнан къеггинчу урхаллин белхар санна лоруш йу[7].
1357 Шарахь Абу Исхак эшийра, вийра Ширазехь Паччахь хиллачу Музаффаридийн династин Бухбиллархочо Мубариз-ад-динас[7]. Цул тӀаьхьа Хьафиз керлачу урхалхочунна оппозицехь нисвелира, Шах-Шуджин Ӏаршан верасан гергарчийн гонехь. Оцу хенахь цо кхоьллира Итт гергга газель, Мубариз-ад-дин аьшнашвеш, цуьнан омранаш, чагӀар мийлар а, дуьненан самукъадаккхар а доьхкуш[6]. Хьафизан произведенех, кхечу заманхойн тоьшаллаш санна, гучудолу Мубаризан васт доза тоьхна, фанатично динан стаг санна, динна а, къизаллина а йукъахь галморзахаллаш ца гина. Цунна, хетарехь, кӀантера Мухтасиб цӀе тиллина, пачхьалкхан гӀуллакхехь шариӀатан культурин лардархо билгалвоккхуш, цул тӀаьхьа йазйинчу произведенешкахь Хьафиза Лелийна И васт Мубаризан урхаллин мур критике бийцархьама[7].
Мубариз-ад-динан урхаллина чаккхе йира гӀалин карчамо — иза дӀаваьккхира, бӀарзвира[11] долахь верас. Шах-Шуджан дех къаьсташ, цкъацкъа къиза хила тарлахь а, дешна стаг вара, исбаьхьаллин доладархо, литературин дебаташкахь дакъалаьцна, ша байташ а, трактаташ а йазйина. Литературин критик Хьафиза Шах-Шуджа историн цхьана анекдотехь къамел деш ву; Цу историс ма-бохху, Фарсан урхалча дуьххьара вара Хьафизан газелашкахь тематикин цхьаалла цахиларх критически вистхилла, цхьана стихотворенехь чагӀаран зовкхах суфийски философина тӀе дехьавала хьуьнар долу, ткъа цунна тӀера везачун дикаллина тӀе[7]. Шах-Шуджин урхаллин заманахь поэтан хьал кхоччуш чӀагӀделла дацара, оцу муьрехь кхоьллинчу газелех цхьаболчара хьахадо 1366 шарахь цунна опала хилла хилар. Хетарехь, Оццу шерашкахь Хьафиз аьтто боцуш гӀоьртира Йезде дехьавала. Ма-дарра аьлча, цуьнан кхоллараллехь и мур беркате бара, цунна йукъабогӀу «Диванан» байтех дукхахберш[6]. Дукха хьолахь Шен байташкахь Ширазис оцу хенех дикачу агӀор дуьйцу, Мубаризан урхаллин харцахьарчу дагалецамашца и мах хадор пайдехь а гойтуш. Оцу агӀор догӀуш ду касыдан, урхалча ширазе триумфан йухаверзарна лерина 1366 шарахь: цуьнан даздаран панегирически хатӀ а, вастийн помпезность а, хьалха Абу Исхакана леринчу касыдех къаьсташ, гӀайгӀане а, сингаттаме а ца хуьлу. Поэзехь Хьафиз Шах-Шудже перун белхан накъосте санна хьоьжура: Цуьнан газелашкахь Шах-Шуджин байташкахь довзийтинчу васташна а, идейшна а тӀехьажораш нисло, бӀостанехьа а[7].
1384 шарахь Шах-Шуджа веллачу хенахь Музаффаридийн доьзалан йукъахь паччахьан тӀаьхьалонах лаьцна къовсам хьалабевллачу хенахь, Хьафизан безам баьржира Шах-Мансуран агӀо лаца, иза 1392 шарахь велла Тимарланан дуьхьал тӀемашкахь. Шах-Мансуран лерина йу Хьафизан «Саки-наме» поэма а, цхьа могӀа байташ а, царна йукъахь касыда йу чалмоносцем хӀотторна баркалла бохуш — и даржо латтадора шен дегӀана къаьстина пачхьалкхан гӀо. Шах-Мансуран лерина байташ Хьафизан кхоллараллехь тӀаьххьарчех лору, цхьацца ткъе гергга газельца цхьаьна, цигахь поэта ша олу ша кӀоргера воккха стаг хиларх[6].
Цо йаздина дукха лирикан газелаш — безамах, шарабах, табигӀатан хазаллех а, зезагех а. Оцу байташа бахьана дина поэтан «Шекерлеб» («шекаран барз») цӀе тиллина[4].
Диларца аьлча, Хьафиз вахар чекхдолучу хенахь зуда йалийра, ши бер дира цунна. Амма ши кӀант а, зуда а поэт веллачу хенахь а ца вехаш дӀавелира. Хаамашца, Хьафизан кӀентан хьалха волучо, Шах Нумана, Индехь дӀавахара, Бурханпуре, ткъа дӀавоьллина вара Асиргархехь. Вехаш вара Хьафиз чӀогӀа мискачу хьолехь, хӀума ца тоьаш. Мацца а заманчохь поэтан кхайкхира кхечу пачхьалкхан куьйгалхоша шайн махка баха, амма некъ хила ца беллера. Цунна тӀе кхойкхура багдадан султана Ахмед ибн-Увейс Джалаира. ХӀинде кхойкхура султана Бенгали Гийас-ад-Дин Азам-шаха а, султанан Махмуд Бахманни коьрта визирас Декан Мир-Фазлуллас а, амма некъ чакхбаккха ца битира хӀордан зӀенаро.
Хьафиз велира ша дерриг дахарехь ваьхначу Ширазехь. Дукхахболчу кхузаманан авторшна хета, иза 1390 шарахь кхелхина аьлла, иштта цхьа шо хьалха иза вела аьлла хеташ берш а бу[7]. Похоронен в саду Мусалла в Ширазе.
Хьафиз веллачу хенахь арадолу цуьнан байтийн гулам — Диван. Оцу гуламе йукъатоьхна 5-нить 10 бейтов йохаллера 418 газель, 29 кыта (кхин а цхьа жима байташан кеп), 41 рубаи, 5 касыда (доккха панегирического кепара байташ) а, 3 жима маснави поэма: «Бешара гам», «Саки-наме» а, «Моганни-наме» а[6]. Хьафизан «Диванна» хьалхара дош, цуьнан берийн а, кегийчу заманан а хьокъехь дуьйцуш долу, йаздина вовзаза волчу заманан стага, цуьнан цӀе Мухьаммад Голандам хила мегаш йу[7]. Хьафизан «Диванна» йукъатоьхначу произведенех цхьадолург бакъ долуш Ширазин йаздина ца хила мега: гулам дукха дукха кепара копеш йаьхна тархьарашкахь даржийра, цуьнан бахьанца текст къаьхьа хилира. 1591 шарахь туркойн филолого Судис дуьххьара гӀортийра текст йолуш меттахӀотто; цуьнан жамӀ дукха хан йалале «Диванан» канонан верси хилира, ткъа XIX бӀешарехь малхбузен Хьафизан гочдарех дукхаха дерг цуьнга хьаьжина дара. 1928 шарахь Иранехь карийра кӀезиг хьалхара «Диванан» синкъаьрме кеп, Хьафиз веллачу хенахь дуьйна 35 шо даьлча йина йолу. Оцу кароргара текст тӀехь болх бира тӀаьхьарчу заманан текстологаша[6]. Хьафиз Ширазин «Диванан» шиъ уггаре гӀарадаьлла таханлера арахецар хӀоттийнарг Мухьаммад Газвини а, Касем Шани а (495 газель) ткъа иштта Парвиз Натель-Ханлари (486 газель) йу[12][13].
Белхаш
Талламхоша билгалбоккху Байтийн Хьафизан Саади, Салмана Саваджи, Хаджу Кирмани поэзина Ӏаткъам бар. Хьафизан могӀнашкахь философин ойла кхидӀа а дӀахьо Хайяма а, Руми а дехкина ламасташ. Хьафиз вевзаш вара шен мехкан литературин тӀаьхьалонан цхьадолу дакъа. Цунна документалан тӀечӀагӀдарш а ду: Ташкентерчу малхбалеӀаморан Институтан библиотекехь «Хамсе» Амира Хосрова Дехлеви куьйгайоза ду, пхеаннах маснави дакъа, цигахь пхеаннах кхоъ маснави нийсса Хьафиза йухайаздина ду.
Хьафизан коьрта строфа газель йара. Цуьнан кхоллараллин къаьсташ йолу башхалла йу куьзга санна хийцаран хьесап лелор, цо вон персонажаш «сийлахь» а, «муфтийш» а аьлла олу, ткъа шен дегнашна деза дерг — «кхерстанчаш» а, «маларчаш» а аьлла.
Хьафизан кхоллараллехь коьрта меттиг дӀалоцу адамо шайн хазахетаршца а, дог-лазарца а. Тергамхойша бакъболчу кепара, цуьнан поэзехь маьӀне а, хаза а хӀуманаш хилар чӀагӀдо. Дог-ойла йезарш а, масала шараб малар а, безам а ца вуьсу бакъдерг дӀадерзадеш йолу кхайкхам. МаьӀна долу газеташа сурт хӀоттадо, мортӀералла, тӀемаш, фанатизм а, Ӏедалан декхарш а дӀалоьцуш, Хьафиз ца кхоьруш хилла хиларо дахаран халонех. Цуьнан хазахетаран кхайкхам — дуьненна оптимистически хьежаран говзалла йу, ткъа «хазахетаран» маьӀнехь Дела вовзар лацахь, лазарш цуьнан Деле кхачаран бахьана хуьлу.
Хьафизан уггаре а дог кечдириг газетехь цхьайерг доттагӀий байъарна лерина йу. Амма бохам хӀаллак ца вира поэтан са, цунна ца лиира хӀаллакхила доьхначу дегнашка хьежа. Бохаман лазарийн кӀоргалла йуьззина дӀалоьцу дахар уггаре лакхара мах болуш лоруш хиларца.
Поэтан этикин идеале лору рин[п. 1] — хьарамча, кхерстарг, синан маршонан а, гӀаттаман а билгало. Риндан васт дуьхьалхӀоттало массо а сингаттамечунна, дозатоьхначунна, эгоистичунна. Хьафиза йаздора: «риндийн ша — шех боболар дац дагалецамехь а, ткъа церан динна ша-шен везар-сийсазалла йу». Синхаамех маьрша волчу риндана шен меттиг ца карайо кхачаме йоцчу йукъараллехь, иза, поэтан ойланца, ша йукъараллин проблема йу. Дуьне йухадендан болу сатийсам Хьафизан цкъа хезаш бац, амма иза даима а билггал сатийсам бу, къийсаме кхайкхар дац. ТӀейогӀучу хенахь риндан васт кхиира Навоин а, Бедилан а кхоллараллехь.
Хьафизан байташ шен маттахь чӀогӀа мелодике йу. Иза хилла дӀахӀоттийна а уьш, аз а, дӀалоьцу суьрташ а вовшахтухуш йолу кӀорга гармоница. МаьӀнийн хьалралло а, йеша атта хиларо а бахьана дина, куллиёт[п. 2] Хьафизах пайдаоьцура пал тийсарехь а, хиндерг схьадийцарехь а.
ТӀаьхьало а, Ӏаткъам а
Гоч Хьафизан «Диван» поэтан гуламо чулоцу 418 газелийн (лирикин байташ), 5 доккха касыда (доккха панегирикийнаш), 29 кыта (жима байташ), 41 рубаи (афоризман деастрофа) а, 3 месневи (героико-романтикин поэмаш): «Бешара гам», «Саки-наме» а, «Моганни-наме» а[14]. Хьафиз веллачу хенахь дуьйна «Диван» дукха дукха кепара копи йаьккхина тархьарашкахь даржийра, цуьнан бахьанца хьалхара оригинал текстан чу кхечуьнан дешнаш а, йукъатохарш а кхечира. Таханлерачу Иранехь «Диван» йуьхьанцара кепара арахецарш дукха долу классикин произведени йац[10].
Гоч Хьафизан дуьххьарлера лоруш долу арахецна йу йуккъерчу бӀешерашкахь Туркойчохь, цигахь поэтан произведенеш кхо том чуьра арахийцира. Оцу арахецар тӀехь кхидӀа а арахецарш кхийра Германехь, Египтехь а, ХӀиндехь а. Поэтан кхолларалла чӀогӀа Ӏаткъам бира Малхбузен маьӀнахошна: Гёте, Иоганн Вольфганг фон, Пушкинан, Мицкевичин кхин дӀа а. 1812—1813 шерашкахь немисийн мотт тӀе Хьафиз дерриг а гочдар (Йозеф фон Хаммер-Пургшталан гочдар) бахьана долуш Гёте шена «Малхбузен-малхбален диван» кхолла гӀерта волавелира, цигахь цо шолгӀа книга массо а Хьафизан лерина, «Хьафизан книга» аьлла цӀе тиллира цунна. Пушкин шайн «Гафизех» (1829) йаздинчу байташкахь, малхбален кепехь а йолуш, поэтан цӀе а тиллина, сий дира персойн поэтан ламасташна, тӀаккха а Хьафизехь нийса хьоста карор бац цуьнан произведенехь[15]. Ширази Хьафизан произведенеш гочйина дуьненан дуккха а меттанашка[10].
Хьафизан кхоллараллехь тоьлушха йу чагӀаран а, безаман а, мистикин серлонан а, сийлахь-баккхий нах хесторан а, дуьне харц хиларна а, цадовзарна а аьрзнаш даран ламасталлин теманаш[10]. Хьафизан поэзехь бара мистикин дакъош, цуьнан бахьанца заманан наха поэтан «Лиссан-Эльгаиб — куьйдинчу тамашийн мотт» аьлла цӀе тиллира[4].
Иэс
Хьафизан мавзолей Ширазан коьрта сийлахь меттигех цхьаъ йу. Иза 1930-гӀа шерашкахь поэтан мраморан каш тӀехь йина беседка йу. Цига дукха зияртхой богӀу[4]. Мавзолей йукъахь бу бахаман паркехь, цигахь мукъамашца Хьафизан байташ тӀехь йоьду. Иштта гӀарадаьлла йу Хьафизан «Диван» тӀехь хьал ларор. Кашан плита тӀехь йаздина Хьафизан бейт:
Оцу кешнашка (коша) веъча,
догдикалла гайта.
йемал ма бе и гуламхой-зийартхой,
кхузахь гуллур болу.(МогӀанна кӀелара гочдар)
- 1971-чу шарахь УзССР-н Ӏилманийн академин академикан И. Муминовн дӀадолорца Ташкентехь малхбалехӀаморан Институтехь дӀайаьхьира персойн сийлахь-воккхачу поэтан Хьафиза Ширази 650 шо кхачарна лерина юбилейн Ӏилманан сесси[16].
- 2019 шеран 28 июнехь Хьафиз Ширазин хӀоллам баьккхира ДегӀастанан пачхьалкхан университетан филологин факультетан хьалха[17].
Оьрсийн матте гочдар
Хьафизан гочдарш лелош хилла аьлла хетара Афанасий Фет[15], Немцойн Даумере гочдарех пайда а оьцуш. Амма Даумеран байташ Хьафизах тарвалар бен ца хиллера[18]. Арахоьцуш дара гочдарш, кхочушдина долу Константин Липскеров, Владимиром Державин, Семён Липкин, Александр Кочетков, Татьяна Спендиарова, Виктор Полещукий, Евгеи Дунаевский а, кхечара а.
Жайнаш:
- Хафиз. Лирика. Перевод с фарси. Уфа. Башкирское книжное издательство. 1973
- Хафиз. Газели. М., «Academia», 1935
- Хафиз. 50 газелей. («Классики таджикской литературы»). Таджикгосиздат, 1955
- Хафиз. Лирика. Перевод с фарси. М., «Художественная литература». 1956
- Хафиз. Газели. Перевод с фарси. М., «Художественная литература». 1970
- Ирано-таджикская поэзия. — М.: Художественная литература, 1974. — 622 с. (Дерригдуьненан литературин библиотека)
- Истины. Изречения персидского и таджикского народов, их поэтов и мудрецов. Перевод Наума Гребнева «Наука», М. 1968. 310 с; Спб.: Азбука-классика, 2005. 256 с ISBN 5-352-01412-6
Комментареш
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 Encyclopédie Larousse en ligne (фр.)
- ↑ 1 2 3 4 Union List of Artist Names (инг.)
- ↑ 1 2 «Народы Азии и Африки», 1976, с. 96.
- ↑ 1 2 3 4 Гафиз или Хафиз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Ḥāfeẓ. Encyclopedia Britannica. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 июль.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Болдырев А. Н. Хафиз // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред.А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978. — С. 236—238.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Hafez ii. Hafez's Life and Times / Bahaʾ-al-Din Khorramshahi and EIr // Encyclopædia Iranica [Электронный ресурс] : [англ.] / ed. by E. Yarshater. — 2002. — Vol. XI. — P. 465—469. — (Обновлено: March 1, 2012).
- ↑ 1 2 «Дружба народов», 1971, с. 265.
- ↑ Хафиз Ширази. Татарская энциклопедия. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 июль.
- ↑ 1 2 3 4 Хафиз (персидский поэт) / А. Н. Болдырев // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
- ↑ Ал-Хавафи Ф. Фасихов свод. — Москва: Директ-Медиа, 2011. — С. 284.
- ↑ Hafez. The Angels Knocking on the Tavern Door: Thirty Poems of Hafez. Trans. Robert Bly and Leonard Lewisohn. HarperCollins, 2008, p. 69.
- ↑ Hafez. The Green Sea of Heaven: Fifty ghazals from the Diwan of Hafiz. Trans. Elizabeth T. Gray, Jr. White Cloud Press, 1995, pp. 11-12.
- ↑ Хафиз // Литература и язык. Современная иллюстрированная энциклопедия / Под редакцией проф. Горкина А. П.. — М.: Росмэн-Пресс, 2006. — ISBN 978-5-353-02604-4.
- ↑ 1 2 Хафиз — йаззам бу энциклопедии «Кругосвет»
- ↑ Общественные науки в Узбекистане, № 9. 1971, с.73
- ↑ В Махачкале открыли памятник классику персидской поэзии Хафизу Ширази. РИА Дагестан. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 июль.
- ↑ А. А. Фет. Стихотворения и поэмы. Лен. отд. 1986, с.702
Литература
- Н. Кулматов. Гедонизм Хафиза(оьр.) // «Памир» : Журнал. — 1982. — № 1. — С. 77—82.
- С. Шамухамедова. Этический идеал Хафиза(оьр.) // «Звезда Востока» : Журнал, Орган Союза писателей Узбекистана. — Ташкент: Издательство литературы и искусства Гафура Гуляма, 1973. — № 5. — С. 159—162.
- Саджад Захир. Гений Хафиза(оьр.) // Академия наук СССР, Институт востоковедения, Институт Африки «Народы Азии и Африки» : Журнал. — Москва: «Наука», 1976. — № 5. — С. 96—102.
- Мирзо Турсун-Заде. Великий мастер газели(оьр.) // «Дружба народов» : Журнал. — 1971. — № 9. — С. 264—269.
- Семён Липкин. Над строкой Хафиза(оьр.) // «Новый мир» : Журнал. — 1971. — № 10. — С. 242—245.