Шарара историн-архитектурин комплекс

ХӀокху комплексан уггаре шира гӀишлош XIII–XIV бӀешерашкахь йина лоруш йу. Шаройн баьхначу наха шайн гӀаланаш йина ломан тархан дукъ тӀехь. Оцу меттиго стратегин агӀора чӀогӀа аьтто лора: мостагӀчунна тӀекхача хала дара, ткъа гӀалийн лакхарчу гӀатташ тӀера гонахара Ӏин а, некъаш а дика гуш дара. ХӀокху хӀолламо гойту ламанхойн оцу муьрера дахаран кеп — цара шайн хӀусамаш цхьанаэшшара ларйаран а, бахаман а Ӏалашонна лелош хилар^[2]. Ширачу заманахь хӀара гӀаланаш йуттуш лелийна меттигера ломан тӀулгаш, уьш вовшахтосуш лерина поппар лелийна. ХӀинца хӀара меттиг дийнна музей йу, йуккъерчу бӀешерийн нохчийн дахар довзуьйтуш.

Комплекс шатайпа йу шен компактни хӀоттамца, хӀунда аьлча иза тархан дукъехь йина йу.

• ХӀоттам: 2021-чу шарахь белхаш чекхбевлчул тӀаьхьа, ансамбль йукъахь йу 7 тӀеман гӀала, 25 йахаран гӀала а, маьждиг а. ГӀишлойн йукъара майда 0,8 гектар йу, ткъа ларйаран пенийн йист (периметр) — 490 метр гергга йу^[3].
• ТӀеман гӀаланаш: Коьртачу гӀалин локхалла 23 метр (5 гӀат) йу. Цунна тӀехь машикулаш(оьр.)нохч.(тӀеман балконаш) йу. Йерриг гӀаланаш лакхехьа гатлуш йу, иза нохчийн классикин архитектурин билгало йу^[4].
• Маьждиг: маьждиган шира гӀишло йухаметтахӀоттийна ширачу бух (фундамент) тӀехь. Иза тахана лелаш долу динан объект а, музейн экспозицин дакъа а ду.

ГӀалин пенош тӀехь 50-нал сов петроглиф (тӀулга тӀера сурт) карийна — маьлхан билгалонаш, пхьерийн куьйгийн суьрташ а, хьаьркаш а. ХӀорш билгало йу борзан бӀешерера дуьйна йуккъерчу бӀешере кхаччалц оьздангаллин ламасташ дисина хиларан. 2010-чу шерашкахь комплекс йохийна йара, амма республикин куьйгаллин гӀоьнца иза йуьззина меттахӀоттийна йу^[5].