Халидов, Ӏийса Идрисан воӀ

Халидов Ӏийса вина 1954 шеран лахьанан беттан 10 ноябрехь Кхазакхийн ССРн Талды-Курган кӀоштара Текели йуьртахь, 1944 шарахь нохчийн а, гӀалгӀайн а махках баьхначул тӀаьхьа. Доьзал шайн даймахка а бирзина, да-нана арадаьккхинчу Соьлжа йуьртахь дӀатарбеллира^[2].

Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, 1972-чу шарахь деша воьду Нохч-гӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологин факультете («Оьрсийн мотт а, литература а, нохчийн мотт а, литература а» говзалла йолуш^[2]). Университет дикачу кхиамца чекхйаьккхинчул тӀаьхьа О. В. Куусиненан цӀарах йолучу Петрозаводскан пачхьалкхан университетан оьрсийн меттан кафедрин аспирантуре деша вахара, цигахь цо 1981 шарахь А. А. Жданов цӀарах йолчу Ленинградан пачхьалкхан университетехь чӀагӀйина «Оьрсийн маттахь фольклоран полипрефиксальни хандешнаш» цӀе йолу кандидатийн диссертаци профессоран З. К. Тарлановн куьйгаллица цо кечйира 1981 шарахь^[2].

1980-чу шарахь дуьйна Нохчийн пачхьалкхан университетехь болх бина. 1999-чу шарахь Гуьржийчоьнан Ӏилманийн Академин меттаӀилманан институтехь «Общее и типичное в структуре и семантике чеченского простого предложения» цӀе йолу докторан диссертаци чӀагӀйира шина говзаллехь: йукъара лингвистика (лингвистически теори) а, кавказан мотт а.

1992-чу шарера 2016-чу шаре кхаччалц Нохчийн пачхьалкхан университетан оьрсийн меттан кафедран куьйгалхо вара иза. 2016-чу шарахь коьрта белхан меттиг Ночхийн пачхьалкхан хьехархойн университет хаьржина, цигахь оьрсийн меттан а, хьехаран методикин а кафедрин профессор болх бина^[3].

Шинна университетехь хьехна йолу курсаш: «Кхузаманан оьрсийн мотт», «Дустаран меттаIилма/грамматика», «Филологин талламан бух», «Йукъара а, оьрсийн а грамматикин актуальни баланаш», «Оьрсийн морфологин чолхе хаттарш».

Ӏ.И.Халидовс 1977-чу а, 1998-чу а шерашкахь, вайн лаккхара дешаран учрежденешкахь литература кIезиг йолучу хенахь, «Кхузаманан оьрсийн морфологи» цIе йолу литература шина декъехь арахецар бахьана долуш, чIогIа мехала гIо хилира студенташ Iаморан хьокъехь а, хьехархойн институтехь кхузаманан оьрсийн маттах лаьцна йолу дешаран литература сов йаларехь а. И литература гергарчу республикашкахь хьехархоша жигара лелош йу. 1999-чу шарахь Гуьржийчохь Iилманийн Академин меттаIилманан Институтехь докторан диссертаци чIагIйина «Нохчийн цхьалхечу предложенин хIоттамехь а, семантикехь а йукъара а, тайпанийн а башхаллаш» цIе йолчу темина.

Халидов Ӏййсас терго йеш хилла долу баланаш:

• 1) Нохчийн цхьалхе предложенин тайпа. Цуьнан конструкцин дукхаллин а, эргативни а, номинативни а конструкцин предложенешкахь субъективно-объектни а, подлежащи-сказуеми-объектни а йукъаметтигийн а, «подлежащин» падежийн кепаш а, «ма-дарра объектан» хьал а къасторан, хандешан а, цуьнан буха тӀехь кхоллайеллачу предложенийн а йукъаметтигийн хаттарш тидаме эцна Ӏилманчас;
• 2) Вайнехан а, кхечу кавказан меттанийн а грамматически хӀоттам. Халидовс харцйора цунах лаьцна цхьа могӀа постулатийн ойланаш, масала, кавказхойн меттанашкахь масех предложенин конструкцин кхетам, эргативни меттанашкахь предложенин коьрта меже санна нийса кхачам къобал ца бора;
• 3) Залоган категори Iаморан теоретикин баланаш. Залог синтаксисо-морфологин категори йу, ткъа залог а, диатеза а цхьаъ дац, аьлла хетара Халидовна;
• 4) Кавказхойн меттанаш лардаран а, уьш кхиоран а баланаш.

Халидов Ӏийсан куьйгаллица чIагIйина йу 6 кандидатан диссертаци а, иштта 2 докторан а.

2017-чу шарахь дуьйна Нохчийн Республикин Iилманан Академин бакъволу декъашхо вуара.

Ӏ.И.Халидов 300 Iилманан белхийн автор ву, царна йукъахь 18 жайна а ду^[4].

Iилманча кхелхина 2024 шеран товбецан беттан 4-чу дийнахь.

• Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъволу белхахо;
• Россин Федерацин хьакъволу Ӏилманан гӀуллаккхо^[5];
• «Россин Федерацин лакхарчу корматаллин дешаран сийлахь белхахо»;
• «Къинхьегамехь къастам барна» Нохчийн Республикан Сийлаллин билгало;
• «Нохчийн Республикина хьалха гайтинчу гӀуллакхашна» мидал;
• Россин Федерацин дешаран а, Ӏилманан а министерствон Сийлаллин грамоташ;
• Россин Федерацин а, Нохчийн Республикин а дешаран а, Ӏилманан а министерствон а, Нохчийн Республикин Парламентан а баркаллин кехаташ^[6].

2024-чу шеран лахьан беттан Нохчийн Республикин Къоман библиотекехь А. И. Халидов вина 70 шо кхачарна лерина мероприяти дӀаяьхьира, цуьнан кхоллараллин гайтам а болуш^[5].