Хазачу йоьӀан цӀа

И маьлхан каш дарх лаьцна йолчу цхьана легендаца, цу тӀехь йаздина ду: Акберд веана хилла цу лаьмнашка ширачу заманахь. Ялхоройн йукъараллин йукъайогӀучу Геличе эвлахь охьахиира иза. БӀаьвнаш лаьттачу Мозарган лаьмнашкахь. Царна чохь дехаш хилла Цесе-некъан тайпа. Цул тӀаьхьа, ширачу туьйранашкахь дуьйцу Акбердан йоӀ кхалхарх лаьцна. "Ширачу заманахь хьал долу да-нана долу йоӀ йезаелла къечу доьзалера жимчу стагана. Захало ца дайта, йоьӀан дас-нанас жимчу стагана бехкам хӀоттийна: цуьнга иза маре йохуьйтур йу, нагахь санна цуьнан ломан кӀоргачу харш тӀехула кхоссалахь. КӀентан гӀуллакх ца хилла. Гихтан ши берд къастош йолу херо йолчух тера ду и, хетарехь^[1].

Кхечу хьостаца, кхин а тешаме йолчу, и маьлхан каш долу меттиг йу, ширачу заманахь «Медан каш» аьлла цӀе а йолуш. Дийцарехь, и маьлхан каш хӀоттийна хилла аьккхийн хьалханча — Меда (Воккхалла) дӀаволла. Хенан йохаллехь и дӀавоьллина меттиг хилла дӀахӀоьттина цуьнан беллачу гергарчарна тӀаьххьара тховкӀело. Склепан аьтту агӀор, лаьмнин регӀана гергахь, ирчачу ирзо тӀехь схьагуш йу Дисхин (оьрс. останься вода) бӀов^[1]. 1977 шо чекхдолуш 2 склеп а, бӀов а теллина, суьрташ даьхна гӀараваьллачу журналисто а, суртдиллархочо а Пальмин Игора. 2016-чу шеран сентябрехь «Неизвестная Чечня» экспедицино Ӏаламан а, архитектурин а хӀолламаш теллина, коьртехь Устрада-ГӀалин пачхьалкхан историн-архитектурин Ӏаламан музей-заповедникан Ӏаламан а, культурин тӀаьхьенан меттигаш ларйаран декъан куьйгалхо Яхъяев Хизар вара^[2].

«Хазачу йоьӀан цӀа» лаьмнашна юккъехь тӀулган ӀиндагӀехь лекха лаьтта, хин тӀехула кхозуш.

ГӀишло шина гӀаттах лаьтташ ю, тӀулгех йина ю. Тхов бина нийса пхи гӀулч йолу пирамидан(оьр.)нохч.пирамидан кепехь, тӀулган плитех. Склеп йоккха ю цунах тера гӀишлошна хьалха, шен йоккхалла бахьана долуш, чохь дукхахьолахь беллачийн декъий дӀахӀиттош хилла полкаш ца хилар бахьана долуш, лакхарчу гӀат тӀе агӀонан чувоьду-люк хилар бахьана долуш. Хьалхара фасад йина аркан кепехь, жима Ӏуьрг а долуш (0,7 х 0,5 метр), лаьттара ах метр гергга лакхахь лаьтташ. ТӀехьара еса пен хазбина бу петроглифаш тӀехь боккхачу маьӀӀера тӀулгаца. ГӀишлонан йохалла 8 метр ю, шуьйралла 2,5 метр ю, аркан локхалла 2,4 метр гергга ю, пенаш 0,5 метр юткъа ду. Чувола меттиг ламастехь къилбехьа хьаьжна ю, иза малхан символ ю. Пенаш тӀехь шарделла лайм штукатурка ю^[1].

Цхьана пенах лардина шира йоза, хетарехь, ширачу гуьржийн маттахь яздина, XI бӀешарахь кхузахь лелош боцуш дӀабаьлла мотт. Йоза хӀинца а дешна дац Ӏилманчаша^[2].