Усманов, Ӏарби Ӏусманан воӀ

Вина 1942 шеран лахьанан беттан 7-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н ЧӀеберлойн кӀоштан Богачеройн йуртахь. Цуьнан да дуьненчу валале жимма хьалха фронтехь тӀепаза вайна. 1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь кхечу нохчашца цхьаьна махкахваьккхира иза. Махкахбаьккхинчу хенахь иза Ӏаш вара Абай цӀе йолчу колхозехь, цул тӀаьхьа Кхазакхстан ССР-н Талдыкорганан областан Талдыкорганан кӀоштан Кировски йуртахь. Цо чекхйаьккхина Кировн цӀарах йолу йуккъера ишкол 1960-чу шарахь.

Ишкол чекхйаккхинчул тӀаьхьа, Даймахка цӀавирзира иза. 1960-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институте деша вахара иза. Цул тӀаьхьа шо даьлча, заочни отделене дехьа а волий, Соьлжа-ГӀаларчу кӀоштахь Комсомольски йуккъерчу ишколехь йуьхьанцарчу классийн хьехархочун болх бан волавелира иза. 1964—1966 шерашкахь Соьлжа-ГӀаларчу кӀоштан Галнера йуккъерчу ишколехь оьрсийн мотт а, литература а, нохчийн мотт а, литература а хьоьхуш вара. 1966-чу шарахь оьрсийн мотт а, литература а, нохчийн мотт а, литература а Ӏамош йолу институт чекхйаьккхира цо.

1966-чу шарахь эскаре кхайкхира иза. 1968-чу шарахь, шен гӀуллакх чекх а даьккхина, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советски Социалистически Республикан культурин министерствон балха хӀоьттира. 1972 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн республикан исбаьхьаллин музейн директор хӀоьттира. 1985 шарахь дуьйна «Вайнах» цӀе йолчу нохчийн-гӀалгӀайн пачхьалкхан хелхаран ансамблан директор хилира. 1991 шарахь дуьйна иза вара «Чечентрикотажбыт» производственни цхьаьнакхетараллин инарла директоран заместитель.

1995-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь жигара тӀеман операцеш чекхйевллачул тӀаьхьа Ошаев Халидан цӀарах йолчу Цхьаьнакхеттачу музейн директоран а, оьздангаллин министерствехь цхьана отделан куьйгалхочун а, оьздангаллин министран заместителан а даржашкахь болх бира цо.

1999-чу шарахь Нохчийчохь шолгӀа тӀом болабеллачул тӀаьхьа тайп-тайпанчу гуманитаран организацешкахь белхаш бина цо. 2010-чу шеран кхолламан баттахь дуьйна «Вести Профсоюзов» цӀе йолчу профсоюзийн газетан коьрта редактор вара иза. 2014-чу шарахь иза хаьржира Нохчийчоьнан културан министраллехь йолчу йукъараллин кхеташонан куьйгалхо.

2017-чу шарахь иза хаьржира Нохчийчоьнан Куьйгалхочохь йолчу оьздангехула йолчу кхеташонан председатель^[1].

Йаздан волавелла 1970-чу шерашкахь. Цуьнан дуьххьарлерачу произведенешна йукъахь йара дуккха а шерашкахь берашна лерина хӀиттийна кхо марионеткин театран спектакль: «Тайна пещеры» а, «Непобеждённая песня» а, «Что ищешь, то найдёшь» а. Цуьнан стихаш а, дийцарш а, публицистика зорбане йевлла меттигерчу журналашкахь а, газеташкахь а, шайна юкъахь «Орга» а, «Вайнах» а, «Вести Республики» а, «Грозненский рабочи» а, «Вести Профсоюзов» а, «Даймохк» а, кхин а.

Х. Нурадиловн цӀарах Нохчийн пачхьалкхан драматически театрна а, республикин берийн тайнигийн театро а.

Царна йукъахь йу Сухово-Кобылин Александран «Дело» а, Н. Гоголан «Ревизор» а, Гашек Ярославан «Бравый солдат Швейк» (Солцаев Мималтан пьеса) а, В. Шукшин «Энергичные люди» а, «Забыть Герострата!» Г. Горинан(оьр.)нохч. а, «Мы, нижеподписавшиеся» а, «Протокол одного заседания» А. Гельманан а, «Эх, вы, мужчины» А. Кулиеван а, «Сват» К. Мухамеджанован а, «Борьба» М. Солцаевн а, М. Гешаевн а, «Асхаб Бендер» С. Коринец а, «Золотой осёл Насреддина» Ш. Казиев а, Г. Нахуцришвилин «Чинчраквела» а, Авксентий Цагарелин «Ханума» иштта кхиберш а.

• Нохчийн Республикин оьздангаллин сийлахь белхахо^[2];
• «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхашна» мидал (2013)^[3];
• Нохчийн Республикан сийлахь вахархо (2016)^[4];
• «Къинхьегаман дикалла бахьана долуш» сийлаллин билгало (2022)^[5].

• Усманов А. У. Свет в подвале // «Вайнах» : журнал. — 2015. — № 1—2. — С. 12—26.
• Усманов А. У. Пусть будет надёжным друг = Тешаме хуьлийла доттагӏа. — Гр.: ООО «Кубань Трейд», 2016. — 332 с. — 500 экз.
• Усманов А. У. Избранное = Хаьржинарш. — ООО «Тетраграф», 2012. — 328 с. — 1000 экз. — ISBN 978506002112.
• Усманов А. У. Длиною в жизнь : роман. — Гр.: Грозненский рабочий, 2017. — 560 с. — 1000 экз.
• Усманов А. У. Да не родится сын у матери… = Нанас дена ма войла…. — Гр.: АО ИПК «Грозненский рабочий», 2023. — 448 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0524-2.