Узбекистанан истори

Узбекистанан историно дӀалоцу беха историн мур, хиламаш, историн хьесапаш, цига хӀокху заманахь охьаховшар тӀера хӀокху заманан хиламашка кхаччалц.

Хьалхар бахаман йукъараллин хӀоттам

Палеолит

ХӀокху заманан Узбекистанан махка (Ферганин а, Бухарин кӀошташкахь тӀулгийн белхан гӀирс ма-карабар гойту) адамаш хевшина хьалхарчу палеолитехь[1].

undefined

Узбекистан махкахь гӀуллакхийн хьалхара муьраш бу хьалхара палеолитан а, мустьен муьрашкара. Байсунтау лаьмнашкахь карийна каш, ткъа Самаркандехь хӀусам а, белхан гӀирс а. Четвертични муьрехь, климат йара алсама барамера, цуо таро йора адамийн шуьйра охьахаарна, церан гӀуллакхан лараш карийна Ӏаьржа гӀамарш а, ЦӀе гӀум а гӀум-аренашкахь[2]. Аман-Кутан киранан хьехехь (Самаркандан область) 1947 шарахь археологан Д. Н. Леван карийна адаман хен даьӀахкан кийсиг[3]. Байсун-Тау лаьмнашкара Амир-Темир хьехахь ханна дӀаловчкъара мустьеран хенан адамаш[4].

1931—1948 шерашкахь Парфёновс Г. В., Окладниковс А. П. дакъа лаьцна Сурхандарьян областера Тешик-Таш хьехера экспедицехь, цигахь карийна неандерталхочун гом. Масала карийна дӀавоьллина 8—9 шо долу кӀант, цуо ло бакъо уггаре шира адам дӀадолларан ритуалах советийн хилла аренера дийца. ДӀаволлар ду мустьеран оьздангаллера.[5].

2003 шарахь Кашкадарьян областехь Зеравшанан дукъан (къилбаседа Гиссаран дукъехь) къилба кӀажошкахь Ангиляк хьех чохь, иза лаьтта Тешик-Ташан къилбаседа-малхбузехьа, карийра мустьеран белхан герзаш а, пхоьалгӀа когабилзиган адаман даьӀахк, цуьнан барамаш бу неандерталхочунна тӀера анатомин хӀокху заманан стеге кхаччалц. Хан 38—44 эзар шо йу[6][7].

Аманкутансай эркан тогӀенехь Аманкутан хьехехь карийна хьалхалера мустьен Аманкутан муьрера нехан лоттийла. Булбулзарсай эркан бердан тӀехь карийна Такаликсай лоттийла (тӀаьхьара мустьеран мур).

Ахангаран эркан йуккъерачу охьадахарехь Эрташсаяй-12 а, Куксарай-2 а лоттийлашках, чкъоьраш ду йуккъера/лакхара палеолитера[8].

Лакхара палеолитера йу Самаркандан лоттийлера туьтан кепаш.

Самаркандан лоттийлера Кульбулакан оьздангаллин чкъоьрашкахь, карийна очакхан таммагӀаш, царна гуонаха хилла адамийн коьрта дахар тӀаьхьарчу палеолитан муьрера. Лакхара палеолитан чкъоьрнаша 2.2 а, 2.1 а гойту кульбулакан оьздангаллера (39—11 эзар шо хь.) рогӀера кхиаран муьраш[9][10].

Мезолит а, неолит а

15—12 эз шо хьалхайолайелла мезолите дехьадовларан мур. Амалера иэсаш йу Узбекистанан къилбехьара Байсунан кӀоштара Мачайн хьехера лаьттан лакхара чкъоьрнийн, Шерабадан кӀоштара тархаш тӀера суьрташ а, кхин дерш а. Зараут-Сай хьехехь карийна мезолитан муьрера тархийн суьрташ[11]. ТӀулгийн белхан гӀирс кечбеш оцу муьрехь адам долало лело «Ӏовдаран техникин хьесап», хьесапах лаьцна йаздина XVII бӀешеран испанин йаздархочу Т. Торквемадин а, ингалсан XIX бӀешеран талламхочун Э. Белчеран къинхьегамехь. Талларан герз санна лело долийра «Ӏад», ткъа карийна даьӀахкан пхенийн боьхьигаш, маӀарш тешалла дора чӀерийлецар хӀоттарх буьззина мехала бахаман отрасль хиларх[12].

Билгалдахарш

  1. Гентшке В. Л. «Этнический атлас Узбекистана» Ташкент: 2002 г. Издание: «ООФС — Узбекистан»
  2. Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана". — Л.: АН УзССР, 1950. — С. 17—18. — 476 с.
  3. Пещера Аман Кутан (Пещера Льва)
  4. Окладников А. П. Амир-Темир, новый памятник каменного века в горах Байсун-Тау (Узбекистан)]
  5. Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана". — Л.: АН УзССР, 1950. — С. 22—23. — 476 с.
  6. Дробышевский С. В. Палеоантропы, 2006. М.:КомКнига ISBN 5-484-00426-8 Серия: Предшественники. Предки?
  7. Glantz, M., B. Viola, P. Wrinn, T. Chikisheva, A. Derevianko, A. Krivoshapkin, U. Islamov, R. Suleimanov and T. Ritzman, 2008 New Hominin Remains from Uzbekistan. Journal of Human Evolution 55 (2): 223—237. Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
  8. Павленок К. К. и др. Новые стратифицированные палеолитические местонахождения в долине р. Ахангаран (Узбекистан) Архиван копи 2022 шеран 12 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. 2021. Том XXVII
  9. Касымов М. Р. Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана (по материалам многослойной палеолитической стоянки Кульбулак). ТӀекхочу дата: 2016 шеран 11 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 26 июнехь
  10. Павленок К. К., Шнайдер С. В., Колобова К. А., Лазарев С. Ю., Раджабов А. «Зубчатое мустье» стоянки Кульбулак: новые данные и интерпретации Архиван копи 2020 шеран 26 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Известия Алтайского государственного университета № 4 (84) / том 1 / 2014.
  11. Науменко В. Г. Палеонтологические и археологические исследования в пещерах Архиван копи 2020 шеран 25 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  12. Воронцов М.Э. "История народов Узбекистана". — Л.: АН УзССР, 1950. — С. 25. — 476 с.

Литература

Жайнаш

  • Бартольд В. В. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов : в 9 т. / Кононов А. Н.. — М. : Наука, 1968. — Т. 5. — 759 с.
  • Бартольд В. В. Сочинения. Работы по исторической географии и истории Ирана : в 9 т.. — М. : Наука, 1971. — Т. 7. — 667 с.
  • Бартольд В. В. Сочинения. Работы по источниковедению : в 9 т.. — М. : Наука, 1973. — Т. 8. — 725 с.
  • Баратова Л. С. Древнетюркские монеты Средней Азии VI—IХ вв. Автореферат диссертации канд. ист. наук. Т., 1995.
  • Бернштам А. Н. Древнетюркский документ из Согда // Эпиграфика Востока. Т. V. 1951
  • История Ташкента (с древнейших времён до победы Февральской буржуазно-демократической революции) / Зияев Х. З., Буряков Ю. В. — Ташкент: «Фан» УзССР, 1988. — С. 85—88, 100—105. — 296 с. — ISBN 5-648-00434-6.
  • Кўчкунчихон // Ўзбекистон миллий энциклопедияси : [узб.]. — Т. : Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005. — С. 889—890. — 900 с.
  • Кочнев Б. Д. Нумизматическая история Караханидского каганата (991—1209 гг.). Часть I. Источниковедческое исследование. Ответ. редактор В. Н. Настич. М.: ООО Издательский дом «София», 2006.
  • Материалы к этнической истории населения Средней Азии Т., 1986.
  • Пугаченкова Г. А., Ремпель Л. И., История искусств Узбекистана с древнейших времен до середины XIX века. Москва: Искусство, 1965.
  • Смирнова О. И., Сводный каталог согдийских монет. М., 1981
  • Соколов Ю. А. Ташкент, ташкентцы и Россия. — Ташкент: «Узбекистан», 1965.
  • Толстов С.П.: Древний Хорезм. Опыт историко-археологического исследования. — Москва: МГУ, 1948. — 352 с. + 87 табл. с.
  • Толстов С.П.: По следам древнехорезмийской цивилизации. — Москва / Ленинград: АН СССР, 1948. — 328 с.
  • Тревер К. В. История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октябрьской Революции : в 2 т. / Якубовский А. Ю., Воронец М.Э.. — Т. : АН УзССР, 1947. — Т. 2, вып. ru. — 514 с.
  • Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с.
  • Л. Тер-Мкртичян. Армянские источники о Средней Азии V—VII вв.. — М.: Наука, 1979.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш