Удугов, Мовлади Саидарбиевич

1979 шарахь Ломоносовн цӀарахчу Москох пачхьалкхан университетан журналистикан декъе деша ваха гӀоьртира иза, амма конкурсехь эшийра иза.

Цо заочно чекхъйаьккхина Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан экономикан отделени, промышленни бухгалтеран говзалла йолуш, цигахь дешна 1983—1988 шерашкахь, кхечу хьостанашца, цо дешна Петарбухан пачхьалкхан университетан журналистикан отделенехь. Советан пачхьалкхан коммунистийн партин декъашхо хила кандидат вара иза, амма националистийн хьежамаш бовзийтарна йухатоьхна.

Студентан шерашкахь иза бозбуунчаллаш лелорна талламаш беш вара, шен ден фамили Темишев шен ненан фамили Удугов тӀе хуьйцуш. 1988-чу шарахь шо даьлча обкомо дихкинчу «Ориентир» газетан коьрта редактор вара иза.

1991 шеран декабрехь иза хӀоттийра Нохчийн Республикан Ичкерин информацин а, зорбанан а министран дарже. 1994-чу шеран февраль баттахь Дудаев Джохаран омрица цунна йелира Нохчийн Республикан Ичкерин бригадин инарлин чин. Хьалхара нохчийн тӀом боьдуш зорбанехь а, радиохь а нохчийн цӀарах дӀахьедарш дора цо, антисемитийн пропаганда а йора цо. 1995-чу шеран ГӀадужу-баттахь дуьйна иза вара Дудаев Джохаран де-факто зорбанан секретаран даржехь.

1997 шеран январехь Нохчийн Республикан Ичкерин президентан харжамашкахь дакъалоцуш вара иза, вице-президентан харжамашкахь дакъалоцуш вара полевой командир Белоев Зияуди. Цунна кхаьчна 1% кхаьжнаш.

ТӀемашна йукъарчу муьрехь Соьлж-ГӀалахь кхоьллина а, куьйгалла деш а хилла цо «Кавказ» телевизионан станци.

1999 шеран август-сентябрь баттахь цо жигара гӀо дира Дагестанна тӀемалойн тӀелатарна, иза чекхделира кхиамца. Трошевс дийцарехь, Удуговн пропагандин кампани а йара ондачу гӀалатийн хьесапашца, масала, цхьана видео тӀехь тӀемалочо хьовсархошна кхетадо, шаьш меттигерчу бахархошкара даьхни ца оьцу кхачанна, амма оьрсийн эскархоша дайина акхарой ​​бен ца йуу – вуьшта аьлча, цара и инарла аккординг йеш йу, хӀетте а, прохиби ю. 1999 шеран гурахь иза дӀавахара Нохчийчуьра. Иза ву нохчийн тӀемалошна пропагандин гӀортор йеш йолу "Кавказ-центр" сайт кхоьллинчех цхьаъ.

2000 шеран 20 мартехь иза федеральни а, дуьненайукъара а лехамашка хӀоттийра, 1999 шеран сентябрехь Дагестанан Новолакан кӀоштана тӀеман тӀелатар вовшахтохарна а, дакъалацарна а бехке а вина (Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 279-гӀа артикл (герзаца гӀаттам))^[2].

2005-чу шарахь Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин терроризмна дуьхьало ечу белхан тобано, Оьрсийчоьно Мовлади Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин 1267-чу Ал-Къаидан тептаре тӀетоха дехар толлуш, юхатоьхна и дехар, хӀунда аьлча арахьарчу гӀуллакхийн министралло а, декъашхойн пачхьалкхийн къайлахчу сервисашна а цхьа а тоьшалла ца карийра Удиголавца уьйр йолуш.

2006 шеран 23 апрелехь цо дӀакхайкхийра ша дагахь ву Оьрсийчоьнна дуьхьал «тоталан тӀом» кхайкхо, пачхьалкхан хӀора маьӀӀе террорхой а хьовсуш. 2012-чу шарахь Докку Абу Ӏусмана дагадаьккхира "Удуговс дакъалаьцна вацара Кавказан Имарат кхайкхорехь" аьлла.

2008-чу шеран ГӀадужу-беттан 4-чу дийнахь №2 йолчу омрица Кавказан Имаратан арахьарчу пачхьалкхийн инарла векало Батукаев Шамсуддина Мовлади хӀоттийра «Кавказан Имаратан арахьарчу пачхьалкхийн» информацин-анализан центран (IAC) директоран дарже. 2010 шеран аьхка Умаров Доккус дӀаваьккхира Удугов Мовлади «информацин а, анализан а сервисан куьйгалхочун» даржера.^[3]

2009-чу шарахь Ичкерин Ӏедал шех олучу наха сацам бира Удугов шарӀан кхеле озо.

Удугов бусулба махкахь лечкъаш ву аьлла хета; Туркойчоь а, БахӀрейн а, кхин хила тарлуш йолу меттигаш а хьахийна. 2011 шеран мартехь «Московский комсомолец» газетан колумниста Речкалов Вадима хаам бира, Удугов Мовлади карарчу хенахь Чехехь вехаш ву, «цигахь цо лакхарчу дахарх чӀогӀа пайда оьцу»;^[4] оццу шеран майхь Argumenty.ru сайто а хаам бира Удугов «Прагина гергахь вехаш ву» аьлла.^[5] Оцу йукъанна, Кадыров Рамзана 2010 шеран апрелехь а, майхь а динчу дӀахьедаршца, Удугов Туркойчохь ву.

Иза ву «Кавказ Имаратан» информацин а, анализан а сервисан директор, жоьпаллехь ву, кхечу хӀуманашца цхьаьна, «Кавказ-центр» сайтах а.

Видео йаржийра коьртачу видеохостинган YouTube сайта тӀехь, цигахь 1990-гӀа шераш чекхдовлуш Удуговс кхерамаш тийсира «21-чу бӀешарахь кафиршна (динехь боцчарна) хьалхара тӀелатар дийр ду, уьш байа хьалхара хир ву», ткъа 1999 шарахь иза Туркойчу дӀавахара цигахь лечкъаш ву таханлерчу дийне кхаччалц, дуьненайукъара терроризман ойланаш кхидӀа а йаржош^[6] .

Хьалхара нохчийн тӀом боьдуш цо тӀемалойн цӀарах дӀахьедарш дора зорбанехь а, радиохь а, антисемитийн пропаганда яржош. Диффамацина дуьхьало йечу Лиган Оьрсийчуьрчу декъан векало Лихачев Василийс шен тептар тӀехь билгал ма-даккхара:

Шен антисемитийн хьежамашца вевзаш волчу Удугов Мовладис информацин гӀортор йира нохчийн сепаратисташна. И бахьана долуш, 1996—1999 шерашкахь сепаратисташа цхьана ханна толам баьккхинчул тӀаьхьа, Нохчийчоь хилира антисемитизмо толам баьккхина регион (цуо дика гойту антисемитизм жуьгтий боцуш хила йиш ю боху тезис — дерриг а дича а, вай дуьйцург мифологи ю, бакъйолу эмнеми яц). Журналисташа цецбевлла билгалдаьккхира, "тӀом балале нохчаша и халкъ дика лелийна, амма тахана хьал вуно хийцаделла" аьлла. Нохчийн тӀемалоша интервьюшкахь чӀагӀдора, «нохчий дуьненайукъара сионистийн питанан зе хилла дӀахӀиттина» я «жуьгташа бусулбанаш бойуш бу сонтачу оьрсийн карахь» [2] .

1999 шарахь шен балха тӀехь историн Ӏилманийн кандидат волчу Вахаев Лемас билгалдоккху, "М. Удуговна Оьрсийчоь Малхбузенан исламна дуьхьал ловзарехь йеккъа цхьа пешка ю. Чечня». Цуьнца цхьаьна Удуговн интервьюхь, оьрсийн йешархошка хьажийначу, иштта дӀакъевлина боцу кхайкхам бу Оьрсийчоьне, исламан дуьненца а, уггаре а хьалха Ичкерица а барт а беш, Малхбузенна дуьхьал йерза йеза аьлла». 2013-чу шарахь Марсхьокху-баттахь Umma News телеканалана ша йеллачу интервьюхь цо кхайкхам бо оьрсашка а, кхечу къаьмнашка а "хуьлуш долчух кхета, харц ойланаш йита", бусулба дин тӀеэца аьлла. Удуговс дӀакхайкхадо: ««Дуьненан низам» олуш йолу низам йоьхна йу, атта баккъалла а шен меттиг дӀалаца аьтто хилале... иза йоьхна ю, хӀунда аьлча иза йуьхьанца Ӏовдалчу атеизм тӀехь йина йара. оцу йукъараллин инзаре лахдаларан билгало». Цунна хетарехь, "Динан байракх кӀел дуьненан карта йуха дӀахӀотто хан тӀекхаьчна". Цул сов, православи, цунна хетарехь, «керста дин ду, оьрсийн православин килсо, цхьана хенахь, оьрсийн крепостной массанашна лерина хийцина».

Россин Турпалхочо, инарла-полковника Трошев Геннадийс шен «Сан тӀом. Чеченский дневник окопного инарла» цӀе йолчу дагалецамашкахь иштта мах хадийра цуьнан гӀуллакхийн:

Оцу стага шатайпа меттиг дӀалоцуш ву уггаре а гӀарабевллачу нохчийн сепаратистийн галереяхь; цуьнах олу «нохчийн къоман революцин» шеца нисвала йиш йоцу пропагандист. Цо цхьана куьйга толам баьккхина 1994-чу шарера 1996-чу шаре кхаччалц йерриг а Оьрсийчоьнан тӀеман идеологин тӀемалойн полкана дуьхьал хиллачу информацин тӀамехь бохуш, дӀахьедарш дар даьржина хилла. ТӀаьххьарниг, ас билгалдоккху, бакъдолчунна оццул гена дац. Информацин тӀемашкахь толам баьккхинарг вай санна, иза ца хилла аьлча, нийса хир делахь а, къаьсттина хьалхара нохчийн кампани йолалуш. <...> 1994-чу шеран Дечкен-баттахь тӀеман хьалхарчу деношкахь журналисташ гулбеллера Моздокна гергахь, Цхьаьнатоьхначу Ницкъийн Тобанан штаб йолчу блок-постан кевнашна гонаха, информаци кхачаре хьоьжуш, амма Москох идеологин хьаькамаш ларлора цу тайпа вовшахкхетарех, массо а мах хадош. Ткъа цецвала хӀума дац, ерриг а йозанан а, кинойаккхаран а вежаралла керла керланийн хьостанаш лаха сихвелла хилар. Иштта, Удуговн кабинета чохь чекхбевлира царех дуккха а. Цо дика кечам бира шен "хьомечу белхан накъосташца" цхьаьнакхетаршна. Церан карахь даима а бара вайн салтийн къизаллашна "керла теш", шеконе хьажар долу "салтийн наной", шайн кӀенташа гӀуллакх дарх лаьцна ирча дийцарш а долуш, эзарнаш оьрсийн наной инзарбаьхна.

— Трошев Геннадий. «Сан тӀом: окопийн генералан нохчийн дневник», дагалецамаш, книга

— Геннадий Трошев. «Моя война. Чеченский дневник окопного генерала», воспоминания, книга

1999 шеран октябрехь журналиста А. И. Углановс «Аргументаш а, факташ а» газетехь йазйинчу статья тӀехь, «хӀинцалера кхочушдаран Ӏедал, уггаре а хьалха президентан Ӏедал Нохчийчохь информацин эшаман йистехь ду» аьлла, дӀахьедира шен ойла, ««кхин а жимма а, пропагандин гени Удугов Мовлади, доккхачу декъанна баркалла аьлла, 1994-1996 шерашкахь нохчийн кампани федералан Ӏедална эшамца чекхъяьллачунна».