Тхэквондо
Тхэквондо́ (кор. 태권도?, 跆拳道?), кхин а таэквондо́, таеквондо, таэквондо, тайквондо, тэквондо, таеквон-до, тейквон-до (транслитераци инг. Taekwon-do) — корейн латаран говзалла. Амалера башхалла — жигара когаш лелор латарехь; цу тIе тухуш а, дуьхьало йеш а[1]. «Тхэквондо» дош кхолладелла кхаа корей дашах: [тхэ] «хьеша» + [квон] «буй» + [до] «некъ, хьесап, Iамор, дао». Йукъара тIеэцна литературин маьIна иштта ду «коган а, буйн а некъ».
Чхве Хон Хис дийцарехь:
Тхэквондо бохург ду синан Ӏаморийн а, герз доцуш ша ларваларан а техникин система, могашаллица цхьаьна, ткъа иштта тохар говза кхочушдар, блокаш а, кхиссарш а, деккъа куьйгашца а, когашца а цхьаъ йа масех дуьхьалонча эшо.
_VS_ZHU_(CHN)_BM_-80KGM12.JPG)
Истори
Тхэквондо кхиар доьзна ду Корейн историца. Оцу тайпана латаран истори йиъ муьре йекъа мегар ду: кхаа пачхьалкхан заманахь корейн тӀеман исбаьхьаллин схьадалар а, кхиар а, Корё пачхьалкхан заманахь тӀеман исбаьхьалла, Чосон пачхьалкхан заманахь, тхэквондон кхузаманан истори[2][3]. Истори тидаран и некъ бу корейн национализман дакъа: Ӏадат ду Корейн истори мифийн кхолламан Тангунан тӀера дӀайахьар, Корейн 5000 шо сов хан ю бохуш дӀахьедарш дар, ткъа тхэквондо логикехь, шира латаран говзалла йу, иза XX бӀешо йуккъе даьлча бен гучу ца йаьллехь а. Амма цхьа а шеко а, къийсам а бац тхэквондо къоман ламасташ гойтуш хиларх лаьцна.[4].
Кхаа пачхьалкхан муьрехь латаран говзалла кхоллайалар а, кхиар а
Лоруш ду кхаа пачхьалкхан заманахь иштта латаран говзаллаш хилла «субак» (수박) а, «тхэккён» гучуяла йолаелира (택견), тӀаьхьо иза хилира тхэквондо кхиаран бух. Кхаа пачхьалкхан историн тӀаьхьарчу муьрехь Корейн ахгӀайрен тӀехь латаран говзалла чӀогӀа йевзаш йара, къаьсттина тӀемалой Ӏаморехь[5]. Оцу гIарайаларан жамI, субак а, тхэккён а хуьлу коьртинарг Iамон кегийрхойн кхолламашкахь, масала «Хваран» (화랑도) Силлехь а, «Чоисонин» (조의손인) Когурёхь[6].
Корё пачхьалкхан заманара латаран говзалла
КорёӀКорё пачхьалкхан муьрехь кхидӀа а кхиъна субак а, тэккён а. Цуьнан тэккён говзаллин тӀегӀано доккха дакъа лаца тарлора цу заманан тӀеман стаг лакхаваккхарехь. Тэккён говзаллин цхьана тӀегӀане кхаьчна йукъара салтий дӀахӀиттпбора инарлаш, цо царех уггаре а диканаш эпсарш бан къастабора[7]. Масала, куьйгаш лесточу латарехь (герз доцуш) къовсамера тхэккёнах латар ду мираш Iиттар а, кхийса а луш тIара деттар а[8]. Кхин а оцу историн муьрехь паччахьан доьзалан хаза хетара «субакех» (수박) къовсамаш[9]. Иза латар ду ши латархочо тIехьа куьйгаш а дихкина мираш бетташ[10].
Чосон пачхьалкхан заманара латаран говзалла (1897 шерера дуьйна — Корейн импери)
XIV бӀешарахь Чосонан заманахь «субакан» (수박) а, «тэккёнан» (택견) а латаран говзаллаш гIарайаьлла йацара. Къаьсттина XVI бӀешо чекхдолуш японхойн тӀелетарш хиллачул тӀаьхьа, португалхошкара схьаэцначу милта йолу аркебузашца. Герзах пайдаэцаро хийцира лата Ӏаморан некъ: куьйга-куьйга тӀом баран говзалло йоккха меттиг дӀалаьцна. И бахьана долуш латаран говзалла маьршачу секторехь бен ца йисира. Кест-кеста Ӏедало мехкан дог-ойла хьалайаккхаран а, латаран говзаллаш кхиоран а гӀуллакхаш дора. Царах цхьаъ йара 1795 шарахь араяьлла «Муедоботхонджи» (무예도보통지) цӀе йолу жайна, цу муьран латаран говзалле лаьцна дуьйцуш. Оцу тептаран 4-чу томехь, «Куьйга латаран техника» цӀе йолуш, 38 сурт дара таханлера тхэквондон болам дагалоьцуш.
Японин оккупаци йолчу муьрера корейн латаран говзаллаш
1910 шарахь Корейн йозуш хилира, Японин Ӏедалех], цу корейн латаран говзалла дӀайайра йерриг санна. Бакъдерг ду, Японин империн берриг а махка тIехь дихкина хилла муьлхха а «тохаран» латаран говзалла Iамор[11], иза дӀадахара 1920-гӀа шераш дуьйлаллалц, говзанча Гитин Фунакосис император Тайсё тешаваллалц, латаран говзалла (1935 шарахь «каратэ» цӀе йелира) йукъайаккха йезаш хиларх йукъара дешаран программашца болх беш йолу ишколашкахь. Оцу муьрехь корейхойн хотIаш денйан йолийра, амма Окинавин а, Цийн а куьйгашца латаран техникин тидарш санна, регионан ламасташ тӀетохарца, масала, акцент йукъара физикин Ӏаморан, дегӀ чӀагӀдаран а, гӀодайукъан лакха мираш беттар а. Латаран говзалла легализаци йинчул тӀаьхьа корейхойн хотIаш леладора 20 шарахь сов японхойн цӀерашца а, терминологица а. Корейх схьаваьлла уггаре а гӀараваьллачу устазех цхьаъ ву Чхве Ёнъи (최영의), Кёкусинкай кхоьллинарг, шуьйра вевзаш ву шен псевдонимца (малхбален культурашкахь йукъараллин хьал хийцалуш псевдоним лелор даьржина лела[12]) Ояма Масутацу.
ШолгӀа дуьненан тӀом дӀабаьлча
Японин капитуляци а, Корейн ахгӀайре мукъайаьккхинчул тӀаьхьа, корейн латаран говзалла денйала йолаелира. Йуьхьанца меттигерчу ишколашкахь латаран исбаьхьаллин коьрта агӀонаш йара тансудо (당수도, - Тан йа цийн куьг, корейн латаран говзалла, боккха тӀеӀаткъам бина цийн латаран исбаьхьаллин) а, консудо (공수도, корейн цӀе карате). Цу муьран говзанчаш кхетаме баьхкира, массо а корейн латаран исбаьхьаллин ламасташ (субак, тхэкён, и. дӀ. кх.) дендан а, цхьаьнатоха а деза аьлла[13].
Корейн тӀамо хийцамаш бира корейн латаран говзалла йухакхолларан планашкахь, амма хӀетте а, кхоьллира Корейн Консудо ассоциаци (공수도). Дуккха а барт ца хилар бахьана долуш, оцу цхьаьнакхетараллин цхьаболчу декъашхоша шен декъашхой дӀа а тесна, шайн кхоьллина — Корейн Тансудо ассоциаци (당수도), тӀаьхьо иза официалехь йукъайаьккхира Корейн йезархойн спортан ассоциацина.
Тансудо (당수도) ишкол кхоьллинарг цхьаъ ву Чхве Хон Хи, иза Къилба Корейн эскарехь инарла вара, Корейн президентан Ли Сын Мана гӀо лоцуш вара, 1955 шарахь шен латаран говзаллин йукъайаьккхира салтий кечбаран программина. Иза тешна вара латаран говзаллин цийн а, японхойн а цӀераш лелор къобал ца хиларх, цундела салташна Ӏамош йолчу латаран говзаллин цӀе тиллира тхэквондо, ткъа японхойн терминологи доккхачу декъанна хийцира корейн маттахь.
Коьрта техника
Хьалхарчу цхьа шо ах шарахь дуьйна цхьана шере кхаччалц Ӏаморехь дешархоша Ӏамадо коьрта приемаш, уьш лаьтта масех коьрта позицех, блокех, куьг а, ког а тохарех. Кхин дӀа технологи чолхе хуьлу, техникин арсеналан барам хаъал алсамболу. "Тхэквон-до" тептар тӀехь йийцина йолу йерриге а приёмаш йуьззина караерзо лаххара а 10 шарахь Ӏамор оьшу.
Муьлххачу а хотӀан тхэквондо Ӏаморехь коьрта тидам тӀебохуьйту когаш тохарна. Коьрта тохарш цхьатерра ду массо а хотӀашкахь, амма терминологи мелла а къаьсташ йу. Цул сов, кхочушдаран кеп тайп-тайпана хила тарло нюансан тӀегӀанехь. Иштта, терминологи тайп-тайпана хила тарло говзанчера говзанче воьдуш, къаьсттина WT а, Ӏамерикан а версешкахь, цигахь йац луьра канонаш, дешархоша йуьхьанца Ӏамадо къовсаман варианташ, «Энциклопеди» тӀера масаллин техникин метта. Цундела дуьненайукъарчу барамашкахь ингалсан терминологи лелор гӀоле ду.
Коьрта когаш тохар
| ЦIе нохчийн маттахь | Кикбоксинг | ITF / Чхан Хон | WT / Кукки |
|---|---|---|---|
| Дуьххьал дӀатохар | Фронт кик | Ап чхаги | Ап чхаги / Мира чхаги (тотта вариант) |
| АгӀонхьа тохар | Сайд кик | Ёп чхаги | Ёп чхаги |
| Гуо баьккхина тохар | Раундхаус кик | Толлё чхаги | Толлё чхаги / Бандаль чхаги (жимачу гуонехула чоьхь агӀор гола атакин семан дехьайоккхуш) |
| ЧӀагарца тохар | Хук кик | Коро чхаги | Паккат толлё чхаги / Нако чхаги (45 градус са болуш) |
| Хедош тохар | Экс кик | Нэрё чхаги | Нэрё чхаги / Сэво чхаги |
| ТӀехьа кӀажа тохар | Бэк кик | Твит чхаги | Твит чхаги / Твит толлё чхаги |
| 360 градус хьевзаш тӀехьара когаца | Тёрнинг хил кик | Пандэ толлё чхаги | Хурё чхаги |
Чхан Хонан ITF / хотIан базин техника
| ЦIе ITF | Гайтар | |
|---|---|---|
| Латтар | ||
| Чарёт-соги | Позици «Тидам бе». | |
| Аннун-соги | Дошлочун хьал йа ма-дарра аьлча - охьахиъна хьал. | |
| Гоннун-соги | Хьалха тӀелетаран-тӀеман хьал я кхийсархочу хьал. | |
| Нынджа-соги (ма-дарра корейн абатера: "Ны" элпах тера ду "L" латинин абатера) | ТӀехьара ларйаран-тӀеман хьал, 70% йозалла тӀехьара кога тӀе дӀало. | |
| Наранхи-соги | ТӀеман кийча хиларан позици. | |
| Куьйгашца тохар | ||
| Ап джумок чируги
ӀНийса пунш. Тохар дӀакхачадо хьажочу а, йуккъерчу а пӀелгийн лакхарчу меттигашца. Цу хьолехь куьйган букъ а, пӀелгийн фалангаш а вовшашца нийса хила йеза. |- |
Блокаш | |
| Чуке макги (лакхара блок) | Защита от прямого удара кулаком. | |
| Анпальмок макги (блок йуккъера тIегIанехь) | Когаца я куьйгаца гайх тохарх ларвалар. Арара чу а, чуьра ара а вариантехь кхочушдо иза | |
| Наджунде макги (лахара блок) | Гайх йа гIаш йукъа тохарх ларвалар. | |
WT / Кукки хотIан базин техника
| WT цIе | Гайтар |
|---|---|
| Латтар | |
| Ап-соги | ГӀулч гойту. ДегӀан йозалла шина а кога тӀехь дӀасайекъало. ДегӀ нийса ду. |
| Ап-куби | 60% дегӀан йозалла хьалхарчу кога тӀехь йу, 40% тӀехьарчу кога тӀехь. Хьалхара ког хьалхахьа хьажийна бу, тӀехьара ког 25° берзийна бу. ТӀехьара ког нийса бу, хьалхара ког голан тӀехь дӀаберзийна бу. Когашна йукъахь цхьа гӀулч ах гӀулч йу. |
| Твит-куби | ДегӀан йозалла 70% кхаччалц тӀехьарчу кога тӀехь йу, 30% кхаччалц хьалхарчу кога тӀехь йу. Хьалхара ког хьалхахьа хьажийна бу, тӀехьарчу коган ког 90° берзийна бу. Когашна йуккъера йукъ цхьа гӀулч йу. |
| Куьйгашца тозар | |
| Ап джумок чируги | Техника Чан Хон хотIех тера йу. Амма Кукки хотIехь и тохар магош ду къовсадаларшкахь латаршкахь, иза нийса хир ду, нагахь санна иза буьззина ницкъаца логах тIера гай тIе кхаччалц дӀакхачийча. Амма и тохар коьрте дӀакхачо йиш йац. |
| Блокаш | |
| Ольгуль макги (лакхара) | Дуьххьала-дIа буй тохарх ларвалар. |
| Момтон макги (йуккъера) | Когаца йа куьйгаца накханах тохарх ларвалар. Кхочуш до иза вариантехь арахьара чу а, чура арахьа а. |
| Арэ макги (лахара) | Гайх мир тохарх йа гIаш йуккъе тохарх ларвалар. |
Травматизм
АЦШ спортан лоьраша бинчу статистикин медицинин талламийн жамӀашца, тхэквондо уггаре а травмаш хуьла латаран спортан тайпанех цхьаъ йу (кортана а, йуьхьна а лазарш хиларца ММА-на тӀаьхьа шолгӀа меттиг дӀалоцуш йу). Цул сов, боксах къаьсташ, латаран ницкъ хаъал алсам хилар бахьана долуш, нокаутца цхьаьна хила тарло коьртан йуьхь тӀера даьӀахкаш йекъайалар а, кхин а луьра контузин коьртан чевнаш а. Цуьнца цхьаьна, тхэквондо тохаран техникин бух тӀехь хиларна, тайп-тайпанчу латарийн тайпанашна меженйн лазарш хиларан кхерам кӀезиг бу тхэквондо лелош. Муьлхха а латаран говзаллин тайпана, Кеп:Frac (80% сов) тхэквондо лелош болчу спортхошна йукъахь массо а чевнаш хуьлу Ӏаморан хенахь. Кхечу контактни спортан кепашца а, латаран спортан кепашца а дуьстича, тхэквондохь лазарш дӀасадоькъу иштта:
 | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Спорт йа тайпа БИ | % травмаш йина йоьдуш | Алсама йолу травмийн локализаци | Тайп-тайпана травмин чIогIаллин йуккъера коэффициент 1000 спаррингана (царех хье лазор) | |||||
| тренировкаш | къовсамаш | корта | настар-ког | белаш | куьйган гуола | гоьлан хьакхолг | ||
| Бокс | 70 | 30 |  хӀаъ |
 ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
н/д |
| Муай-тай | н/д | н/д | хӀаъ |
хӀаъ |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
2,79 профессионалашна йукъахь 13,5 йезархошна йукъахь |
| Тхэквондо | 81,5 | 18,5 | хӀаъ |
хӀаъ |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
0,4 - 139,5 (СМ: 4,6 - 50,2) хенан тобанашна йукъахь |
| Латар | 63 | 37 | ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
хӀаъ |
ХӀан-хӀа |
хӀаъ |
н/д |
| MMA | 77,9 | 22,1 | хӀаъ |
хӀаъ |
хӀаъ |
хӀаъ |
хӀаъ |
85,1 - 228,7 (СМ: 48,3) берриг спорт лелочех, 236 профессионалашна йукъахь |
| Карате | 70 | 30 | хӀаъ |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
хийцало хотIе хьаьжжина |
| Дзюдо | 70 | 30 | ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
хӀаъ |
хӀаъ |
хӀаъ |
н/д |
| БЖЖ | н/д | н/д | ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
ХӀан-хӀа |
хӀаъ |
хӀаъ |
н/д |
| Амер. футбол | н/д | н/д | ХӀан-хӀа |
хӀаъ |
хӀаъ |
ХӀан-хӀа |
хӀаъ |
8,1 кхачч. |
Информацин хьосташ
| ||||||||
Хьажа иштта
- Тхэквондо Олимпийн ловзаршкахь
- Тобок — духар
- Паратхэквондо
- Тхэквондон терминологи
- Кокс, Джессика — ши куьг доцу дуьххьа стаг, Iаржа доьхка даьккхина тхэквондох леташ.
Билгалдахарш
- ↑ «Taekwon-do», Чхве Хон Хи 1955 г., перевод на русский язык 1993
- ↑ Салатский Станислав Вадимович. ОСОБЕННОСТИ ТЕРМИНОЛОГИИ ТХЭКВОНДО В СОВРЕМЕННОМ КОРЕЙСКОМ ЯЗЫКЕ // Дальневосточный федеральный университет : ВЫПУСКНАЯ КВАЛИФИКАЦИОННАЯ РАБОТА. — 2012. — С. 53.
- ↑ 태권도 역사 (История тхэквондо). 국기원: 세계태권도 본부. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 16 июль. Архивйина 2018 шеран 16 июлехь
- ↑ Oleg Kirʹi︠a︡nov, Олег Кирьянов. I︠U︡zhnai︠a︡ Korei︠a︡. — Moskva, 2019. — 350 pages с. — ISBN 978-5-386-10363-7, 5-386-10363-6.
- ↑ 안용규. 태권도: 역사, 정신, 철학 (Тхэквондо: история, дух, философия). — 21 세기교육사, 200. — С. 6—23. — 115 с.
- ↑ 31 신라의 화랑도 VS 고구려의 조의선인.
- ↑ 28 고려시대 맨손무예. 국기원: 세계태권도 본부. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 13 июль. Архивйина 2017 шеран 27 октябрехь
- ↑ Tŏk-ki Song, 宋德基. Chŏnt'ong musul T'aekkyŏn(бил-боцу.). — Sŏul: Sŏrim Munhwasa, 1994. — 173 pages с. — ISBN 89-7186-209-2, 978-89-7186-209-4, 89-7186-001-4, 978-89-7186-001-4.
- ↑ Taekwondo in the Middle Ages. WTF World Taekwondo Federation. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 13 июль. Архивйина 2015 шеран 30 октябрехь
- ↑ Павел Зенцов. Как корейцы превратили прыжки из кустов в боевое искусство тхэквондо (2018 шеран 22 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 25 сентябрь.
- ↑ Гитин Фунакоси. КАРАТЭ-ДО: МОЙ СПОСОБ ЖИЗНИ.
- ↑ Анатолий Эстрин. Магия имени. Космические коды открытия. — Астрель. — 224 с. — 5000 экз. — ISBN 9785170658503. — ISBN 9785271270703.
- ↑ Kang Won Sik, Lee Kyong Myong. A modern History of Taekwondo. — Bokyung Moonhwasa. — 42 с.
Литература
- Taekwon-Do, 15-ти томная книга-энциклопедия. 1988 by Gen. Choi Honh Hi. Перевод на русский язык, предисловие, АО «ТКД», 1993. ISBN 5-859338-022-4
- Тэквондо — естественный путь. Автор Ча Ен Рю. Издательство ФАИР-ПРЕСС, 2000. ISBN 5-8183-0210-5
Кхин дӀа темана тӀехь
 | |
|---|---|
| Библиографин каталогашкахь |
|