Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Сийлахьчу Марьяме Беза хаам кхайкхор

Сийлахьчу Марьяме Беза хаам кхайкхор (килс.-слав. Благовѣ́щенїе (желтойн маттахь желт. Εὐαγγελισμός [τῆς Θεοτόκου]; (оьрс. Благовещение Пресвятой Богородицы) — Инжилехь дийцина хилларг ду, иштта цунна лерина керстанан деза де ду; Архангело Жабраила Марьяме дӀакхайкхор, хиндолчу хенахь Ӏийса пайхамар цуьнах махкахь дуьненчу валарх лаьцна[1].

Керстан динехь иза кхойтта доккхачу дездех цхьаъ ду. Оьрсийн керстан килсо а, юлианан рузманца лелачу кхечу килсаша а даздо иза бекарг беттан 25-чу дийнахь (оханан беттан 7-чу дийнахь). Керластилан килсаш (Константинополан а, Александрин а, Антиохин а, Румынин а, Болгарин а, Кипрскин а, Элладскин а, Албанскин а, Албанскин а, Чешскин а латтанаш а, Словакин а, Ӏамерикан) ткъа Католикийн килсо а, Эфиопин килсо а, протестантийн деноминациша а даздо бекарг беттан 25-гӀа дийнахь григорианан рузманца[1].

Сюжет

Беза хаам кхайкхор дийцар дуьйцу канонически библин тептаршкахь а, иштта цхьайолчу апокрифашкахь а.

Канонан дийцар

Лукин Инжилца (Лука 1:26—38), йалхалчу баттахь Иоанн Крестителях(оьр.)нохч. йолуш хенахь архангел Джабраил Дала вахийтира Назаретехь йолчу Марьям йолчу, цуьнга дуьне КӀелхьардохург дуьненчу валарх лаьцна хаам а беш. Марьям йолчу а вахана, архангело салам делира цуьнга, дешнашца: «Марша хуьлда хьо, лаккхара диканиг! Веза Дела хьоьца ву, зударшна йукъахь декъала йу хьо». Марьям сингаттамехь йара, шена хезначун маьӀнин ойла йеш[2]. Жабраила дӀакхайкхадо, Марьямм доьзалхочух хир ву, КӀант вийр ву, цуьнан цӀе Ӏийса хир йу, Иза сийлахь хир ву, Лекхаволчун КӀант олу, Цуьнан Пачхьалкх чаккхе йоцуш хир йу. Марьяма и дош шен йоьӀан дахарца догӀуш хилар шеконе диллича, архангело жоп ло Делан Синан гӀуллакхна тӀе а тевжаш: «Деза Са догӀур ду хьуна тӀе, Веза Воккхачун ницкъо хьо дӀакъовлур ву. Цундела дуьненчу вер волу Дезачух Делан КӀант эр ду»[3]. Марьямас шен йоӀ хиларх лаьцна дуьхьало йарна жоп луш, Жабраила даладо масал, къоначу Елизаветан Предтечин берах хилар, хӀунда аьлча «Далла дан йиш йоцуш хӀумма а хир дац». Цул тӀаьхьа, Инжилан дийцарца, Марьяма шен реза хилар гойту: «ХӀара со Везачу Элан лай йу, Ахь ма-аллара хуьлда суна»[4][5].

Беза хаам кхайкхор апокрифашкахь

II-гӀа бӀешеран шолгӀачу декъан апокрифан Керлачу Бартан произведенеш — «Иакован протоинжилан» а, «Псевдо-Матфейн Инжил а» («Уггаре а декъала Марьям йина хиларх а, КӀелхьардохург бераллех а лаьцна жайна»), кхио канонически инжалашкахь делла дийцар. Оцу апокрифашкахь архангелан ЙоӀстаге дина хаам шина эпизоде ​​бекъало: цкъа хьалха, Марьямна хеза салам далар ша хи эца йогӀучу шовданехь йа гӀу тӀехь, тӀаккха архангелан жоп схьаоьцу ша Къудс-ГӀалин килсехь пардо дӀадоьхкучу цӀа чохь. «Иакован Протоинжилехь» и сценаш вовшашна тӀаьхьа йогӀу; «Псевдо-Матфейн Инжилехь» уьш дӀасакъаьстина кхаа дийнан йукъца. Апокрифан мотиваш чӀагӀъйина йу дезчу дийнан иконографехь: кхоллало Беза хаам кхайкхор «хьастанехь» а, «цӀахь» а тайпанаш, наггахь циклашца цхьаьна а кхетта[2][6][7].

Икона «Сийлахь Марьям гӀун йистехь». XIX бӀешо йуккъе даьлча,
Мозаика «Беза хааман кхайкхар хазна йистехь», XIV бIешерахь. Хора килс, Стамбул
undefined

Ӏида рузманан а, шераш лараран системехь

Малхбалехь а, Малхбузехь а Беза хаам кхайкхор даздар дӀахӀоттийра бекарг беттан 25-гӀа де санна. И де нийсса исс бутт бу гӀуран баттахь 25-гӀа дийнахь дуьйна, иза тӀеэцна керста дуьненахь IV бӀешо тӀаьхьа ца долуш Дала леррина Къобалвинчун дуьненчу валаран дезде санна. Амма, Кхочушдар хиламна дехьа, оханан беттан 25-гӀа дийнахь керста ламастехь Пасхаца а, ур-атталла дуьне кхолларца а доьзна ду. Тертуллиана а, Римерчу Ипполита а хӀинцале а хьахийна бекарг беттан 25-гӀа дийнахь, римхойн рузманца, Дала леррина къобалвинарг жӀарах дӀакхелхина де санна. «Хаттарш эла Антиохе» цӀе йолчу произведенехь, Сийлахьчу Афанасийца доьзна, дуьйцу, Дала леррина къобалвинарг бекарг беттан 25-чу дийнахь, Сийлахь Марьяман кийрахь хилла хилар, хӀунда аьлча, оцу дийнахь Дала хьалхара адам кхоьллина хиларна[8][9][10].

Александрин монахаш Панодора а, Анниана а хронологин система кхоьллина IV бӀешо чекхдолуш а, V бӀешо долалуш а, цуо хьалхара кхолларан де дӀахӀоттадо кӀирандийнахь, бекарг беттан 25-гӀа де, пхи эзар ах эзар шо хьалха Кхочушдар хилале, ткъа Беза хааман кхайкхор а, Денвалар Христован а Дала леррина къобалвинчун кӀирандийнахь 4 а, 42 шерашкахь вайн эрах а. И «Аннин эра» шуьйра лелайора Александрин а, Византин а ламасташкахь, шайна йукъахь Максим Исповедник а, IX бӀешеран хронисташца а болуш. X бӀешарахь дуьйна «Византийн эра» кхоллало Византиехь, цигахь Беза хаам кхайкхор а, Денвалар а бекарг беттан 25-гӀа де кӀирандийнахь вайн эрал хьалха 4 («5505 шо дуьне кхоьллинчу хенахь дуьйна») а, 31вайн эран. Византин ламастехь бекарг беттан 25-гӀа де лоруш ду кхолларан хиламаш а, ДегӀахдалар а, Денваларан а доьзна долу де, иштта кхечу дезчу денойн денош а, уггар хьалха Дала леррина къобалвинарг вина де, Иоанн Предтечин а, Христован дуьненчу валар а[9][10][8].

Беза хаам кхайкхор де дукха хьолахь литургин а, граждански а шо долалуш хилла Малхбалехь а, Малхбузехь а[9]. Латинан пачхьалкхашкахь даьржина хилла «Беза хаам кхайкхоран тӀера» шераш хьесапдаран «флорентински» а, «пизан» а кепаш[9].

Деза де кхолладалар

Беза хааман кхайкхоран сценаш йевзаш йу II бӀешеран шолгӀачу декъехь — III бӀешеран хьалхарчу декъехь хиллачу катакомбийн суьрташ тӀера, цул тӀаьхьа уьш йукъайоху Равеннехь а, Римехь а мозаикийн циклашна, шайна йукъахь Санта-Мария Маджорехь базиликан триумфан аркан декораци а йолуш[7][11]. Беза хааман кхайкхор литургикан даздарийн тоьшаллаш IV бӀешарахь дуьйна ду, Инжилан хиламаш хиллачу меттигашкахь килсаш йеш йолчу хенахь, шайна йукъахь Назарета базилика а йолуш[11][10][12].

Эрмалойн авторо Аршаруни Григора (VII—VIII бӀешерашкахь) Беза хааман кхайкхар кхоллайалар Къудс-ГӀалан патриарх Кириллан заманахь лору[13]. Уггаре а ширачу эрмалойн лекционераша, V бӀешеран Къудс-ГӀалан ламаст гойтуш, хӀинца а ца листадо и дезде йозуш йоцу дезде санна, амма Беза хааман кхайкхоран дагалецамаш гойту Дела гайтам циклан 4-чу дийнахь[13]. VII бӀешарахь Къудс-ГӀалахь хилла гӀиллакх дӀакхачош йолчу гуьржийн лекционешкахь Беза хааман кхайкхар хӀинцале а гучуйолу шакъаьстина дезде санна бекарг беттан 25-чу дийнахь[14][15].

VI бӀешарахь Константинополехь Романос Сладкопевец хӀоттийра Беза хааман кхайкхор кондакан[16]. VII бӀешо чекхдолуш Беза хааман кхайкхар коьртачу шахьаран далла гӀуллакх даран циклан уггаре а сийлахьчу дезчу декъехь дара: Труллон килс 52-гӀа каноно бакъо йелира мархин дийнахь йуьззина литурги даздан шоьтан а, кӀирандийнахь а, Беза хааман кхайкхоран дийнахь бен, гойтуш оцу Ӏидан шатайпа меттиг[17][3]. Хьалха, Беза хааман кхайкхора мархин дийнахь кӀаран денца нисделча, гарехь, Ӏибадат дехьадоккхуш хилла шоьтан йа кӀирандийне, иза догӀуш дара къаьсттина лоруш долу синкъерамаш дехьабахаран йукъарчу принципца[17][9]. Карабинов Ивана гипотеза йира, синкъерам Акафистийн шоьтан дийне дехьабаьлла хилар а, Акафистийн Сийлахьчу Марьяман йазъйина текст йуьхьанца Беза хааман кхайкхор йоьзна хилар а[18]. VIII бӀешерийн а, цул тӀаьхьарчу а бӀешерийн византин хьостанашкахь Беза хааман кхайкхор хаддаза гучуйолу коьртачу дезчу деношна йукъахь, цуьнан гӀуллакхдар тӀедиллина бекарг беттан 25-чу дийнахь[3].

Малхбузехь Ӏидахь

Малхбузера ламастехь уггаре а хьалхара тоьшаллаш литургин Беза хааман кхайкхар даздар V—VII бӀешерашкара ду[10][9]. V бӀешарахь дуьйна гучубевлира Беза хааман кхайкхар лаьцна хьехамаш, Августинца а, Пётр Хризологица а, Сийлахь-Везачу Левца а йазбина, церан бакъ хилар даима а тешна дацахь а[9][10]. Папа Сергий I-чун (687—701) заманан римхойн хьостанашкахь Беза хааман кхайкхам листадо Сийлахь Марьям кхаа дезчу денна йукъахь, цу дезчу дийнахь Римехь дӀахьо сийлахь процессеш[10]. Геласиевн сакраментарин хьалхарчу редакцехь хӀинца а ца йаздина Беза хааман кхайкхам, амма Григорианан сакраментарийн (VII бӀешеран кхоалгӀа доьалгӀаниг) а, цул тӀаьхьа хиллачу римхойн хьостанашкахь а иза дӀахӀоттийна бекарг беттан 25-гӀа йистехь[9][12]. Цхьадолчу римхойн йоцучу малхбузера ламасташкахь (испанхойн а, аквилейн а, амвросианан а) даздар дӀадаьхьира муьрехь: 656 шарахь Толедон килс кхеташоно омра дира Беза хааман кхайкхам гӀуллакх даздан гуран баттахь 18-гӀа дийнахь, Мархин дийнахь даздар дӀадахьа йиш ца хилар бахьана долуш[9].

ХӀинцалера Риман католикийн килсехь Беза хаам кхайкхор лоруш йу сийлахь ранг[19].

undefined

Дезачу дийнан цӀе а, динан Ӏилманхон амал а

Хьалхарчу грекин тексташкахь лелайо хӀара билгалонаш Беза хааман кхайкхоран дезде билгалдаккхархьама: желт. ἡμέρα ἀσπασμοῦ («салам даларан де»), желт. ἀγγελισμός («возвещени»), желт. ἑορτὴ τοῦ εὐαγγελισμοῦ («Беза хааман кхайкхар Ӏида»), желт. χαριτισμός, салам даларца доьзна «Самукъадаккха, хӀай къинхетаме верг» (Лк 1:28); чӀогӀалла пайдаэцар Беза хааман кхайкхор бохучу дашах (желт. εὐαγγελισμός) VII бӀешарахь дуьйна тоьшалла дина[10][3].Латинийн ламастехь формулаш йу лат. annuntiatio angeli ad beatam Mariam Virginem («декъала йолчу Сийлахьчу Марьяман малико дина дӀакхайкхор») а, лат. Mariae salutatio («Марьяман маршалла хаттар») а, лат. annuntiatio sanctae Mariae de conceptione («Сийлахь Марьям дӀакхайкхийна берах хиларх лаьцна») а, лат. annuntiatio Christi («Дала леррина къобалвинарг дӀакхайкхор») а, лат. initium redemptionis («къинойх цӀандаларан йуьхь») а, лат. conceptio Christi («берах хиларх лаьцна Ӏийсах»), лат. festum incarnationis (« Ӏида кхочушдар»)[10][12].

Сийлахь ден тидар

Святоотечески тӀаьхьалехь, Беза хааман кхайкхорехь лоруш йу кӀелхьардовларан исторехь коьрта мӀаьрго, иза йоьзна йу Делан кхочушдаран йолайаларца а, Марьям шена кечъйинчу миссина маьрша реза хиларца а[16][20]. Куьйгайозанан ламастехь шуьйра диапазон йу Беза хааман кхайкхоран лаьцна хьехам, уьш дӀайазбина бу Григорий Чудотворцан а, Афанасийс а, Григорий Нисскийс а, Иоанн Златоустан а, Проклан Константинополера а, кхин а, амма церан хан а, авторалла а дукха хьолахь къовсамехь йу, дукха тексташ тӀаьхьарчу муьран йу. Беза хааман кхайкхоран лаьцна дийна бисина тешаме хьехам бу Софрон Къудс-ГӀалан а, Герман Константинополан а, Иоанн Димаскин а, Феодор Студитун а, Григорийн Паламасас а, Николайс Кавасилас а, кхин а авторийн, цу хиламан догматикан а, гӀиллакх-оьздангаллин а маьӀна гучудоккхуш[16][20].

Святоотечески тидарна, Беза хааман кхайкхоран кхетар, «вайн кӀелхьардовларан йуьхь» а, Делан КӀентан ДегӀах валаран дезде а хилар[21][4]. Григорий Паламас а, Николай Кавасилас а къаьсттина тидам тӀебохуьйту Сийлахьчу Марьяман стагана а, цуьнан синан хьолана а, цуьнан маьрша реза хиларна а[12][20]. Латинан а, оьрсийн а ламасташкахь, кхолларан дийцарехь, адаман лаам Делан кхоллараллин план кхочушъйарехь дакъалацар чӀагӀдеш, Мареман «хьан дашца хуьлийла суна» бохучу дешнашна а, Делан «Ахь ма-аллара хуьлда суна» бохучу дешнашна а йукъахь дустар ду[5].

Дукха хьехамаш а, гимнографин тексташ а, шайна йукъахь византин канон а йолуш, дӀахӀиттийна йу Марьямана а, архангеланна а йукъахь диалог санна, наггахь дакъалоцуш ву Юсуп Обручник, цуо аьтто бо Марьям чоьхьара къийсам а, кхерам а, шен лаамехь резахилар гайта а, керстан динан дахар тида а[20][16]. Ширачу авторша дукха хьолахь оьздангаллин урокаш схьаоьцу Инжилан дийцарера, Марьяман гӀиллакх-оьздангалла а, цӀеналла а, Делах тешар а керста дахаран масал санна лоруш[4][21].

Далла гӀуллакх дар

Къудс-ГӀалан практика V—VII бӀешерашкахь

Хьалхарчу Къудс-ГӀалан Далла гӀуллакх дар укладехь Беза хааман кхайкхор хилла Богоявленин циклан дакъа[13]. V бӀешарахь Къудс-ГӀалан Беза хааман кхайкхоран хилира Богоявленин 4-чу дийнахь, 9-чу кхолламан баттахь[13] . VII бӀешо кхачале, Къудс-ГӀалан практика гойтуш болчу гуьржийн лекционераша дийцарехь, Беза хааман кхайкхоран даздар дӀадаьхьира бекарг беттан 25-гӀа дийнахь, ДжаӀуйн аренгахь дӀахӀоттийна килсехь[14]. Къудс-ГӀалахь Беза хаамийн кхайкхоран дезчу дийнан къаьсттина маьӀна гойту Архангелан Сийлахьчу Марьяман салам далар Сийлахь-Везачу Якъубан литургин анафоран шафаӀатан декъе (лат. intercessio) йукъадаккхаро[22].

Константинополан кафедралан Делан гӀуллакх даран (VIII—XII бӀешерашкахь)

IX—XI бӀешерашкахь Йоккхачу Килсан Типиконехь Беза хаам кхайкхор даздар дуьйцу, сема хилар а, ша дезде а Йоккхачу Мархин кӀиранан деношца нисделча, вуьшта аьлча, бекарг беттан 25-гӀа дийнахь шинари а, кхаара а, еарийн де йа пӀераскан деношкахь нисделча[23]. Бекарг беттан 25-гӀа дийнахь Константинополехь кхоьллина лития: динан лелар Сийлахь-Йезачу Софиян килсанера Сийлахьчу Марьяман Халкопратехь, цигахь цхьа а къаьсттина даздарийн билгалонаш йоцуш дазъйира хьалххе дезачу совгӀатийн литургица Вечерни, цул тӀаьхьа панихис (инг. παννυχίς) ловзаран хьалхарчу дийнахь суьйренан ламаст[23][24]. Беза хаам кхайкхор дийнахь, бекарг беттан 25-гӀа дийнахь, йира Сийлахь Софи килсехь, цу йукъахь Ӏуьйранна тӀетоьхна «Тахана вайн кӀелхьардовларан йуьхь» 50-гӀа Забурна тӀетоьхна, тропарьс а. Делкъал тӀаьхьа тритоэктин Ӏамал а йинчул тӀаьхьа дешна Трисвятого доӀа. Цул тӀаьхьа, тропарион локхуш, Ӏибадат деш берш Форуме ара а бевлла, цигара Халкопратейн килсе дӀабахара, цигахь чекхъйаьккхира Йоккхачу Килсехь йолайелла литурги[23][11].

undefined

Студийски устав

IX—XII бӀешерашкахь Византин ламасташкахь лелаш хиллачу, X—XIV бӀешерашкахь Русехь тӀеэцначу Студитан бакъоно кхойкху Беза хаамийн кхайкхоран кхаа дийнахь даздар. бекарг беттан 25-гӀа де ду ша дезде, цхьана дийнахь хьалхара а, тӀаьхьара а Ӏидаца цхьаьна[25]. Бекарг баттахь 26-гӀа дийнахь цӀе тиллина Архангелан Жабраилан , Дала леррина Къобалвинчун дуьненчу валаран а, Богоявленин а тӀаьхьарчу килсан денойн масал эцна[25]. Оцу уставан гурашкахь шуьйра гимнографи кечъйина йу[26].

Шоьтан дийнахь дӀахьош долу Акафистийн гӀуллакх а ду Беза хааман кхайкхор доьзна[25]. Студийски-Алексианан типиконехь, бекарг беттан 24-гӀа дийнахь Ӏуьйранна, Акафистийн канон тӀетоьхна хьалхара синкъераман а, сийлахьчу Василий Сийлахьчун а канонашна «Беза хаам кхайкхоран» цӀе тиллина. Цхьайолу Далла гӀуллакх даран тексташ шина а дийнахь йукъара йу[25].

Къудс-ГӀалин устав

XIII—XV бӀешерашкахь грекийн а, славянийн а килсаша Къудс-ГӀалан устав тӀеэцаро чӀагӀъйира йира Беза хааман кхайкхор гӀуллакхан чаккхенан кеп. Къудс-ГӀалан устав тайп-тайпанчу зорбанехь Беза хааман кхайкхор цикл кхаа дийнахь лаьтта, коьртачу декъана ларйо цхьатерра гимнографин а, библин а йешаран тоба, Студийски хӀоламашкахь карош йолу. Коьрта башхалла йу дезчу дийнахь йерриг буьйса йуьззина сема хилар даздар, Вечерца а доцуш, Йоккхачу повечерица дӀадолалуш, Дала леррина Къобалвинчун дуьненчу валаран а, Богоявленин а дезчу деношкахь лелош ма-хиллара[17][11].

Къудс-ГӀалан уставан ширачу зорбанан версишца, «буьйсанан хьалхарчу сахьтана» гергахь (аьлча а, малх чубузучул тӀаьхьа дукха хан йалале) дӀадолало даздарийн седарчий, динан мозгӀара кхайкхамца а, къинтӀерадовларца а схьадоьллуш, лаьтта Йоккхачу повечерийх а, Вечерин шолгӀачу декъах (цу йукъахь литани а, стихираш стиховнехь а, эшар «Хьинца отпущаеши», Трисвятой а, ткъа бепиган беркат), тӀаккха Ӏуьйранна а, Хьалхара сахьт а[17]. Вечерин шолгӀачу декъан йерриге а хийцалуш йолу гимнаш лерина йу дезчу денна. Иза чекхъйаьллачул тӀаьхьа, беркате бепиг дӀадоьдучу хенахь, «Ӏиданаш дош» доьшу[17]. Ӏуьйранна даздо Ӏиданашийн ламастаца. Амма шемахойн Ефреман Сирина мархин ламаз тӀетоьхна ду, цу сохьта догӀучу Хьалхарчу сахьтана кафизмаца, цул тӀаьхьа отпуст а, зайтдаьттаца хьакха а деш[17]. Беза хаам кхайкхор литурги дӀахьо вечерехь шолгӀачу дийнан делкъал тӀаьхьа. Оцу дийнахь мегаш ду чӀерий а, чагӀар а, зайтдаьтта а лело, иза гойту марха кхабарх дикка паргӀато хилар Четыредесятницан[17][21].

ХӀинцалера оьрсийн Типикон

ХӀинцалерчу оьрсийн Типиконехь Беза хаамийн кхайкхор де хийца ца луш дуьсу, ткъа даздарийн хан цхьана, шина, кхаа дийнахь хила тарло. Нагахь санна бекарг беттан 25-гӀа де Йоккхачу Мархин беттан доьалгӀачу кӀаран пӀераскан дийнал хьалха долчу дийнахь нислахь, цу ламастана йукъадогӀу хьалхара ловзар а, ловзаран де а, цуьнан Ӏида дӀайалар а; нагахь санна иза пӀераскан дийнахь нислахь, хьалхара ловзар а, ша Ӏида а бен. Нагахь санна Беза хааман кхайкхор Дезачу кӀиранца йа Сирлачу кӀиранца нислахь, хьалхара Ӏида а, отдани эцаран гӀуллакх а ца до; Дезачу кӀиранах седмица эцаран гӀуллакх дан мегар ду Беза хааман кхайкхор йа Архангелан Жабраилан лерина йолчу килсашкахь бен[21]. Нагахь санна хьалхара а, тӀаьхьара а ловзарш дӀадаьхча, оцу гӀуллакхашкара стихераш а, канонаш а повечери дӀало мархин беттан йаллгӀачу кӀиранан цхьана дийнахь[21].

undefined

Типиконо дийцарехь, хьалхара синкъерам хийцабо денна циклан йукъара дӀахӀоттам: мархин Триодионера тексташ цхьаьнатоьхна йу Минейонера Беза хааман кхакхоран гимнашца. Беза хааман кхайкхор дийнахь йерриг буьйса ларъйар дӀадолало Йоккхачу Повечерийца, цул тӀаьхьа чекхдолу буьйсанца а, Ӏуьйренца а, хьалхара сахьтаца. Йоккха Повечерийца йуьххьехь каждени дӀахьо. Хьалхарчу Трисвятойца тӀаьхьа локху синкъераман тропарион, шолгӀачунна тӀаьхьа локху кондакан. Беза хааман кхайкхорца даима а леладо полиэлеос, дӀахьо Инжил дешар а, дӀахьо канон а, дӀахӀоттийна поэтически диалог санна Беза хааман кхайкхор а, Архангелана а йукъахь[26]. Беза хааман кхайкхор шоьтан йа кӀирандийнахь а нисделча, мелла а хийцало сема хиларан а, Делан литургин а ламаст хийцало. Амма мухха делахь а, синкъераман литурги йуьззина гӀуллакх санна билгалдоккху, кӀиранан деношкахь иза буьйсанна цхьаьнатоьхна йелахь а[21].

Оьрсийн хьостанашкахь Беза хаам кхайкхор билгалъйоккху адамалла кӀелхьарайаккхаран а, паргӀатъйаккхаран а йуьхь санна, цуо кхетадо оцу дийнахь олхазарш клеткашкара дӀахецна а, муьлххачу а балхах, йухаозавала цу дийнахь а ларваларан гӀиллакх[11].

ХӀинцалера грекийн приходскийн устав

ХӀинцалерачу приходски уставо, хӀоттийна протопсалто Георгиос Виолакис, билгалдоккху хьалха дӀадаханчу денна а, ша Беза хааман кхайкхаме а Ӏибадат даран аттачу даьккхина низам приходски килсашкахь, ламасташкахь уставан буьззина уставан чин ларъйеш[27]. Бекарг беттан 24-чу дийнахь Ӏуьйранна цӀогӀа тохарца «Дела Веза Эла ву» бохучу кхайкхамца, ткъа сарахь — Вечерни чуволарца, амма хьалххе дезачу совгӀатийн литурги Преждеосвященин йоцуш, оршот йа пӀераскан де делахь а. Буьйсанан лардарш ца до приходашкахь; беарг беттан 25-гӀа дийнахь Ӏуьйранна ши кафизма локху, полиелеос йац, Инжил дешар канонан бархалгӀачу эшаран тӀаьхьа догӀу, тӀаккха локху Йоккха дешан[28]. Беза хааман кхайкхар литурги билгалъйоккху йуьззина гӀуллакх санна, вечерца цхьаьна а ца тухуш, синкъераман антифонаш локхуш а, чуйогӀучу байтца а; синкъераман Ӏида дӀайалар дукхахьолахь даздо бекарг беттан 25-гӀа сарахь Вечерехь, иза чекхдолуш локху Акафист Сийлахьчун[28][11].

Римхойн литургин ламаст

Римхойн ламастехь Беза хааман кхайкхоран кхетадо Делан Ненан дезде санна, Кхочушдар дезде санна а доцуш. Римхойн ламастехь гӀуллакх даздо бекарг беттан 25-чу дийнахь, ткъа испан-мосарабийн ламастехь иза дӀадоьду гуран беттан 18-гӀа дийнахь, ткъа амвросиан ламастехь — Адвентан тӀаьххьарчу кӀирандийне[9][29]. Миссал а, Бревиар а хьаьжжина, дезчу денна лерина доӀанан тексташ йина йу Инжилан Беза хааман кхайкхор дийцарна а, Исаии пайхамараллана а (Ис 7:10—15); ламастехь доьшу Ис 7:10—15 а, Лука 1:26—38 а, ткъа реформированни ритуалехь тӀетоьхна Евр 10:4—10 йешар[29]. Беза хааман кхайкхар дагалоьцу «Ave Maria» гимнехь, Angelus доӀанехь, Розарин дӀахӀоттамехь; цхьа могӀа Малхбузера ламастан орденийн леррина даздар ду и дезде, ткъа ширачу римхойн Ӏадатехь и де доьзна хилла килсан ахчанах кегийчу зудаберашна мах дӀасабаржорца[29][10][11].

Гимнографи

Византин Ӏадат

Византински Беза хаам кхайкхор канонехь йу тайп-тайпана хийцалуш йолу тӀаьхьара эригаш: «Малико мохь беттара» а, «Сийлахьчу Марьяме йистхилира» а — алфавитан диалогин протокондакионан лараш, 431 шарахь Эфесан килсан хилале хьалха а цхьана эшарийн хийцина[30]. ХӀинцалера гимнографин формуляр Беза хааман кхайкхоран дезчу дийнан гӀуллакхашна доккхачу декъанна йухайоьду Студийски уставан тӀе, йукъара меттиг йу Акафистан шоьтан гӀуллакхца (Сийлахьчу мархин 5-чу седмицан шоьтан де).

Гречески оригинал Килсан а, славянийн гоч Оьрсийн гоч
Тропарь Ӏида Σήμερον τῆς σωτηρίας ἡμῶν τὸ κεφάλαιον, καὶ τοῦ ἀπ' αἰῶνος μυστηρίου ἡ φανέρωσις· ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, Υἱὸς τῆς Παρθένου γίνεται, καὶ Γαβριὴλ τὴν χάριν εὐαγγελίζεται. Διὸ καὶ ἡμεῖς σὺν αὐτῷ, τῇ Θεοτόκῳ βοήσωμεν· Χαῖρε Κεχαριτωμένη, ὁ Κύριος μετὰ σοῦ. Днесь спасе́нія нашего глави́зна, и е́же от вѣка та́инства явле́ніе; Сынъ Божій Сынъ Дѣвы бываетъ, и Гавріилъ благода́ть благовѣству́етъ. Тѣмже и мы с ним Богоро́дицѣ возопіи́мъ: ра́дуйся, благода́тная, Госпо́дь с Тобо́ю! Вай кӀелхьардовларан оцу дийнахь гучудолу даима хир йолу къайленан йуьхь а, гучуйалар а: Делан КӀант Сийлахь Марьяман КӀант хуьлу, ткъа Жабраила къинхетаман хаза кхаъ дӀакхайкхабо. Цундела вай а, цуьнца цхьаьна, кхойкху Делан Нене: «Хазахета, хӀай Декъала верг, Веза Дела хьоьца ву!»[31]
Кондак Ӏида Τῇ Ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια, ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια, ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου, Θεοτόκε. Ἀλλ' ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι· Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε. Взбра́нной Воево́дѣ побѣди́тельная, я́ко изба́вльшеся от злыхъ, благода́рственная воспису́емъ Ти раби́ Твои, Богоро́дице, но яко иму́щая держа́ву непобѣди́мую, от вся́кихъ насъ бѣдъ свободи́, да зове́мъ Ти: Ра́дуйся, Невѣсто Неневѣстная! Тхо лардеш волчу эскаран хьаькам, инзаречу баланех кӀелхьарадовларна, оха, Хьан лайша, Хьуна баркалла олуш, толаман даздарш хӀиттадо, хӀай Сийлахь Марьям!

Амма Ахь, дуьхьало йиш йоцу ницкъ болуш санна, массо а кхерамех паргӀатдаха тхо, тхо Хьоьга кхайкхархьама: «Хазахета а, нускал а, брак ца девзина!»[32]

Синкъераман кондакион дукха хьолахь дӀайазъйо Романос Сладкопевцац, амма бакъдолчехь хӀинцалера текст тӀаьхьа йу (цо ларъйинехь а йуьхьанцара чаккхе) Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτεαῖρε иза йу проимион (хьалхара контаком) Акафиста Сийлахьчу Марьяман.

Латинийн Ӏадат

Риман килсехь иза даздарийн статус йолуш йу, шен гимнографин произведенийн дикка шуьйра гулам бу цуьнан.

Латински Оьрсийн
ЧувогӀуш эшарлакхар Dominus ingrediens mundum dixit: Ecce venio ut faciam, Deus, voluntatem tuam. Дала леррина къобалвинарг, дуьнен чу вогӀуш, боху: Хьажал, Со веана Хьан лаам кхочушбан, Дела.
Коллекта Deus, qui Verbum tuum in utero Virginis Mariae veritatem carnis humanae suscipere voluisti, concede, quaesumus, ut, qui Redemptorem nostrum Deum et hominem confitémur, ipsius etiam divinae naturae mereamur esse consortes. Per Dóminum ХӀай Дела, Ахь хьакъ дина Хьайн Дашо, Сийлахь Марьяман кийрахь адаман мах эца; вайн КӀелхьардохург Дела а, Адам а хиларна къера долчу вайна, Цуьнан деланан Ӏаламехь дакъалаца лохьа. Оха доьху Хьоьга тхан Везачу Элаца, Дала леррина къобалвинчу Ӏийсагахула а, Хьан КӀантехула а, Хьоьца Делан Синан цхьааллехь вехаш а, паччахьалла деш а волу, Везан Дела гуттаренна а.
СовгӀаташна тӀехь деш долу доӀа Ecclesiae tuae munus, omnipotens Deus, dignare suscipere, ut, quae in Unigeniti tui incarnatione primordia sua constare cognoscit, ipsius gaudeat hac sollemnitate celebrare mysteria. Per Christum Веза-Сийлахь Дела, Хьан цхьаъ бен воцу КӀентан дегӀ хилар Хьан Килсан йуьхь йара; цуьнан совгӀаташ тӀе а эций, цу даздарийн дийнахь самукъадаьлла Деза Къайле даздан аьтто ло цунна. Вайн Веза волчу Дала леррина Къобалвинчуьнгахула.
Декъах долу эшарлакхар Ecce Virgo concipiet et pariet Filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel Хьажал, ЙоӀ доьзалхочух хир йу, КӀант вийр ву, Цуьнан цӀе Ӏаммануил туьллур йу.

Беза хаам кхайкхор дезчу дийнан маьӀна а, хиламаш а гергара боьзна бу Католикийн килсехь шуьйра лелош йолчу шина литургин текстца: доӀа Аве Марьям, цуьнан хьалхара дакъа ду Архангелан салам, цо Беза хааман кхайкхоран моментехь Декъалачу Делан йоӀе аьлларг, (Сан сино Веза Эла сийлахьво) Магнификат, Лукас йаздина Инжилехь.

undefined
undefined

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Ванюков С. А., Желтов М. С., Фельми К. Х., Квливидзе Н. В. Благовещение(оьр.) // Православная энциклопедия. — Т. 5. — С. 254—268.
  2. ↑ 1 2 Новозаветные апокрифы. — Санкт-Петербург, 2001.
  3. ↑ 1 2 3 4 Θουντούλης Ι. Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου(желт.) // ΘΗΕ. — Τ. 5. — Σ. 980–982.
  4. ↑ 1 2 3 Виноградов Н. Канон на Благовещение Пресвятой Богородицы как образец церковно‑богослужебной поэзии. — Москва, 1888.
  5. ↑ 1 2 Вениамин (Милов), еп. Чтения по литургическому богословию. — Киев, 1999.
  6. ↑ Кондаков Н. П. Иконография Богоматери. — Петроград, 1914. — Т. 1.
  7. ↑ 1 2 Арган Дж. К. История итальянского искусства. — Москва, 1990. — Т. 1.
  8. ↑ 1 2 Скабалланович М. Рождество Христово. — Киев, 1915. — (Христианские праздники).
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Kellner H. Heortologie oder das Kirchenjahr und die Heiligenfeste in ihrer geschichtlichen Entwicklung(нем.). — Freiburg i. Br., 1901. — S. 196.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Cabrol F. Annonciation (Fête de l’)(франц.). — Vol. 1/2. — P. 2241–2255.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ванюков С. А., Желтов М. С., Фельми К. Х., Квливидзе Н. В. Благовещение(оьр.) // Православная энциклопедия. — Т. 5. — С. 254—268.
  12. ↑ 1 2 3 4 Corrado M. Annunciazione: storia, eucologia, theologia, liturgica(итал.). — Roma, 1991.
  13. ↑ 1 2 3 4 Conybeare F. C. Rituale Armenorum, being the Administration of the Sacraments and the Breviary Rites of the Armenian Church(ингалс.). — Oxford, 1905.
  14. ↑ 1 2 Кекелидзе К., прот. Иерусалимский Канонарь VII века (грузинская версия). — Тифлис, 1912.
  15. ↑ Древнейший Иадгари / Под ред. Е. Н. Метревели, Ц. А. Чанкиева, Л. М. Хевсуриани.. — Тбилиси, 1980.
  16. ↑ 1 2 3 4 Grosdidier de Matons J. Romanos le Mélode: Hymnes(франц.). — Paris, 1965. — Т. 2. — С. 20–40. — (Sources Chrétiennes).
  17. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Мирковић Л. Хеортологиjа или историjски развитак и богослужење празника православне источне цркве(серб.). — Београд, 1961. — С. 44–46.
  18. ↑ Fletcher R. A. Three early Byzantine hymns and their place in the liturgy of the Church of Constantinople(ингалс.). — 1958. — Vol. 51. — P. 53–65.
  19. ↑ 25 martius 2026 In Annuntiatione Domini, sollemnitas(бил-боцу.). breviarium.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 март.
  20. ↑ 1 2 3 4 Каждан А. П. История византийской литературы: 650–850 гг.. — Санкт-Петербург, 2002.
  21. ↑ 1 2 3 4 5 6 Дебольский Г. С., прот. Дни богослужения Православной Церкви. — Санкт-Петербург, 1901. — Т. 1. — С. 121–128.
  22. ↑ Служебник древний литургический. Вып. 1. — Москва, 1910. — С. 181.
  23. ↑ 1 2 3 Mateos J. Le Typicon de la Grande Église(франц.). — Rome, 1962. — Т. 1. — С. 252–259.
  24. ↑ Mateos J. Le Typicon de la Grande Église(франц.). — Rome, 1963. — Т. 2. — С. 267.
  25. ↑ 1 2 3 4 Пентковский А. М. Типикон Студийско-Алексиевский. — Москва, 2001. — С. 244, 332.
  26. ↑ 1 2 Виноградов Н. Канон на Благовещение Пресвятой Богородицы как образец церковно-богослужебной поэзии. — Москва, 1888.
  27. ↑ Θουντούλης Ἰ. Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου(желт.). — Τ. 5. — Σ. 980–982.
  28. ↑ 1 2 Μπεκατῶρος Γ. Γ. Εὐαγγελισμὸς τῆς Θεοτόκου: Τάξις λατρείας(желт.). — Τ. 5. — Σ. 982–983.
  29. ↑ 1 2 3 Хойнацкий А., свящ. Праздник Благовещения Божией Матери в Римско-католической Церкви(оьр.). — 1873. — № 6. — С. 1001–1011.
  30. ↑ Происхождение канона. Православный портал «Азбука веры». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 26 март.
  31. ↑ Благовещение Пресвятой Богородицы - Переводы богослужений, Переводы богослужений. Дата обращения: 26 мартехь 2026.
  32. ↑ Кондак Благовещения Пресвятой Богородицы, Православный журнал «Фома» (2024, 25 апрель). Дата обращения: 26 мартехь 2026.

Категореш