Савин, Иван Алексеевич
Савин Иван Алексеевич (1953 шеран 24 апрелехь, Архангельски, Ставрополан мохк — 1995 шеран 2 январехь, Соьлжа-ГӀала) — 131-гӀа къаьстина мотокхийсархойн бригадин баьчча, полковник. Дуьххьара нохчийн-оьрсийн тӀеман декъахо, Соьлжа-ГӀалин керла шеран тӀелатаран коьртачех цхьа куьйгалхо, иза доьдуш, кхелхира. Российн Федерацин Турпалхо (2005, веллачул тӀаьхьа).
Биографи
Жима волу хан
Савин Иван вина 1953 шеран 24 апрелехь Архангельски йуьртахь Будённовскан кӀоштан Ставрополан мехкан. Ша винчу йьртахь чекхйаьккхина йуккъера ишколан 8 класс[1].
ТӀемлойн ницкъашкахь
- 16.05.1971 года — эскаре вигина.
- 1972 — декъан баьчча.
- 1973 — взводан баьччин гӀовс.
- 1973—1977 — курсант, курсантийн ротин старшина. Харьковн ГЛТБД. Чекхйаьккхира тӀех дика махъ хадорца.
- 1977—1978 — танкийн взводан баьчча, 2-гӀа гвардин эскар, ГЭСТ.
- 1978—1981 — танкийн ротин баьчча.
- 1981—1984 — танкийн батальонан штабан хьаькам.
- 1984—1987 — БЭТӀА баьчаллин факультетан ладогӀархо.
- 1987—1989 — мотокхийсархойн полкан баьччин гӀовс, штабан хьаькам.
- 1989—1994 — 693-гӀа гвардин мотокхийсархойн полкан баьчча.
- 31.03.1994—02.01.1995 — КъСКТӀГ 67-гӀа эскаран корпусан 131-гӀа къаьстина мотокхийсархойн бригадин баьчча (Майкоп).
Турпалалла
131-гӀа къаьстина мотокхийсархойн бригадин баьччин полковникна Савинна омра кхаьчна 1994 шеран декабрь беттан йуьххьехь бригадица цхьаьна Нохчийчу ваха веза, низамехь йоцу формацеш герзах йохуш операци дӀайахьа. Соьлжа-ГӀалин "Северни" аэропортан кӀоштахь ша дӀакхаьчча, Савинна омра кхаьчна Нефтянка хин йистехь аса дӀалаца, тӀелета тобанаш а, кхин а дакъошна гӀалин къилбаседан тобане федералан эскарийн дехьабохуш гӀоде. Амма 1994-чу шеран 31-чу декабрехь 11 сахьт даьлча керла декхар кхаьчна: бригадин цхьаьнатоьхна тоба гӀалина чу а йахана, цӀерпоштнекъан вокзал схьайаккха аьлла. 1995 шеран 1 январехь 13 сахьт даьлча полковник Савинан куьйга кӀел йолчу цхьаьнакхетначу тобано шен тӀеман мисси йуьззина чекхйаьккхира, станци схьа а лаьцна, йуьззина го латтийра, кхечу дакъошкара а, формацешкара а тӀеман ницкъ кхачаре сатуьйсуш. ТӀом боьдучу хенахь дакъошна баккхий эшамаш хилира: бригадан 157 стаг вийра (шайна йукъахь 24 эпсар вара). Иштта бригадин йохийра 22 танк а, 45 гӀашлойн тӀеман машен а, 37 машен а. Луьра тӀом болчу хенахь бригадин баьччийна Савинна ши чов йира (тӀом болалуш к\ажех кхетта, ткъа цхьа хан йаьлча гранатометан гераг голин тӀе кхетта), амма кхидӀа а баьччалла дира.
Станцехь чӀагӀбеллачарна гӀоьналлин колоннаш хьажо гӀертар а кхиаме ца хилира, ткъа тӀемалойн тӀелатар чӀагӀделира. ГӀо догӀур доцийла кхеттачу полковника Савина вовшахтоьхна белларш а, чевнаш хилларш а арабахар. Лазийначаьрца йолу хьалхара колонна йухайаьллачул тӀаьхьа, Савина станцера йухадовла омра дира, амма полковникан тоба герз тоьхна, дӀатесначу автодепо йухайелира. Жимма са а Ӏа даьӀна, Савина сацам бира тӀом а беш, цу чухула чекхвала, амма хьалха гӀортар тӀемалоша йухатуьйхира. Тоба йуха а хьалха хиллачу метте кхоьссина, цигахь бумбанаш а кхийсира. Цхьа гераг полковникан Савинан бӀаьргах кхетта. Иван Савин кхелхира. Тобанна гӀо дан йуккъехула иккхинчу бригадин кхоалгӀачу ротан тӀемалоша, полковникан дакъа машенан багажник чу а диллина, иза дӀадахьа гӀоьртира, амма шаьш а герз тоьхна, белира.
Полковник Савинан дакъа карийра 21-гӀа январехь. 1995 шеран 26-гӀа январехь Иван Савин тӀемлойн сийлаллашца дӀавоьллира ша винчу йуьртахь Архангельскехь.
СовгӀаташ
Иза велла дукха хан йалале полковник Савин хьалхатеттира Россин Федерацин Турпалхочун цӀе йала, амма и хьалхатеттинарг президенте ца кхаьчна, совгӀат ца делла. Цул тӀаьхьа 10 шо даьлча, Российн Федерацин Президентан 2005-чу шеран 7-чу сентябрехь арадаьллачу №839 йолчу Омарца, шен тӀеман декхар кхочушдеш гайтинчу майраллина а, турпалаллана а полковникна Иван Алексеевич Савинна веллачул тӀаьхьа Российн Федерацин Турпалхочун цӀе елира. Полковникна Савинна Турпалхочун седа баларна лерина хиллачу дагалецаман барамехь делира и совгӀат бригадан командирах йисинчу зудчунна Савина Валентинана. Иштта совгӀаташ а кхаьчна[1]:
- Доьналлин орден (1994 шеран 31 декабрь).
- «ССРС ТӀеман Ницкъашкахь Даймехкана гӀуллакх дарна» орден III тӀегӀанан.
- мидалш:
- «ССРС ТӀеман Ницкъийн 60 шо кхачарна» юбилейн мидал;
- «ССРС ТӀеман Ницкъийн 60 шо кхачарна» юбилейн медаль;
- «Ала хӀума доцуш гӀуллакх дарна» мидал шолгӀа а, кхоалгӀа а тӀегӀанан.
Иэс
Майкопехь, 131-гӀа къаьстина мотокхийсархойн бригада дислокаци йечу меттигехь, хӀоттийна Мемориал, иза лерин бригадин тӀемлошна кхелхинчу локалан конфликташкахь. Иэсан тӀехь ду мемориалан у бригадин баьччана хӀоттина[1]. ХӀора шарахь 2-гӀа январехь мемориалехь дӀахьо тезетан перекличка[2][3]. Кхин а мемориалан у хӀоттийна 385-гӀа цӀа тӀехь Пионерийн урамехь Майкопера, цигахь ваьхна Иван Савин[1].
Полковник Савин хилира прототип полковникан Суворовн Невзоров Александран «ЖоьжахӀате» фильмехь, цуо гойту Соьлжа-ГӀалин Ӏай тӀелатаран хиламех. Роль ловзийна Виктор Степановс[1].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 Осовик К. Савин, Иван Алексеевич. Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
- ↑ 2 января в Адыгее отмечается День памяти воинов, погибших в локальных конфликтах, Юга.ру (2017, 2 январь). Архивировано 3 январехь 2017 года. Дата обращения: 3 январехь 2017.
- ↑ Закон Республики Адыгея от 14.02.1995 N 168-1 (ред. от 10.07.2006) "О праздничных днях и памятных датах". Правительство республики Адыгея (2006 шеран 10 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 3 январь. Архивйина 2017 шеран 3 январехь
Литература
- Книга Памяти / сост. В. В. Дмитриков, А. В. Орлова. — Майкоп: Адыгея, 2000. — С. 267—281. — 1200 с.
- Сиджах Х. И. Твои Герои, Адыгея: очерки о Героях Советского Союза. — Майкоп: Адыгейское республиканское кн. изд-во, 2005. — 413 с. — ISBN 5-7608-0459-6.
- Бартащук Г. В., Богомолов М. А., Галушко А. С. Краснодарская Краснознамённая: 90 лет ратного пути (9-я мсд, 131-я омсбр, 7-я Военная база) / под общ. ред. Л. С. Рудяка, консультант генерал-майор А. А. Дорофеев. — Майкоп: Качество, 2009. — С. 228—229. — 419 с. — ISBN 978-5-9703-0221-7.
- Сиджах Х. И. Герои России из Адыгеи. — Майкоп: Полиграф-Юг, 2011. — 116 с. — ISBN 978-5-7992-0668-0.
- Константин Пуликовский. «Украденное возмездие» Исторический очерк. От первого лица. Изготовлено для патриотического благотворительного фонда «Ратное дело». 288 стр.