ССРС Керлачу шеран ловзо хIуманаш

Дуьххьарлера керла шеран ёлка къаго хӀуманаш йукъайелла Россех Пётр I реформийн заманахь. ТӀаьхьа императоран Николай I зудчо император-аьзнис Александра Фёдоровнас йукъадаьккхира ёлка берийн ловзу хӀумнашца кечйаран Ӏадат.

Революцел хьалхара Россехь ёлка къагон хӀуманаш йора коьртаниг кехатах а, картонах а, туьканашкахь дара шуьйра ассортимент, амма мах лакхара бара.

1929 шеран декабрехь «Бакъдерг» газетехь йаззам баьлла, цу тӀехь бохура рождествон денош белхан денош ду, керла шеран базанаш ца магийна, XIX бӀешеран чаккхенахь арахеца йолийна ёлка кечйен хӀуманаш сацийна йечура.

1935 шо чекхдолуш бен Советийн Союзехь бакъо йелира официалан даздан Керла шо кечйинчу керла шеран базанца^[1]. Бамбанах, картонах, ангалех а ловзориш йеш фабрикаш, артелаш, заводаш йехкира. Базанаш кечйан йолийра советийн хотӀехь: Маликийн суьрташ меттана йукъайевлира аэростаташ, дирижаблаш, кеманаш, ткъа Вифлееман седин меттиг дӀалецира пхи са болу цӀен седа.

1937 шеран 1 январехь «Бакъдерг» газето йаздира:

Союзкультторго йерриг пачхьалкхехь 15 миллион сов мах болу ёлкин декорацеш йоьхкира.

Шо даьлча и барам кхузза алсамбаьлла ала мегар ду. 1937-чу шарахь Дешаран Халкъан комиссариато арахийцира «Берийн бешахь елка» цӀе йолу пособи, шена тӀехь Керлачу шеран дитт хаздаран рекомендацеш а йолуш:

ТӀехула хазйан йеза пхи са болу цӀен йа детин басахь къегаш болу седанца. Йуккъерчу гаьннаш тӀехь кхаза деза деталан таллам ца оьшуш долу ловзо хӀуманаш: бонбоньеркаш, петарш, басаршца йина баганан бӀараш, харц хасстоьмаш а, стоьмаш а, ткъа гаьннаш йистошца - кеманаш, парашюташ, дозанхо Карацупа жӀаьлица Индусца, Ӏаьнаркеманаш, броневикаш. Керлачу шеран ёлка вайн махкахь партин а, Ӏедалан а, накъост Сталинан берашца болчу инзаре боккхачу гӀайгӀано кхоьллина ирсе бераллин Ӏида хила деза^[2].

1937 шарахь йоккха ёлка хӀоттийра Союзан цӀенна колонни залехь^[3].

1930-гӀа шераш чекхдовлуш массанхьа а ёлка къагориш, маскарадан духарш, кхин Ӏиданан атрибуташ йухкуш туькнаш дӀайиллина.

Хьалхара ангалин ёлка къагориш Россехь йукъайевлла XIX бӀешо чекхдолуш, амма уьш чӀогӀа механна йеза йара. Россех заводаш йацара ангали деш, хьалхара ангалин къагораш дозанал арахьара йара, цундела йеза йара.

Хьалхара ангалин завод дӀайиллина Клинехь 1848 шарахь^[4], завод арахоьцура лампанаш, шишанаш, аптекашна ангалин пхьегӀаш. Ангалин ловзориш заводо йан йолийра Духхьара оьрсийн-нохчийн тӀом болчу заманахь, йуса ангалин къагориш Ӏамийра оьрсийн пхьерашна йийсар бина немцойн салташа^[2]. Хьалхара ловзориш аэропланийн, дирижаблийн, дийнатийн, олхазарийн, стоьмийн, хасстоьмийн кепара йара.

Советан заманахь ёлкин декорацеш еш уггаре а лелош йолчу материалех цхьаъ хилла дӀахӀоьттина бамба. Ловзочун бух хилла телан гура, цунна гонаха дӀатоьхна хилла бамба. Ловзоргийн йаххьаш а, морзахаш а папье-машех йа балозах йеш хилла, цул тӀаьхьа уьш крахмалан пастаца дӀайуьзна хилла, царех цӀе ца йалийта. Кийча ловзо хӀуманаш шишан кегий буьртигашца (лайн имитаци) дӀаса а хьокхуш, леррина хӀоттамца чӀагӀдора.

1939 шо кхачале йерриг ёлка кечйийриш йора куьйга бамбанах. Йерригсоюзан Ӏилманан-эксперименталан институтан сацамца бамбин ловзориш йора башха чоьнан а, гипсан а кепашца. Бамбин ловзориш арахецар цӀеххьана сов делира. 1950 шо кхочуш йерриг бамбин ловзориш механикой ан йолийра.

Къаго хӀумнаш йеш жигара лело йолийна пластмассаш: алсама арахеца долийра горгалш-прожекторш а, горгалш-дуккха а сонаш берш, чекх са гу горгалш, чохь пластмассин полларчий йа йилбазговраш йолуш^[5].

ГӀарайевлира берийн ловзо хӀуманаш, йина йолу туьйранийн мукъамашца, иштта ловзо хӀуманаг арахоьцура гуламашца.

1980-гӀа шерашкахь горгалиш а, гарголаш, цӀенош а ухкура ёлкин тӀе. Оцу муьрехь ловзо хӀуманаш алсама къегина хилира. Тематикин ловзориш кӀезиг хилира, уьш хилира алсама абстракт йолуш.

Дуьненайукъара ёлка къагоран коллекционерийн кхолламо сацам бира шира лара йерриг ловзариш 1966 шерал хьалха йинарш^[6]. Иштта ловзориш къаьста шен кепаца, дукха хьолехь куьйга кечйина, цундела церан индивидуалалла йу.

Карарчу хенахь керла шеран ёлка къагораш Ӏалашйеш йу доьзаллийн коллекцешкахь, уьш шуьйра гайтина берриг мехкан музейшкахь.