Россин зорбанан де

Дезде хӀоттийна РСФСР-н Лакхарчу Советан Президиуман(оьр.)нохч. 1991-чу шеран 28-чу декабрера № 3043-1 йолчу сацамца. Цуо хийцина СССР-хь 5-чу майхь билгалбоккхуш хилла болу Советийн зорбанан де (1912-чу шарахь «Правда» газет арадаьлла де)^[4]. Керла де харжар историн нийсо ларйарна дина ду^[5].

Дезде — 13 январь — Россин хьалхара «Ведомости» зорбанан газет арадаларца доьзна ду^[6]. Газетан хьалхара номер Москохахь Пётр I-чун омрица 1703-чу шеран 13-чу январехь зорба тоьхна йу (ширачу хатӀца 2-чу январехь). Хьалхарчу арахецаран йуьззина цӀе иштта йара: «Москохан Пачхьалкхехь а, кхечу луларчу мехкашкахь а хилла йолу, хаа а, дагахь латта йан а хьакъ долу, тӀеман а, кхечу гӀуллакхийн а хаамаш»^[7][5].

Пётр I-чо газета реформаш дӀайахьаран а, пачхьалкхан чоьхьара а, арахьара а хиламаш нахе дӀахаийтаран а мехала гӀирс санна лоруш хилла.

СССР-хь зорбанан белхалойн корматаллин дезде хилла — Советийн зорбанан де. Иза хӀора шарахь 5-чу майхь билгалдоккхуш хилла. Халкъана йукъахь оцу дезденан цӀе йоца Зорбанан де аьлла йара^[8]. СССР йохначул тӀаьхьа, 1991-чу шеран 28-чу декабрера РСФСР-н Лакхарчу Советан Президиуман сацамца, дезде 13-чу январе дехьадаьккхина, цунна керла цӀе а тиллина — Россин зорбанан де.

Россин зорбанан денна лерина цхьа могӀа ламасташ ду, шайна йукъахь официалан пачхьалкхан мероприятеш а, редакцешкахь формалан доцу даздарш а долуш^[9].

Даздаран коьрта элемент ю пачхьалкхан а, говзаллин а совгӀаташ дӀадалар^[10]. Федералан тӀегӀанехь совгӀаташ даларан церемонеш дӀахьо хаамийн гӀирсийн индустрин тоьлла векалш билгалбаха, шайна юкъахь Пачхьалкхан Думан парламентан пулера журналисташ а болуш^[11]. Россин Федерацин Президенто а, Правительствос а совгӀаташ ло хаамийн гӀирсашкахь дика кхиамаш баьхначарна^[12]. Журналистийн сий даран ламаст латтадо регионан тӀегӀанехь а: федералан субъектийн куьйгалхоша а, гӀалин мэраша а дӀахьо гала-приемаш, цигахь совгӀаташ ло, сийлаллин цӀераш ло, масала, «Сийлахь журналист»^[13].

Дезачу денца цхьаьнадогӀуш дӀахьо говзаллин барамаш, шайна юкъахь форумаш а, конференцеш а, горга стоьлаш а, мастер-классаш а йолуш, цигахь дийцаре до таханлера хаттарш а, хаамийн гӀирсийн индустрехь кхиаран тенденцеш а^[14]. Библиотекашкахь а, музейшкахь а дӀахьо оьрсийн журналистикин историна а, наггахь бен ца хуьлу периодикан зорбанан гӀирсашна а лерина тематикан гайтамаш^[15]. Иштта библиотекашкахь дӀахьо дешаран лекцеш а, журналисташца цхьаьнакхетарш а^[14].

Редакцеша а, издательствоша а вовшахтуху корпоративни барамаш, цигахь белхахой вовшашца декъалбо, куьйгалло тобанан кхиамаш билгалбоху^[16][17].

Фестивалан коьрта хилам бу хаамийн гӀирсийн декъехь Россин Федерацин Правительствон совгӀаташ дӀадалар. Уьш кхоьллина 2013 шарахь говзаллин жигаралла совъяккхархьама а, хаамийн гӀирсийн индустри кхиорхьама а^[16][17]. ХӀора шарахь ткъа совгӀат ло, хӀораннан а мах бу 1 миллион рубль. СовгӀат дӀадала тарло цхьацца хаамийн гӀирсийн белхахошна я авторийн тобанна (пхеа стаге кхаччалц). Абитуриентийн заявкаш тӀеоьцу Оьрсийчоьнан терахьийн кхиаран а, зӀенан а, хаамийн гӀирсийн а министралло. СовгӀаташ даларан церемони, дукхахьолахь, дӀахьо дезде хьалха; масала, 2024 шеран совгӀаташ делира 2025 шеран 10 январехь^[18].

2018-чу шарахь Россин Федерацин Президентан омрица билгалъяьккхина «Россин Федерацин хьакъволу журналист» цӀе йолу сийлахь цӀе. Иштта совгӀаташ ло кхечу тӀегӀанашкахь а: ламастехь Пачхьалкхан Думехь совгӀаташ до парламентан пулера журналисташна, ткъа регионийн тӀегӀанехь федеральни субъектийн куьйгалхоша а, гӀалин мэрша а гала-приемаш йо, цигахь совгӀаташ ло, сийлахь цӀераш ло.

2009-гӀа шо долалуш Россин Федерацехь дӀайазйина яра 33 эзар сов зорбанан публикаци. Юккъерчу барамехь дийнахь 20 миллион сов экземпляр йаржош хилла.

Май беттан 5-гӀа де «Зорбанан де» санна даздеш ду Беларусехь.

Дуьненайукъара зорбанан де билгалдоккху хӀора шарахь 3 майхь (1994 шарахь дуьйна).