Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ГӀажарий

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ГӀажарий (маьӀнаш).
Дехар «ГӀажари» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

ГӀажарий, (гӀаж. فارسی‌زبان [fɒːrsi-zæbɒːn], гӀаж. ایرانی [irɒːni], гӀаж. فارس [fɒːrs], шира. гӀаж. پارس [pɒːrs]) — ГӀажарийн къам. Цера дукхалла 73 миллион адам.

Этногенез а, терминологи а

Шираллехь

Коьрта йаззам: Шира гӀажарий
undefined

ГӀажарийн этносийн цӀе дуьххьара хьахийна вайн эрал 836 шо хьалха Parsuaš кепара — Урми Ӏоман къилбехьара цхьаьна областан цӀе ассирийхойн паччахьан Салманасар III архивашкахь. Парсуаца тӀом бо вайн эрал 743 шо хьалха паччахьо Тиглатпаласар III. Вайн эрал 639 шо хьалха Парсуа а, Аншан а хьахайо Ассирин Эламан дуьхьала бартхой санна.[38]

Вайн эрал VII бӀешо хьалха доладелла гӀажарийн этносан цӀе (шир.-гӀажар. pārsa-), иза цхьа тайпа ду иранан меттанаш дуьйучеран, уьш охьахевшина Иранан акъари тӀе Йуккъера Азин махкара хӀиндогӀажарий охьабахкарца[38], иза чӀогӀа йоьхку Аншанан регионца малхбалехьарца ша Эламера, иза оцу хенахь дуьйна йовзура Парса (Персида) санна — хӀинцалера Фарс останан мохк, иза гӀажарийн пачхьалкхаллин а, меттан а ага[39]. Схьагарехь, ширачу муьрехь ширагӀажарийн мотт баьржина бара луларчу областашкахь: Мекранехь а, Керманехь а, церан бахархой (гедрозийш а, германийш а) Геродота хуьлийтара гӀажарий[40].

ГӀажарийн этноним схьадалар ца къастало терачу цӀерех кхечу хӀиндогӀажарийн тайпанех: Паршу Ригведехь (ведин parśu-), парфянаш, пуштунаш — схьадаьлла хӀиндогӀаж. *parśṷ(a)- ма-дарра. «хенашберш», аьлчи а «доьртал дегӀ долуш», «турпала»[41]. Оцу цӀарах схьадалар го хӀокху заманан гӀаж. پهلوان [pæhlævɒːn] «турпал» (< шир.-гӀажар. *parθavāna- < ширагӀажар. *parśavāna-). Цу тӀе шир.-гӀажар. pārsa- — этноним а, мехкан цӀе а — го вриддхи-кепара оцу этнонимах (*pārśṷa «турпала тайпанах верг»).

undefined

Вайн эрал хьалха V бӀешарахь желтойн-гӀажарийн тӀемаш бахьана долуш гӀажарий варвараш лоруш хилла, амма церан тӀеман Ӏаморийн тӀегӀан желтойн тӀеман дикаллех лахара хиллехь а, ГӀажарий тӀеийцира Желтойчоьно боккха кхерамца.[42].

undefined

Вайн эрал VI бӀешо хьалха айбайелла АхеменигӀеран имперехь гӀажарий дара коьрта этнос дара, уьш бахьнех иза шуьйра девзира ЛаттайуккъерахӀордйистехь. АршакгӀеран муьрехь Парс (Персида) цхьа область парфянийн имперехь, цуьнан этноним девзира антикаллин дуьненахь къилба-малхбузеиранан (ширагӀажарийн) кепехь.

ТӀаьхьарчу гӀажарийн кепехь, парфянаш этноним а чуйахана Шира ХӀинди - санскр. pahlava-. СасангӀеран заманахь дуьйна, шаьш гӀажарош а цу цӀарца кхайкха буьйлабелира ХӀиндин махкахь.

Музыка

undefined

ГӀажарийчоьнан музыкин оьздангалла — бӀешерашкахь дӀайаьхьначу историн процессан жамӀ ду, гӀажарийн халкъан хьал долу музыкин тӀаьхье кхоьллина музыкин ламасташ кхолладаларан а, кхиаран а.[44]

Ӏиданаш

undefined
Коьрта йаззам: Иранан Ӏиданаш

Архитектура

Коьрта йаззам: ГӀажарийн архитектура

Сийлахь волчу Дарийн гӀалин салнаш, Персеполь
Ападанин салнаш, Персеполь
Грифонан капитель Персеполера
Ардаширан гӀала
СасангӀеран рельефаш Так-е Бостанехь
Киран каш, Пасаргадаш

Бошмаш

Коьрта йаззам: ГӀажарийн бошмаш

Каваман цӀа, Шираз
Эрам беш, Шираз
Накш-э Джахан майда, Исфахан
Хафизан каш, Шираз
Табатабайн цӀа, Кашан

Кузанаш

Коьрта йаззам: ГӀажарийн куза

Луврехь гайтина гӀажарийн куза
ГӀажарийн кузан деталь
Исфаханера куза
Керманера гӀажарийн куза
Исфаханан куза

Билгалдахарш

  1. ↑ Central Intelligence Agency (CIA) The World Factbook: Iran population Архиван копи 2012 шеран 3 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ: … Ethnic groups: Persian 61 %, Azeri 16 %, Kurd 10 %, Lur 6 %, Baloch 2 %, Arab 2 %, Turkmen and Turkic tribes 2 %, other 1 % (2008 est.) … Population: 78,868,711 (July 2012 est.) … Languages: Persian (official) 53 %, Azeri Turkic and Turkic dialects 18 %, Kurdish 10 %, Gilaki and Mazandarani 7 %, Luri 6 %, Balochi 2 %, Arabic 2 %, other 2 % (2008 est.) … Religions: Muslim (official) 98 % (Shia 89 %, Sunni 9 %), other (includes Zoroastrian, Jewish, Christian, and Baha’i) 2 %.
  2. ↑ Persian in Turkey. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2019 шеран 9 октябрехь
  3. ↑ Persian in Afghanistan. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 3 июнь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  4. ↑ Persian in United Arab Emirates. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  5. ↑ Persian in Iraq. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  6. ↑ Persian in United States. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  7. ↑ Persian in Saudi Arabia. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  8. ↑ Persian in Qatar. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  9. ↑ Persian in Bahrain. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  10. ↑ Persian in Kuwait. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  11. ↑ Persian in Canada. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 3 майхь
  12. ↑ Persian in Germany. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  13. ↑ Persian in Oman. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  14. ↑ Persian in Tajikistan. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 3 июнь. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  15. ↑ Persian in Syria. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  16. ↑ Persian in France. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  17. ↑ Persian in Japan. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  18. ↑ Persian in United Kingdom. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  19. ↑ Persian in Yemen. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  20. ↑ Persian in Sweden. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  21. ↑ Persian in Uzbekistan. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 10 июлехь
  22. ↑ Persian in Australia. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  23. ↑ Persian in Pakistan. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  24. ↑ Persian in Norway. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  25. ↑ Persian in Austria. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  26. ↑ Persian in Denmark. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  27. ↑ Persian in India. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  28. ↑ Persian in Turkmenistan. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  29. ↑ Persian in Italy. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  30. ↑ Persian in Belgium. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  31. ↑ Persian in Netherlands. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  32. ↑ Persian in Kazakhstan. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  33. ↑ Persian in New Zealand. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  34. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 5 январь. Архивйина 2022 шеран 30 декабрехь
  35. ↑ The Persian Diaspora, List of Persians and Persian Speaking Peoples living outside of Iran, Worldwide Outreach to Persians, Outreach to Muslims around the Globe. Farsinet.com. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 10 июнь. Архивйина 2019 шеран 21 ноябрехь
  36. ↑ Persian. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 23 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь
  37. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху соврэнциклоп2000 тIетовжаран йоза йаздина дац
  38. ↑ 1 2 Основы иранского языкознания. М. 1979, с. 235—236.
  39. ↑ Xavier de Planhol. FĀRS i. Geography (инг.). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 21 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 11 апрелехь
  40. ↑ Бартольд В. В. Историко-физический обзор Ирана. СПб., 1903, с. 93.
  41. ↑ Грантовский Э. А. Ранняя история иранских племён в Передней Азии. М. 2007, с. 196.
  42. ↑ Рунг Э. В. Представление персов как варваров в греческой литературной традиции V в. до н. э. // Мнемон: исследования и публикации по истории античного мира. № 4 (2005), с. 125—166.
  43. ↑ Sibyl Marcuse. A survey of musical instruments(бил-боцу.). — Harper & Row, 1975. — С. 398—401.
  44. ↑ Bruno Nettl. IRAN xi. MUSIC Архиван копи 2021 шеран 7 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Encyclopædia Iranica, Vol. XIII, Fasc. 5, p. 474—480.

Литература

  • Народы и религии мира, под ред. В. А. Тишкова, М., 1998.
  • Народы Передней Азии, М., 1957.
  • Васильев Л. С. История востока // том 1, М., 2001.
  • Иванов С. А. Персы // Большая советская энциклопедия, том 19, М., 1975.
  • Родригес А. М. Абу Ханифа и его время: арабский и иранский народы в начале формирования ислама и халифата // Учёные записки Комсомольского-на-Амуре государственного технического университета. No. 7 (2011), p. 19—26.
  • Фролов Э. Д. Представление персов как варваров в греческой литературной традиции V в. до н. э. // Мнемон: исследования и публикации по истории античного мира. No. 4 (2005), p. 125—166.
  • Minorsky V. [Rev.:] Persia (by Wilson A. T.) // Bulletin of the School of Oriental Studies. 1934. No. 2, p. 461—463.
  • Myres J. L. [Rev.:] Climnate and the energy (by Markham S.F.) // The Classical Review, 1943. No. 1, p. 48—49.
  • Wilson A. T. The military record and potentialities of the Persian Empire // Journal of the Royal Society of Arts. 1926. No. 3843, p. 823—841.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш