Мёртвые Дельфины

«Мёртвые дельфины» тобанан дуьххьарлера ловзар хилира 1996 шеран товбецан беттан ГӀалгӀайчоьнан коьртачу шахьарахь Назранехь. Концерто тобанна сихонца гӀарайалар кхачийра республикехь. Цул тӀаьхьа 6 бутт баьлча, массо а къайлаха ларваларан гӀуллакхаш дешшехь, «хьозанан почтехула» дӀасадаржош дара тобанан къайлаха а, лерина къайлайаьхна а дӀайаздарш. ТӀаьхьо, Назранера, маьрша Нальчике дӀакхелхира кхелхина шера «Мёртвые дельфины».

Къилбаседа Кавказан шуьйралла шен карайерзийна, 1997 шарахь «Мёртвые Дельфины» шайн дуьххьарлера «ницкъца разведка» дӀайаьхьира Москохан музыкан меттигаш схьайаккха гӀертар. Халахеташ делахь а, ахчанца кхачамбацарш хиларо новкъарло йира тобанна цигахь дӀатарвала, ткъа церан Москох йухабахар цхьана шина шарна тӀаьхьатеттира.

ШолгӀа а «Мёртвые Дельфины» гучуйелира Москох 2000-чу шарахь, шен буьззинчу ницкъаца, челночни автобус чохь, вотанча Булгучев Асланца цхьаьна. Ма-дарра цхьа шо даьлча, Козырев Михаилна демо-запись каракхаьчча, «Нашестви(оьр.)нохч. — 2001» дӀайахьа кхо кӀира дисча, цуьнга телефон туьйхира: «Артур, хьо кхеташ вуй хьо „Нашествиехь ловзуш хиларх“?» хӀетахь Москох висина уггаре а къинхьегамхо волу Ацаламов Артур «Мёртвый Дельфин» оцу сохьта кхийтира ша хаарехь хиларх, ткъа кхо кӀира даьлча иза ловзуш вара «Нашествиехь» кхайкхинчу музыканташца цхьаьна.

Артура цу кхачамбацаршна а, дӀасакъастаршна а тӀаьхьа ши шо гергга хан йаьккхира «кханенна цхьацца перспективаш кхолларна», Москох дӀатарвелла, хӀунда аьлча, Российн уггаре а йоккхачу рок-фестивалехь шен иллеш дӀа а гайтина, Къилбаседа Кавказе йухаверзар дерриг дика йоцу тенденци хир йара. Иллеш йаздина а, гулдина а, къандина а, шайн хене сатуьйсуш хилла, уьш дӀайаздан бага йахна аьттонаш ца хилар бахьана долуш.

Дуьххьара оцу аьттонечу мӀаьргоне кхаьчнарг йара «Сан баттахь» цӀе йолу композици, цуьнан демо, кхо шо гергга хан йаьлча, 2003-чу шеран бӀаьстехь, оццу Козырев Михаилан бӀаьргашна хьалха гучуйелира. Иза йара «Нашего радион» студи чохь дӀайазъйина «Сан баттахь» цӀе йолу эшар, кханенан таронаш а, дош а долуш музыкан феномен санна, йуха а «Мёртвые Дельфины» коьртачу шахьаран къамеле йерзийна кхиам хилла дӀахӀоьттинарг. И илли дукха хенахь дуьйна дуккха а радио чарташкахь хьалхарчу меттехь ду, шайна йукъахь «Нашего радион» «Чартова Дюжина» эшарехь хьалхара меттиг а йолуш. Иза йукъайаьккхира «Нашествие. 13-гӀа гӀулч» (Real Records) а, «Чартова Дюжина» (CD Land) а, «Осторожно рок» (Nikitin) а. Иштта «Эхо Москвы» радиостанцехь «Серебро» передачийн хит-парад а йина цо. Иштта лелийна «Эфиран эла» («Мосфильм») фильман саундтрек санна.

ШолгӀачу кхиамна тӀаьхьа, «Сан баттахь» чӀагъӀйина, виртуальни «Нашестви-2003: открытый доступ» цӀе йолчу гайтамехь «Мёртвые Дельфины» шолгӀа спектакль хилира. Максимова Ольгас «хӀора илли йерзина нерв йолу тоба» аьлла йукъайаьккхина йолу «Мёртвые Дельфины» тобано дӀакхайкхийра пхеа иллих лаьтта сет, дийна дӀакхачорца, йуха а рок-фестивалан гучудовларех цхьаъ хилла дӀахӀоьттира.

«Нашествехь» шаьш гайтинчул тӀаьхьа, тобанан дебютни альбом арайаккхаран хаттар хьалха дӀахӀоьттира. «Мёртвые Дельфины» тобано сацам бира альбом шаьш дӀайазъйан, зевне продюсеран гӀо а доцуш, цара иза кхочушдира шайн рок-н-роллан музыкан стилехь долчу цхьана ойланца.

Дебютни альбом арайелира 2003 шеран гӀуран беттан 9-чу дийнахь, цунна йелира Ӏаьнан йоцу йовха а, рок-н-роллан санна месала а цӀе «Одуванчики для канареек».

2007-чу шарахь, шен 27 шо долуш, тобанан воттанча, вевзаш волчу актёран Золотухин Валерийн кӀант Золотухин Сергей сов ирхъолладелира. «Мёртвые дельфины» тобанан музыканташна и бохам хиина полицин белхахошкара.

КӀенташа цуьнан воттан асанаш цуьнан гробан чу йиллина: «Сергей бакъволу музыкант вара, цо мах хадор бара хӀокхунна».

2011-чу шарахь хӀутоссург беттан 30-чу дийнахь Москох вийра тобанан 31 шо долу басист Помараев Александр. Помараев Александр вина 1979-чу шеран эсаран беттан 5-чу дийнахь. Музыкан ишколехь флейта лакха Ӏамийна цо. Red Hot Chili Peppers тоба карийначул тӀаьхьа, цо Ӏамийна бас-гитара, тӀаьхьо «Магнитан аномали» тобанан декъашхо хилира. Йуьхьанца бинчу хаамца, гергарчу хьесапехь Москох хенаца 1 сахьт 20 минот йаьлча, музыканто шен внедорожник Поликарпован урамехь йолчу 19-чу цӀийнан гӀишлонна тӀе хьала а йаьккхина, цул тӀаьхьа машен чуьра ара а ваьлла, чувоьдучу агӀор дӀавахана. Оцу минотехь мила ву ца хуучу стага А. Помараевна тӀе а вахана, букъах шиъ топ тоьхна, коьртах шиъ тоьхна. Помараевн гергара стаг вара цу тӀелатарна теш, герзаш деттачу гӀовгӀанца ара а ведда. Сихачу гӀоьнан машено бас-гитарист Боткинан дарбан цӀийне кхачийна, цигахь иза велира Ӏуьйранна 4 сахьт даьлча. Талламхошна цу меттехь карийна дийна Макаровн патармаш детташ хийцина йолу «Рубин» пневматикан тапча. Цу стаг верна бехктакхаман гӀуллакх долийна. Талламчашна хетарехь, А. Помараев вер доьзна хила мега цуьнан бизнесца: иза хилла Москох арахь реклама хӀотточу компанин директор. И бохаме хьелаш бахьана долуш Ацаламов Артура билгалъйаьккхина йоцу кхоллараллин отпуск йелира.

2013 шо чекхдолуш Артура чӀагӀонца дӀакхайкхийра сийлахь тоба йуха вовшахкхетарх лаьцна, ткъа шина шарахь сацам бинчул тӀаьхьа церан дуьххьарлера концерт хилира Москох, «Наше радио» гӀо а деш. Тобано официалехь шен цӀе хийцира «Дельфинаш» аьлла, кечам бира гастролийн графикна, керлачу дӀахӀоттамца, ткъа иштта керла материал дӀайазъйан.
2014-чу шеран хӀутоссург баттахь тобано 10 ловзарш аднн лерина йу Российн йуккъерчу декъехь, шайна йукъахь коьртачу шахьаран Театръ клубехь йоккха цхьамма локху концерт а йолуш.

Тобанца шовкъ карлайаьлла йелахь а, ткъа иштта керла альбом арайаларх лаьцна хаамаш хиллехь а, тобанан куьйгалло дӀахьедира, 2014 шеран товбецан беттан 19-чу дийнахь дӀайолалуш йолчу бӀаьстенан турнехь йерриг а лерина концерташ дӀахьур йу «Дельфинаш» тобано, ткъа иза дӀайоккхур йу аьлла. Гастролаш чекхйовлуш, тобано дӀакхайкхор ду шаьш кхидӀа а болх бан йв баккъалла а дӀасакъаста сацам бина хилар. И хаам Ӏорабаьккхира Артура 2014-чу шарахь товбецан беттан 24-чу дийнахь «Самара Максимум» радиона йеллачу интервьюхь. (И хаам харцбира Ацаламов Артура Дельфинаш «Дийна» передачехь, Своё радио, 2016-чу шеран оханан баттахь 22-гӀа дийнахь). Тоба дика лелаш йу; иза лелаш йу, концерташ а локхуш йу.

2019 шарахь тобано арахийцира шайн кхоалгӀа студин альбом «Тийна океан» . Релиз йан аьтто белира ларамхоша краудфандинган гӀоьнца. Ацаламов Артуран 13 композицих лаьтта альбом, шайна йукъахь хьалха сингл санна арайаьлла масех а йолуш^[3].

• Артур Ацаламов — вокал а, автор а
• Владимир Ванцов — гитара а, соло-гитара а, пиллиган а
• Иван Дорохов — бас-гитара
• Сергей Черкасов — вотта а, e-drum а, бит а

Хьалха хилла декъашхой

• † Сергей Золотухин — вота-зурманан. ГӀараваьллачу актёран Золотухин Валерийн кӀанта. 2007-чу шарахь манагалан беттан 2-чу дийнахь 27 шо долчу Сергейс ша шен накъостаца Ӏаш хиллачу шен лерга йуххехь неӀарехь висира^[4][5].

• † Александр Помараев — бас-гитара. 31 шо долу Александр вийра 2011-чу шарахь хӀутоссург беттан 30-чу дийнахь Москох. Помараевна тӀелатар дина гергарчу хьесапехь Ӏуьйранна 1 сахьт 20 минот йаьлча коьртачу шахьаран къилбаседехьа Поликарповн урамехь. Вевзаш воцчу стага шозза коьртах а, шозза букъах а герз тоьхна музыкантна, ведда дӀавахале. И стаг вер доьзна ду музыкантан бизнесца леларца. И стаг вер доьзна ду музыкантан бизнесан гӀуллакхца: Александр вара арахь реклама йеш йолчу ООО «Стафф Медиа» компанин директор а, цхьана долахо а^[6][7].
• Геннадий Гаев — гитара
• Евгений Шингарёв — гитара
• Александр Ситников — вотта

• 2016 — «П/с»
• 2016 — «Coco Chanel»
• 2017 — «Ах тукарца»
• 2018 — «Ӏаьржа-КӀайн ГӀан»
• 2019 — «Набокован турпалхо»
• 2019 — «Йоккха стаг кӀажарца»
• 2020 — «ГӀаж йистехь ведда лелар»
• 2020 — «Тутта Ларсен»
• 2020 — «Понтий Пилот»
• 2020 — «Сан Рейкьявик»
• 2021 — «Бес Политикан»
• 2022 — «Виннипухан вираш»

• 2005 — «Йелла гӀала»

• 2006 — «ӀиндагӀ гулдеш берш» — Мария Кравченкон документальни фильм, цу тӀехь Ацаламов Артура дуьйцу шен ирча тӀом балале а, цул тӀаьхьа а хиллачу дахарх лаьцна.

• 2004 — «Эфиран эла» — комедийн мелодрама. Илли «На моей луне» лелийна фильмехь.