Мультипликаци

Мультипликацера хьалхара гӀулчаш йаьхна вежарша ЛюмьергӀар кинематографехь. Боламан сурт дилла гӀертар доладелла хьалхарчу заманахь дуьйна, кхин дӀадаьхьна антикаллин заманахь, цуо далийна XIX бӀешеран хьалхара декъан примитиван мультипликаци хиларе: бельгийн физик Плато Жозеф, австрин профессор-геометр Симон фон Штампфер. Кхин тӀе и технологи суьртаца кхиар далийра киноаппарат йаре^[4], шайн рогӀехь технолошин бух биллира вежарша ЛюмьергӀара кинематограф йарна.

• 1877 шеран 30 август лору суьрташ дехкина мультипликаци йина де — патент йаьккхира Рейно Эмила.
• 1892 шеран 28 октябрехь — Рейно Эмила гойту парижан Гревен музейхь хьалхара графикин аса «оптикин театран» аппаратан гӀоьнца, цуо кхечу тайпана бо болх кинопроекторочул.
• 1898 шарахь — Блэктон Джеймс Стюарта а, Смит Альберта а йаьккхира дуьххьарлера мультипликацин тайнигийн фильм «Буйдолин цирк» (инг. The Humpty Dumpty Circus). Фильмехь лелийра дечиган ловзо хӀуманаш.
• 1899 шо — йаьккхина дуьххьарлера йисина мультипликацин рекламин ролик Matches: An Appeal (чулацаман, автор — Arthur Melbourne-Cooper).
• 1900 шо — Джеймс Стюарт Блэктон кхуллу фильм «Безамбахана сурт» («The Enchanted Drawing»), цунна чохь дацара йукъаметтиган фазанаш. Оцу муьрехь цуо дӀайоьллу мультипликацин къайле, цхьацца сурт даккхаран мультипликацин съемкин — цунах АЦШхь олу «One turn, one picture» .
• 1906 шо — америкин компанис Vitagraph Company of America арахоьцу дуьххьалчарех цхьаъ Блэктон Джеймс Стюартан мультипликацин фильм, кино чӀурам тӀейаьккхина, — «Забарийн йуьхьийн комикин фазанаш» («Humorous Phases of Funny Faces»), уьш йара шеш цхьа сери атта суьрташ самукъане хичаш йеш даьхна.
• 1908 шо — французийн исбаьхьалчо-карикатуриста Коль Эмила волало жигара графикин мультипликаци лело. Цуо йина мультипликацин фильм «Фантасмагори» («Fantasmagorie»).
• 1910 шо — Старевич Владислав Александровича йаьккхина дуьненахь дуьххьара чухоаман мультфильм «Хаза Люканида, йа мекхашчӀеран сосакхца тӀом».
• 1911 — 1922 шераш — АЦШ исбаьхьалчо-карикатуристо Маккей Уинзора ойу суьрташ дехкина мультипликаци дикаллин керлачу тӀегӀане, 1914 шарахь кхуллу йукъара мультперсонаж волу мультсериалан васт (Gertie the Dinosaur), ткъа 1918 шарахь йоккху документалан мультфильм ««Лузитани» дохар“» («The Sinking of the Lusitania»).
• 1911шо — Маккей Уинзор йаьккхира фильм «Жима Немо» («Little Nemo») газетан тӀера комиксан бух тӀехь.
• 1913 шо — Старевич куллу мультфильм « ШайтӀан дин а, зингат а». Крыловн басни экран тӀейаккхара боккха аьтто а хилира, дуьненахь гӀара а йелира.

1914 шарахь Маккей Уинзор кхуллу исторехь хьалхара мультфильман турпал, цунна йелла къегина дикаллаш — динозавр Герти. Фильманна дехкина дукха суьртийн барамна, ийшира кинематографин кхолламан керла технологи, дуьххьара далийра къинхьегам бекъаре исбаьхьалчийн-мультипликаторна а, исбаьхьалчийн-фоновщикна: Маккейс динозавр леларан суьрташ дохкучу хенахь, цуо мехах лаьцна студенто копи йора хӀора кехат тӀе лаьмнийн а, Ӏаьмнийн а, диттийн а (целлулоидан чӀурам оцу хенахь ца лелабора)^[5]. Иштта, лара мегар ду, духхьарлера кинематографин мультипликацин хьесап тоталан мультипликаци йара аьлла.

Мультипликаци кинематографан цхьа дакъа хилира, цуо дӀалецира цунна чохь онда меттиг цхьаьна жанро санна. Мультфильмаш йохуш киносъёмкин аппараташ лелайора, уьш пайденна йара суьртийн съёмка йан цхьаьна стандартан кинематографан формат тӀе. Суьрташ дехкина мультипликаци йархьама бира мультбустамаш, уьш йара чолхе хӀоттам-репродуктор башха киносъёмкин аппаратца. Иштта аппараташ арахоьцура леррина мультипликацина. Говзаллин мультчархийн конструкцина таро лора кхолла гӀатталийн суьрташ цхьацца тӀедоккху хӀуманна тӀехь. ХӀинца суьрташ дехкина мультипликацин лелайо компьютер йа мультчарх терхьийн суртдоккургца.

Кхин дӀа сихха мультипликаци кхиарна гӀо дина ца Ӏара хьалха йахна фильмаш, амма гӀо дора кинематографин технологеш кхиаро. Уггаре ладаме кхиам оцу кхачонехь хилира Барр Раулан — перфорировка йина целлулоид, цуо таро йира штифтан гӀоьнца суьртаца долу кехат цуьрг дӀасацуо.

• 1918 шо — хилла хьалхара йуззинаметражан исбаьхьаллин мультфильм «Асхьаб» (испан. Еl Apostol) гайтар аргентинин режиссёран Квирини Кристианин.
• 1928 шо — Уолт Диснейс кхуллу мультипликацин исторехь уггаре гӀарайаьллачух цхьаъ йолу суьрташ дехкина персонаж — Микки Маус. Оццу шарахь арайолу цуьнан хьалхара озан мультфильм «Ӏаьнаркема Вилли» (инг. Steamboat Willie).
• 1929 шо — Уолт Диснейс йоккху «Гоман хелхар» (инг. Skeleton Danсе) — иза дуьххьара йу серех «Самукъане симфонеш» (инг. Silly Symphonies). Дийнна Уолт Дисней мультипликаце варах кхоллайелла классикин канонаш.
• 1931 шо — Квирини Кристианис хӀоттайо дуьххьарлера йуьззинаметражан озан мультфильм «Рeludopolis».
• 1932 шо — дуьххьара бесара мультфильм «Зезагаш а, дитташ а» (инг. Flowers and Trees) Уолт Диснейн.
• 1936 шо — ССРС кхоьллина киностуди «Союзмультфильм» (йуьхьанца — «Союздетмультфильм»).
• 1937 шо — дуьххьарлера ССРС бесара мультфильм «Мерза чуда». Уолт Диснейс фильмехь «Шира хьер» (инг. Тhe Old Mill) дуьххьара лелийна камеру. Оццу шарахь Диснейс арахецна шен дуьххьарлера йуьззинаметражан мультфильм — «Белоснежка а, ворхӀ буйдолг а» (инг. Snow White and the Seven Dwarfs) вежарийн ГриммгӀеран туйранца. «Белоснежкас» беира Диснейн боккха аьтту: дуьненахь гӀарайаьккхира, 8 млн доллар сов са йеира.
• 1940 шо — Ханна Уильяма а, Барбера Джозефа, тӀаьхьо студи «Ханна-Барбера» кхоьллина, болабо болх мультфильмийн сери тӀаьхь «Том а, Джерри а».
• 1943 шо — Гримо Полан бесара «Чучело» («L’Epouvantail») мультфильман премьера.