Морави

Карарчу хенахь Морави екъало хӀокху административан дакъошка (края — kraje): Моравин-Силезин, Оломоуц, Злин, Къилба Моравин, Высочинан кӀоштан дакъа. Моравин доза ду Польшица а, Силезин чехин декъаца а къилбехьа, Словакица малхбалехьа, Лаха Австрица къилбехьа, Богемица малхбузехь.

Коьрта хи — Морава; цунах схьаэцна кӀоштан цӀе.

• Гана
• Лахиа
• Моравин Валахи
• Моравин Словаки

Вайн эрал 400 шо гергахь Моравехь дӀатарбелла кельташ. Вайн эрал хьалха 60 шо гергахь цу кӀоштара дӀадахара кельтийн бойи тайпанаш, махкахдаьхна маркоманни а, квади а (германийн тайпанаш), церан метта VI бӀешарахь мораваш а, кхин славянийн тайпанаш а хӀиттина.

623 шарера 658 шаре кхаччалц Морави славянийн княжествон Само юкъайогӀуш яра (658 шо даьлча пачхьалкх йоьхна).

VIII бӀешо чекхдолуш Йоккха Морави пачхьалкх кхоллаелира хӀинцалера къилба-малхбален Моравин а, малхбузера Словакин а меттигашкахь. Шен ницкъан лакхене иза кхаьчна IX бӀешарахь, цу хенахь шена юкъадаьхна таханлера Чехин дакъош а, Венгри а, Висла хица долу латтанаш а. 907 шарахь Йоккха Морави мажарийн кара йоьжна, ткъа Моравин латтанаш Чехийн олаллин кӀел кхечира.

Томаш Пешина 1677 шарахь йаздинчу латинийн «Марс Моравик» цӀе йолчу белха тӀехь хаам бо, Моравин Олег Моравин эла хилла 940 шарахь, славянийн тайпа Моравин дехаш долу Морави цу хенахь хьалха хиллачу Йоккха Моравин пачхьалкхан жима дакъа бен дацара, иза 906 шарахь Гуонслаунга кӀел йоьжна. Печенегийн тӀеӀаткъамца къилбаседан Ӏаьржа хӀордан кӀоштара Паннони дӀакхелхина венгерш. Йоккха Морави дӀасакъастар дӀадоладелира венгерийн тӀелатар хилале хьалха а: Богеми дӀасакъаьстира 895 шарахь тӀаьххьара вевзаш волу Моравин урхалча Моймир II-гӀачун куьйга кӀел, ткъа Чехин княжествон юкъахь Моравин территорин дозанех лаьцна хууш хӀумма а дац. Иштта 940-гӀа шерашкахь моравхойн а, венгерийн а къийсамах лаьцна хаамаш бац, Пешина Томашас дийцинарг доцург. ^[3] 949 шарах Брнохь хиллачу цхьана тӀамехь венгерша моттаргӀанаш лелайора, Олеган эскар дӀалачкъийна, цул тӀаьхьа иза буьззина эшийра.

999—1019 шерашкахь Морави йара Польшин Майра Болеславан пачхьалкхан дакъа, цул тӀаьхьа юхаерзийра Богеман пачхьалкхе, цуьнца цул тӀаьхьа шен историн некъ бекъира. 1063 шарахь кхузахь кхоьллина Оломоуц епархи.

1182 шарахь дуьйна Морави империн маргравиат йу Еза Риман империн юкъахь. Оцу хенахь дӀаяьхьира интенсиван немцойн колонизаци.

XV бӀешеран хьалхарчу декъехь Морави дӀалаьцна гусситийн боламо, Ян Гусан мурдаш. XVI бӀешо долалуш кхузахь баьржира реформацин хьехамаш (лютеранизм, анабаптизм).

1526 шарахь Морави, Богемица цхьаьна, Габсбургийн империн дакъа хилира. XVII бӀешарахь Морави эффектно хилира Габсбургийн паччахьан провинци.

1782 шарахь Морави Австрин Силезица цхьаьнатоьхна цхьана административан дакъа хилира, шен центр Брно йара.

1849 шарахь иза кхоьллина Австрин империн шакъаьстина таж долу латта санна. Моравин шен парламент йара, цу чу векалш (чехаш а, немцой а) хоржура къаьмнашца бекъабеллачу харжамийн кӀошташкахь.

1918 шарахь Австро-Венгри йоьхначул тӀаьхьа Морави Чехословакин йукъа йогӀура. Чехословаки лаьттара диъ цхьатерра махках: Богеми , Морави , Словаки , Карпатийн Рутени . Пачхьалкхан гимн еа декъах лаьтташ йара.^[4].

1938 шарахь Мюнхенан барт бахьнехь Моравин доккха дакъа Германино дӀалаьцна. 1939 шеран мартехь Моравин йисина меттиг дӀалаьцна, иза хилира Богемин а, Моравин а протекторат олучу пачхьалкхан дакъа. 1945 шеран майхь ЦӀен Эскаро мукъаяьккхина, йуха а Чехословаке елира. 1945 шо даьлча немцойн бахархойн доккхаха долу дакъа Германехь дӀатардира.

1993 шарахь дуьйна — Чехин дакъа.

Моравин историн коьрта шахьар 1641 шо кхаччалц йара Оломоуц гӀала, кӀоштан юккъехь лаьтта.1645 шарахь Брнона го биначул тӀаьхьа, Брно а, Оломоуцна а йукъахь еххачу хенахь лаьттина дов, Моравин коьрта шахьар хила бакъо ларъярехь, Брнона пайдехьа дӀадирзира (Оломоуц хӀинцале а шведаша дӀалаьцна йара 1642 шарахь).

• Йоккха Морави
• Моравин Карст
• Моравин къуьнах