Минцаев, Мохьмад Шавалан кӀант

Нохчийн къомах ву.

2001-чу шарахь «ГӀишлойарехь технологийн процессийн автоматизаци» говзалла кара а йерзош Москван автомобилийн некъийн институт чекхйаьккхина. 2004-чу шарахь «Монолитан гӀишлошйарехь бетонан чӀагӀаллин автоматизаци» кандидатан диссертаци чӀагӀйина. 2005-чу шарахь дуьйна – Москван автомобилийн некъийн институтан автоматикин лабораторин куьйгалхо, «Производствийн процессийн автоматизаци» кафедран доцент^[1].

2007-чу шарахь Минцаев Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан институтан «Автоматизаци а, урхалла а» кафедран куьйгалхо хӀоьттина. 2008-чу шарахь мехкадаьттан институттан Ӏилманан-талламан декъан(секторан) хьаькам хӀоттийна^[1].

Минцаевс кхоьллинчу Москван автомобилийн некъийн институтан студентийн а, аспирантийн а тобано 2010-чу шеран оханан баттахь Москвахь дӀайаьхьначу робототехникин фестивалехь толам баьккхина^[1].

Ӏилманийн 100 сов публикацийн автор (царна йукъахь монографеш а йу), ЭВМ-н программийн 14 патент а, тоьшалла а ду цуьнан. Цо куьйгалла а деш, кандидатийн ши диссертаци чӀагӀйина. 2014-чу шарахь Минцаевс куьйгалла а деш, Хан-ГӀалан маьӀданаш долчу меттигехь геотермальни электростанцин проект кхочушйина^[2].

2016-чу шеран гӀуран баттахь дуьйна – Россин дешаран а, Ӏилманан а министерствон Ӏилманийн а, технологийн а департаментан директоран заместитель, ткъа бекарг-хьаьттан беттанашкахь Россин дешаран а, Ӏилманан а министерствон Ӏилманийн а, технологийн а департаментан директоран декхарш кхочушдина. 2018-чу шеран хьаттан баттахь Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан техникин университетан хьалхара проректор хӀоттийна. 2018-чу шеран товбецан батахь Таймасханов Хьасанан меттана Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан техникин университетан проректоран декхарш кхочушдан хӀоттийна^[2].

2019-чу шеран хьаьттан беттан 31-чу дийнахь ректоран даржехь тӀечӀагӀвина^[3].

Шавалан кӀант Минцаев Мохьмад – меттахӀитторан тӀаьхьалонашна тӀехь лаьтташ йолу, тӀаьхьало йулу геотермальни энергетика кхиорна йукъа доккха дакъа диллина волу вевзаш волу российски Ӏилманча.

Нохчийн Республикин меттигерчу экономикин цхьа дакъа санна энергетика кхиар а, ткъа иштта дуьненан «баьццарчу» энергетикин хьал тидаме а оьцуш, меттигерчу геотермальни тIаьхьалонех пайдаэца йолу таронаш а талларан жамIаш ду М.Ш. Минцаевн белхашкахь:

• Россехь а, къаьсттана Нохчийн Республикехь а йолуш йолчу тӀаьхьалонийн геологин а, гидрогеологин а, геохимин а характеристикашца обзораш а, классификацеш а;
• Йовхонан а, тоькан а энергин генерацин а, пайдехь компоненташ схьайахаран а, бальнеологин а хаттарш йукъа а лоцуш, йовхонан-энергетикин хин тӀаьхьалонах пайдаоьцуш йолу дукхатIегIанийн принципаш;
• Лаьтта бухара йовхо схьаэцаран а, цуьнан метта термальни хи доттаран а го баккхаран схема кхочушйарна лерина техникин сацамаш;
• Нохчийн Республикин Ханкалан геотермальни маьӀданаш долчу меттигехь лаьтта бухара йовхо схьаэцаран го баккхаран схема йолу опытни-промышленностан станци кхолларан жамӀаш;
• Лаьтта бухара йовхо схьаэцаран го баккхаран схема йолчу геотермальни станцешкахь технологийн процессийн автоматизаци йаран системаш;
• Бальнеологехь эвсаралла йоллуш геотермальни тӀаьхьалонех пайдаэцаран Ӏилманан бух болу принципаш а, рекомендацеш а;
• Геотермальни кӀезиг маьӀданаш долчу меттигехь электроэнерги йаккхаран бинарни дӀахӀиттамаш лелоран техникин сацамаш.

2011-2014-чуй шерашкахь, Правительствон 2010-чу шеран оханан беттан 9-чу дийнахьлерчу №218 йолчу Сацаман гурашкахь дӀадаьхьначу Нохчийн Республикин Ханкалан геотермальни маьӀданаш долчу меттигехь лаьтта бухара йовхо схьаэцаран го баккхаран схема йолу опытни-промышленностан дӀадолоран станци кхолларан проектан Ӏилманан куьйгалхо лаьттина. Проект кхочушйар дӀахьош опытни-конструкторски а, опытни-технологин а белхаш дӀа а баьхьна, Ханкалан геотермальни маьӀданаш долчу меттигехь 8,7 МВт ницкъалла йолу опытни геотермальни башхачу станцин болх а дӀаболийна. Оцу проектехь, Россехь а дуьххьара, беркате гӀат чу термальни хи доттаран дуплетни схема лелийна.

Цул сов, гӀишлошйарехь а, энергетикехь а, транспорта тӀехь а технологин процессашна автоматизаци йаран декъехь Ӏилманан доккха зеделларг долуш ву Минцаев М.Ш. Оцу декъехь хаарш долуш волу иза, жигара талламаш дӀахьош ву гӀишлошйаран а, йовхонан системин а, электроснабженин а, энерготӀаьхьалонийн, кира дӀасабахьан учет йаран а процессийн автоматизаци йаран декъехь. ТӀаьхьарчу масех шарахь дуьненан хьежамаш тидаме а оьцуш, дакъалоцуш ву «баьццара» технологеш кхиоран а, углеродан лар лахйаран а декъехь.  

Шавалан Мохьмадан Ӏилманан болх дуккха а публикацеш йарца билгалболуш бу. 2022-чу шеран йуьххьехь, шайна йукъахь Ӏилманан 1 монографи а, Ӏилманан 4 пособи а, ЭВМ-н программийн регистраци йаран 19 патент а, тоьшалла а, Scopus а, Web of Science а баххаш тӀехь индексаци йина йолу 38 статья а, Россин дешаран а, Ӏилманан а министерствон аттестацин лакхарчу комиссис рецензи йеллачу тоьллачу журналашкахь Ӏилманан 38 статья а йолуш, 150 гергга болх зорбане баьккхина. Scopus хаамийн бухан Q1 а, Q2 а квартили йолчу лакхарчу рейтинган журналашкахь арайаьллачу 9 публикацин автор ву.

М. Ш. Минцаевс куьйгалла а деш хӀиттийна йу энергетикин Ӏалашонашна а, бальнеологин термальни хиш чуьра пайде долу сурсаташ цхьалхадахарна а, иштта машенаш тӀехь Ӏамор а, кхузаманан лехамашца йогӀуш йолу программийн-аппаратийн гӀирсаш йукъа а йалош геотермальни тӀаьхьалонаш лакхарчу тӀегӀанехь лелоран Ӏилманан школин элементаш – иштта уьш лерина йу йовхонан процессийн балхана а, гӀишлошйарехь Ӏалашонаш кхочушйарна а, йеза хӀума дӀасайахьарна а, цул сов кхийолчу хьаьрманашна а.

М. Ш. Минцаевс Ӏилманан-хьехархойн кадраш кечдаран болх а бу беш. 2021-чу шеран чаккхенехь Ӏилманан куьйгалхо а волуш, техникин Ӏилманийн 3 кандидат кечвина.

Дуьненайукъарчу а, къаьмнийн а Ӏилманан-практикийн конференцийн декъашхо а, вовшахтохархо а хилла. Аттестацин лакхарчу комиссис рецензи йеллачу 4 журналан коллеги йукъахь ву иза, царах цхьа журнал Scopus йукъахь а ду («Лаьмнийн меттигийн кхиар» («Устойчивое развитие горных территорий») журнал).

М. Ш. Минцаевс терго тӀейохуьйту Ӏилманан белхан жамӀаш дешарна а, экономикина а йукъадалорехь. Иштта, Нохчийн Республикин электроэнергетика кхиоран планови пхеашеран муьрийн (2016-2020 ш., 2017-2021 ш.) программаш а, схемаш а хӀитторехь терго йина йу меттахӀуьтту тӀаьхьалонийн технологеш кхиоран декъехь динчу Ӏилманан-техникин жамӀашна.

Шавалан Мохьмада Ӏилманан-талламан балхаца цхьаьна хьехархойн болх а дӀахьо. Цуьнан Ӏилманан-талламан белхан жамӀаш методикин талламан кепехь санна, техникин говзаллаш Ӏамош болчу бакалаврашна а, говзанчашна а, аспиранташна а леринчу Ӏилманан пособийн кепехь а дешарна йукъадалийна ду.

Студенташна а, магистрашна а, аспиранташна алекцийн курсаш йоьшу:

• Ӏилманийн талламийн методологи
• проектированин а, урхаллин а интегрированни ситемаш (SCADA - системаш);
• меттахӀутту энергетика (факультатив);
• геотермальни ресурсаш (факультатив)
• йовхонан процессийн автоматизаци (факультатив);

2020-чу шарахь «Нохчийн Республикин Ӏилманийн академи» пачхьалкхан Ӏилманан хьукматан йукъарчу гуламан сацамца декъашхо-корреспондент хаьржина. Цуьнан Ӏилманан болх Нохчийн Республикина пайде хилар ду иза^[4].

Герггарчу 5 шарахь бан лерина Ӏилманан-талламийн белхаш:

• геотермальни го баккхаран системашна оптимизаци йаран теоретически а, эксперментальни а талламаш;
• Нохчийн Республикин геотермальни хишна бальнеологин хьашташна гиохимин талламаш;
• лаьтта бухара йовхонан а, хинан а, маьлхан а, механ а ницкъех пайда оьцу электроэнерги йаккхаран дӀахӀиттамаш;
• геотермальни кӀезиг тӀаьхьалонаш йолчу меттигехь электроэнерги йаккхаран бинарни дӀахӀиттамаш.

2019-чу шарахь Сколково МШУ-н буха тӀехь «Ректорийн школа 16: университет хийца йаларна тӀехь урхалла дар» программица дешна.

Россин Ӏилманийн академин профессоран цӀе йелла Минцаев Мохьмадна. И сацам къобалбина Россин Ӏилманийн академин Президиуман 2025 шеран 23 декабрехь бинчу № 250 сацамца^[5].

• Нохчийн Республикин Мехк-Ден сийлаллин грамота (2010 шо)
• «Нохчийн Республикин интеллектуальни туш» йукъараллин организацин совгӀатан «Къона интеллектуал» декъан лауреат;
• Нохчийн Республикин Мехк-Ден Указца «Къинхьегамехь билгалваларна» сийлаллин билгало йелла (20ӀӀ шо);
• «Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо» сийлаллин билгало (2013 шо)
• Россин дешаран а, Ӏилманан а министерствон сийлаллин грамота (2015 шо)
• «Нохчийн Республикин дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидал (2015 шо)
• «Россин Федерацин дешаран декъан сийлахь белхахо» сийлаллин цӀе (2020 шо);
• Россин Федерацин Президентан сийлаллин грамота (2021-чу шеран чиллин беттан Ӏ-ра де)^[6].

1998-чу шарахь Электросталь гӀалахь дӀайаьхьначу Б. Корниловн иэсана леринчу йерригроссин турниран толамхо^[7].

2000-чу шарахь Тулан областан Новомосковскехь дӀайаьхьначу Россин хьакъволчу тренеран В.А. Воробьевн сийнна дӀайаьхьначу боксан дуьненайукъарчу турниран совгӀатхо ваьлла. Оцу турнирехь цо хаза толам баьккхира Тулан областан чемпионна тӀехь, ахфиналехь ийшира Россин ЦС-н чемпионна, спортан мастерна Аулов Александрана^[8]

2001-чу шарахь дуьйна спорт шен могашаллина лелош ву^[9][10].