Миклухо-Маклай, Николай Николаевич

Д. Д. Тумаркина дийцарехь дуьххьара шалха фамили — Миклухо-Маклай (Miklouho-Maclay йара — гучуделира 1868 шарахь немцойн маттахь йазйинчу «Ведимент плавательного пузыря в Селахии» цӀе йолчу статьяна тӀехь; хӀара Николайн дуьххьарлера Ӏилманан зорба йара^[13]. Тумаркина йазйина биографи зорбане йаьллачул тӀаьхьа архивийн документаш тӀехь таллам бича гучуделира фамилин шолгӀа дакъа диъ шо хьалха гучудаьлла хилар. Санкт-Петербургерчу талламхочунна П. Л. Белковна гучуделира 1882 шарахь арадаьллачу цхьана тетрадь тӀехь клейца дӀатоьхна хилар «цхьанхьара ма-дарра дӀадаьккхина нийса агӀонан кехат, тӀехь йаздина хилар: ‘N. Von Maclay Stud. philos. Heidelberg. 1864’». Цунах терра, Миклухо-Маклейс шен шотландин цӀе лецира, ша дуьххьара Гейдельберган университетехь гучуваьлча, «Миклуха» цӀе хьахош, дукха новкъарло а ца йеш. Именем «N. von Maclay» Иштта цо цунах пайда ийцира дозанал арахьа шен хьалхарчу зорбанехь. Миклухо-Маклейн этнографех лаьцна уггаре а дуьххьарлера зорбане йаьлла «Рапануин лаьмнашкахь а, Хольцтафельн фон Рапануи тӀехь а» йолу статья, цу цӀарца куьг йаздина ду — Н. фон Маклей"^{[14][Билг 1]}.

Шалха фамили схьайалар къайле йуьсуш йу. Дуьххьара и хаттар дӀадерзийнарг ​​вара географ Д. Н. Анучин 1890-гӀа шерашкахь. Талламхочун дневникаш арахецарехь болх беш, цо хаьттира бароне Ф. Р. Остен-Саккенна, 1898 шарахь лакхарчу классашкахь Н. Н. Оьрсийн географин йукъараллин библиотекаро Миклоухо-Маклейс Ю. В. Бруннеман аьлла. Бруннеман дийцарехь, Николайс лакхарчу классашкахь доьшуш волуш шалха фамили лелийна боху^[13]. 1901 шарахь Г. Ф. Штендмана хьалха йаьккхинчу версица^{[Билг 2]}, «„Маклей“ тӀетохар дерриге а лаамза ду: иза килсан тептарехь динан дас фамилина тӀаьхьа дӀахӀоттийна жима оьрсийн Николай (Николай) бохучу дешнийн аббревиатура йу»^[16]. Штендманан верси карлайаьккхира 1938 шарахь Н. Н. Водовозовс шен Ӏилманчах лаьцна йаздинчу книги тӀехь^[17]. Д. Д. Тумаркина таллам бира цу теорина хьалха 1982 шарахь, цул тӀаьхьа гучуделира приходийн тептарш Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом боьдуш дайна хилар, амма цхьа могӀа ксерокопеш йира 1930-гӀа шерашкахь Ӏилманчин вешин кӀанта Д. С. Миклоухо-Ма. Оцу ксерокопеш тӀехь гуш ду, регистрацин формула луьра ларйина хилар, ткъа килсан тептарехь «Маклей» дешхьалхе ца хилар. Иштта 1857-чу шарахь Екатерина Семёновна Миклуха дехарца Новгородски духовни консисторино деллачу беран кехатна тӀехь а дац иза^[13].

Иштта, Миклухан доьзалца схьайаьлла «шотландин легенда» а хилла. Легендаца, шотландин мерзахо Маклей Микаэль «Жёлтые Воды» уллехь хилачу тӀамехь гӀалагӀазкхаша йийсаре лаьцна, цигахь дӀатарвелла, Миклухах хийцина. Цунна тӀечӀагӀдеш цхьа а тоьшалла а, документаш а дац^[18]. Н. А. Бутиновс, шен 1953-чу шарахь йазйинчу биографически очеркехь, Ӏилманчин йишин йоӀан дешнашна тӀе а тевжаш, йаздина, «Маклай» дешхьалхе, хетарехь, шуьйрачу Миклух доьзалехь цхьаммо лелош хиллачу «Махлай» фамили тӀера схьайаьлла йу аьлла^[19].

Н. А. Бутиновс, дуккха а шерашкахь и проблема теллинчул тӀаьхьа, 1998 шарахь кховдийра хӀара верси: Канарийн гӀайренаш тӀехь губкин керла тайпа Guancha blanca карийна, Н. Н. Миклуха, ламаст лардеш, карийначун дацдина фамили (латинийн маттахь na — Mcl) тӀетоьхна. Оцу кхаа элпах цо хӀоттийна керла фамили — Маклей, иза цо тӀетоьхна хьалхалерачунна тӀе^[20]. Д. Д. Тумаркина, и теори къобал йеш, психологически бакъдар кховдадора цунна. Николай Миклоха даима а шен ден гӀийлачу схьадовларо а, шен гӀалагӀазкхийн фамили сийлахь ца хиларо а дукъ лоцуш вара; цуьнан нана, ах поляк йолу, йоккха хало йара шен кӀентий тӀаьхьенан элийн могӀаршка дӀайазбан. Шалха фамилеш лелаш хилла полякийн-украинхойн элийн доьзалшна (масала, Грумм-Гржимайло, Доливо-Добровольский, кхин а). Германехь дӀатарвеллачу Н. Миклухо, цуьнан немцойн биографо Х. Вотте дийцарехь, шен элаллин сийх лаьцна эладитанаш даьржира йа, мел кӀезга а, харц ца дора. Цуьнан хьехархочо Эрнст Геккела 1860-гӀа шерашкахь шен лерринчу корреспонденцехь Николай хьахийра «оьрсийн эла» аьлла, ур-атталла «Киевера эла» аьлла. Корреспонденцица а, Ӏилманан зорбанашца а, Геккела шен студентах Миклухо хьахийна 1867 шарахь дуьйна, амма 1868 шо кхачале цо йаздира шеца «медицинан студент Миклухо-Маклей» вара аьлла^[21].

1870-гӀа шерашкахь дуьйна, Российн арахьа волуш, Н. Н. Миклухо-Маклейс кест-кеста дӀатоттура шен фамилин хьалхара — оригиналан — дакъа, ткъа Йоккхачу Британехь а, Австралехь а 1874 шарахь дуьйна цо ша вовзийтира «Барон Маклей» йа «de Miklouho-Maclayist candersued by mindersuits» аьлла, иза хилира 1875 шарахь. Д. Н. Анучина билгалдаьккхира, иза параллель йу А. Гумбольдтаца, иза, ша Америке дӀавоьдучу хенахь дуьйна «барон» аьлла цӀе тиллина вара, и цӀе цо цкъа а баккъалла а лелош йацара. Луьра стратификаци йолчу британин а, колонин а йукъараллехь, шен классийн хьалха дӀахӀиттийначу агӀонашца а, ледарлонашца а, элийн титуло аьтто бора маьӀне Ӏилманан а, йукъараллин а Ӏалашонаш кхочушйан, шайна йукъахь меттигера къаьмнийн бакъонаш ларйар а долуш^[22].

Миклоухо-Маклейн къоман мах хадоран хаттар а, чаккхенгахь дӀадерзийна лара йиш йац. Цу гӀуллакхна боккха тӀеӀаткъам бина цуьнан нанас Екатерина Семёновнас, цуьнан да хьалхе дӀакхелхинчул тӀаьхьа Миклоухо-Маклай кхиийначу. Некъахочун вешо Михаила дагалоьцуш ма-хиллара, «тхан доьзалехь патриотизм йацара, массо а къаьмнийн лерам беш, стаг ларйеш кхиийна тхо». 1863—1864 шерашкахь хиллачу полякийн гӀаттамо Миклоухо кӀорггера шовкъе хилира полякийн культурица. ТӀаьххьара а, ша валале хьалха йазйинчу автобиографехь Миклухо-Маклайс шен да-нана схьадаларан орамаш тӀетийжаш, (кхолгӀачу йуьхьехь) йаздора: «Ник. Ник шен схьаваларан орамаш а, цӀий а эделла вара: оьрсийн а, германхойн а, польякийн а»^[23].

1846 шеран 10 августехь Николай Ильич Миклуха хӀоттийра экспериментан аьчканекъан линин куьйгалхочун гӀоьнча; гурахь Миклухан доьзал Петарбухе Ӏедалан долахь йолчу петаре дӀабахара. 1848 шеран 18 мартехь Н. Миклуха хӀоттийра Николаевски аьчканекъан вокзалан а, Колпино боьдучу некъан хьалхара 12 чаккхарма а куьйгалхо. Оцу хенахь доьзал шорбеллера: 1849 шеран 11 майхь йоӀ Ольга йира (1880 шарахь йелла иза). 1849 шеран августехь доьзалан куьйгалхо хӀоттийра Вышний Волочокна а, Тверна а йукъахь экспериментан маршрутан куьйгалхо, цуьнан йохалла йара 112 верст^[24]. Амма 1850-чу шеран октябрехь Николаевски некъан Къилбаседа дирекцин куьйгалхочун резадацар гӀаттийна Н. Миклухас даржера дӀаваьккхира, шарахь сов керлачу дарже хӀотторе сатуьйсуш. ХӀетте а, декабрехь цунна йелла 3-гӀа дарж йолу Сийлахь Аннин орден ^[25]. Эххар а, 1851 шеран 9 октябрехь инженер-капитан Миклуха, лакхара даржехь а воцуш, Спировская станцера Клине кхаччалц дӀасайаьржина йолчу Николаевская аьчканекъан 6-чу декъан куьйгалхо хӀоттийра. Доьзал Тверехь бехаш бара. 1853 шеран 31 майхь вина кхин цхьа кӀант Владимир^[26]. 1853—1855 шерашкахь Н. Миклоуха масех сийлаллин совгӀат а, «Дика а, къинхьегамца а гӀуллакх дарна» мидал а йелира, ГӀирмантӀом боьдуш эскарш йукъах ца долуш дӀасадаржорна. Амма шен 39 шо кхаьчначу дийнахь, 1855 шеран 24 октябрехь, иза шен даржера дӀаваьккхира. Иза, хетарехь, цуьнан шен дехарца дина хилла, цуьнан могашалла сиха телхина хилар бахьана долуш: туберкулез кхиъна йара^[27].

1855 шо чекхдолуш Миклухийн доьзал дӀабахара Петарбухе, Тавридан бешана гергахь йолчу квартире. Кхузахь, 1856 шеран 12 апрелехь вина церан тӀаьххьара кӀант Михаил. ТӀаьхьо доьзалан архиван коллекционер а, куратор а хилира иза^[28]. Николаевн цӀерпоштнекъан Александровски механикин заводан куьйгалхо вара доьзалан да. 1856 шеран декабрехь иза хӀоттийра Выборган шоссе гӀишлошйаран куьйгалхо, эххар а цуьнан могашалла талхийра. 1857 шеран 20 декабрехь Н. И. Миклуха кхелхира шен 41 шо долуш^[29].

Доьзалан финансийн хьал Ӏаламат хала дара, хӀунда аьлча Н. Миклоуха пенси ца эцна, амма доьзалан гулдина ахча «Самолет» кеманийн компанин акцешка дӀаделира; географин карташ а дохуш, совнаха ахча доккхуш хилла нанас^[29]. Оцу ахчанца аьтто белира берашна дешар дӀадала: йукъара предметаш Ӏамош бара хьеший баьхкинчу хьехархоша, ткъа гувернанткаша Ӏамош бара немцойн а, французийн а меттанаш. Художнико Волина Ӏамийна берашна сурт дилла, цунна гучуделира Николайн исбаьхьаллин похӀма, иштта дира цуьнан уггаре а хьалхара портреташ^[30].

1858 шарахь доккхах долу бераш Сергей а, Николай а Анненшуле кхоалгӀачу классе деша дӀаэцна. Амма цигахь хьехар немцойн маттахь дара, цундела вежарша дуьхьалонаш йора, ткъа дешаран мах тӀех лакхара бара^[31]. Сацам бира вежарий пачхьалкхан гимнази дехьабаха, цу гӀуллакхана дуккха а документаш оьшура. Э. С. Бекер-Миклуха зӀене велира Черниговн элийн гуламца, цуо гучудаьккхира Миклухан доьзал элийн генеалогин тептарш тӀехь ца хилар. Цул тӀаьхьа Екатерина Семёновнас Петарбухерчу элийн гуламе дехар делира, ша а, цуьнан бераш а (хӀетахь 12 шо дара Николайн) Петарбухан губернин элийн генеалогин тептаре йаздар доьхуш, шен дӀакхелхинчу майрачун дарж далош^[32]. Дехар кхочушдина.

1859 шеран 16 августехь Миклоухо Сергей а, Николай а 4-чу классе дӀайазбина Йоккхачу Мещански урамна а, Демидовн урамна а маьӀӀехь йолчу Петарбухерчу ШолгӀачу гимназин 4-чу классе. Николай ледара дешархо вара, ткъа шо даьлча цо мукӀарло ма-дарра, могашалла галйалар бахьана долуш хилла ца Ӏаш, урокаш дӀа ца йохуш. И бахьнехь цо ши шо даьккхира гимназин 4-чу классехь, ткъа 1860/1861 дешаран шарахь иза наггахь бен ца воьдура занятешка, 414 дӀавоьдуш. Цуьнан цхьаъ бен йоцу «дика» мах хадор дара французийн маттахь, «тоам болуш» немцойн маттахь, ткъа кхечу предметашкахь «ледара» а, «йуккъера» а. ХӀетте а 5-чу классе дехьаваьккхира иза^[33].

1861 шарахь Россехь гӀаплоллин Ӏедал дӀадаккхарца доьзна хиллачу йукъараллин-политикин гӀаттамо лакхарчу классийн дешархой ца битира. Октябран 14-чу дийнахь Петарбухерчу университетан гӀишлонна хьалха студентийн демонстраци дӀасайаржор бахьана долуш лецира 35 стаг, шайна йукъахь вежарий Миклух Сергей а, Николай а (хӀетахь церан 16 а, 15 а шераш дара). Уьш Петр-Павел гӀопехь чубоьхкина, Кронверкан пардо чу дӀахӀиттийра, цигахь дихкира арахьара нах бахар а, посылкаш йар а. Амма октябран 18-чу дийнахь уьш дӀахецна, талламан комиссино вежарий «гӀалатваьлла дӀаэцна» лоруш хиларна^[34].

1861/1862 дешаран шарахь Миклоуха Николай кхидӀа а дӀавоьдура урокаш дӀайахар, французийн а, латинийн а меттанашкахь «дика» мах хадийнехь а, оьрсийн а, немцойн а меттанашкахь, Ӏаламан историн, географин, историн а, физикан а «тоам болуш» мах хадийнехь а, математикехь «йуккъера» мах баьккхинехь а. Иза гимназин йоьалгӀачу классе деша хала вахара^[35]. ШолгӀачу шарахь Николайна луьра пневмони хилира, экзаменашкахь йуккъера барамехь ши балл ворхӀ иссалгӀа меттиг а йелира, 6-чу классехь дӀатесира^[35].

1863 шеран 27 июнехь Миклуха Николайс гимназера дӀаваха дехар делла^[35]. Гергарчара, уггар хьалха М. Н. Миклуха, ткъа цул тӀаьхьа биографаша чӀагӀдора, иза политикин бахьанашца араваьккхинера бохуш^[36]. Гимназера араваьллачул тӀаьхьа Исбаьхьаллин академи деша ваха ойла йира Николайна, амма нанас кӀеда-мерза дӀатеттира иза. 1863-чу шеран 24-чу сентябрехь Н. Миклуха университете ревизоран болх бан аьттонах пайда а оьцуш, гимназин курс чекх а ца йоккхуш, физикин-математикийн факультете дӀаэцаран дехар чуделла^[37]. 17-шо долу ревизор Ӏаламан Ӏилманаш лерина Ӏамош вара; 1864 шеран 3 февралехь цо дехар дира физиологин курсашка деша бакъо йеха^[38].

1864 шеран 26 февралехь университетехь цхьаьнакхетар дӀадоладелира, студентех цхьаммо шен накъостех лаьцна хаам барна бехк баккхар бахьана долуш. Февралан 27-чу дийнахь студенташа критика йан йолийра университетан амалш, инспектор даржера дӀаваккхар доьхуш. Цу дийнахь Миклуха Николай гӀоьртира шен лакхарчу классашкахь доьшуш волу доттагӀ Суфщинский университете чувала. Иза хилира ревизорна Миклуха университете деша вахар дехкаран бахьана, ткъа инспекторан Н. Озерецкийн рапортехь билгалдаьккхина цо хьалха масийттазза низам а, университетан низам а дохийна хилар^[39].

1887 шарахь шен автобиографехь Миклоухо-Маклейс чӀагӀдора, ша оьрсийн университеташна деша ваха бакъо а йоцуш, араваьккхира аьлла^[3]. И верси критика йоцуш тӀеийцира XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо хьалхарчу кварталехь а массо а бохург санна биографаша, амма 1923 шарахь иза шеконе диллира Д. Н. Анучина^[40]. ХӀетте а, политикин бахьанашца и верси тоьлла йара советийн литературехь. 1983-чу шарахь бен Б. Н. Комиссаровс, 1864 шеран февралехь хиллачу хиламийн рогӀалла а, церан бакъйолу тӀаьхьалонаш а меттахӀиттийра. Ревизор хиларе терра, Н.Миклуха деша йазвала бакъо йоцуш дӀаваккха йиш йацара, хӀунда аьлча, иза дешархочунна уггаре а лакхара таӀзар хиларна, цунах лаьцна сацам университетан суьдо тӀеоьцуш хиларна, тӀаккха иза дешаран округан тешамечу стага тӀечӀагӀбина хиларна. Аудиторех хьакхалуш долу университете деша бахар дехкар атта дацара леррина бюрократин процедураца цхьаьна^[41].

Н. Миклоухан хинболу некъ билгалбаьккхира цуьнан хиллачу репетиторо В. Миклашевскийс, цо хьехар дира цунна Гейдельберган университете деша ваха. Кхечу немцойн университеташкахь санна, Российн бахархошка дешаран кехаташ гайта дезаш дацара^[42]. Миклашевскийн аргументашна реза хилла нана, доьзалан ахчанца чолхе хьал доллушехь, шен кӀант Германе вахийта сацам бина нанас. Коьрта проблема йара кхечу пачхьалкхан паспорт эцар, хӀунда аьлча, Полшин гӀаттам бахьана долуш, лаамаза кегийрхошна документаш луш хилла. Амма 1864 шеран мартехь Н. Миклоуха пневмоница цомгуш хилира, плевритца чӀагӀйира, полицин декъехь исс лоьро теллинчул тӀаьхьа, шен ненан дехарца, цунна лууш долу паспорт делира. 1864 шеран 21 апрелехь Николай Германе дӀавахара^[43].

Гейдельбергерчу оьрсийн университетийн йукъараллин терахь дара 130 гергга стаг (хӀетахь гӀалахь йерриг а 15 эзар вахархо а, 3 эзар гергга студент а вара, царех 500 кхаччалц кхечу пачхьалкхашкара бахархой бара)^[44]. Оьрсийн студентийн маьрша аьтто бара шайн ненан маттахь цензура йоцуш зорбане кхача, амма 1863 шарахь дуьйна — Полшин гӀаттам болабелча — уьш бекъабелира дуьхь-дуьхьал лаьттачу шина декъе. Полшин гӀаттамна гӀортор йеш болчу «герценистийн» агӀор хилира 18 шо долу Н. Миклуха. М. Н. Миклухас шен вешин биографехь йаздина, цу шерашкахь Николайс цхьацца хьежамаш бина Тургеневн «Дай а, кӀентий а» романан турпалхочун Базаровн^[45]. Цу тӀехь цунна гӀо дира шен хиллачу хьехархочо, къомах поляк волчу Миклашевскийс, цо иза вовзийтира полякийн студенташна; Николай атта Ӏамо гӀертара полякийн мотт. Цунна чӀогӀа дуьхьало йира цуьнан нанас (ах поляк йара иза), цо цуьнга йаздира: «ХӀунда оьшу хьуна и мотт? Ингалсан мотт гӀоле бу…», массо а агӀор шен кӀанте инженеран говзалла караерзо аьлла^[45].

Гейдельбергехь Н. Миклоуха геометрин а, тригонометрин а лекцин курсашка йазвелира, иштта политикин экономикин а, кхузаманан историн а, пачхьалкхан а, низаман а курсашкахь лелара, шен ненан бехк баккхар бахьана долуш^[45]. Цуьнан материалан хьелаш декъаза дара — Петарбухера даийтина ахча халла бен ца тоьара цуьнан дешаран а, арендан а ахча дӀадала; Миклоухо университетехь доьшуш берш цхьана озаца бара, иза чӀогӀа хьашт долуш ву аьлла. Россехь полисхоша гӀело йарна кхоьруш, шен ненан хьехарца, шен могашалла кхин а тойан хьалхарчу садаӀарехь Ӏаьржачу хьуьнха вахара Миклоуха^[46]. Цуьнан автобиографехула хууш ду, 1864/1865 дешаран шеран Ӏаьнан семестрехь цо Гейдельбергехь физика, химин, геологин, философи, уголовни а, граждански а бакъо Ӏамийна хилар^[3]. Книгашна тӀера кийсакашца а, дийна йисинчу лекцин тептаршца а мах хадийча, Н. Миклоуха шовкъе хилира Гейдельбергерчу утопически социализмца, къаьсттина Оуэнца а, Сен-Симонца а, ткъа иштта Чернышевскийн ойланашца а, цуьнан «ХӀун дан деза?» цо шеца Петарбухера схьавалийна^[47]. Чернышевский граждански вен кхел йарх лаьцна хаам инзарбаьккхира Николайна; шен нене дехар дира цо, йаздархочун сурт диллина сурт даийтахьара аьлла, цо иза йуха а диллина. Амма 1860-гӀа шерашкахь демократин болам эшаро дӀасакъаьстира дозанал арахьа оьрсийн студенташ. Модераторш Россе йуха а бирзина, пачхьалкхан гӀуллакхе бевлира, ткъа радикалаш Швейцаре дӀабахара, Баденан Йоккхачу Герцогствохь полицин репрессеш чӀагӀлуш хиларна. 1866 шо кхачале Гейдельбергехь оьрсийн студенташ ца бисира бохург санна^[48].

Н. Миклуха 1865 шеран аьхкенан семестр йаьккхира Лейпцигерчу университетехь, цигахь иза деша вахара офисийн факультете, цигахь говзанчаш кечбора йуьртабахаман а, хьуьнан а, кхечу а дакъошкахь куьйгалхойн болх бан. Миклоухо факультете деша вахара 1865 шеран 19 апрелехь, йиъ курс чекхйаьккхира: физикан географи; къоман экономикин теори а, дустаран статистика а, немцойн политологи а; грекийн философин истори; ткъа иштта даьӀахкаш а, синтарш а Ӏамор. Д. Д. Тумаркина дийцарехь, шен ненан дехарца «прикладни» факультете деша а вахана, цо кхидӀа а тайп-тайпана Ӏилманаш «зонда» йора^[49]. 1865 шеран октябрехь Николай дӀавахара Йена, цигахь иза шена тӀеозийра шен лахара мах хиларна а, меттигера университет Германехь дарвинизман пропагандин центр хилла дӀахӀоьттина хиларна а^[49].

Дийна дисина документашца, 1865 шеран 19 октябрехь фон Миклоухо Николай (иштта цӀе тиллина цо, документаш тӀехь шен цӀе йазйина) дехар дира Йенан университетан медицинан факультете; ларлуш йаздина цо шен нене цунах лаьцна^[50]. Медицинан курсаш йешна ца Ӏаш, Николайс ахча лора йуьртабахаман а, астрономин а, телеграфин а бухах лаьцна лекцеш йеша, амма тӀаьхьо шен тидам дӀабаккхар сацийра, кхо шо даьккхира шен леррина предметаш Ӏамош^[51]. Йенан университетехь Миклоухан наставникаш бара Гегенбаур Карл а, Хеккель Эрнст а, къаьсттина тӀаьххьарниг. ХӀинцале а 1866 шеран мартехь йаздинчу кехаташ тӀехь Геккела Миклоухах «шен къинхьегамхо а, гӀоьнча а» элира. ГӀоьнчин болх алапа доцуш белахь а, цо дуккха а пайде зеделларг делира: Николайс Геккелан лекцешна гайтаман гӀирсаш а, слайдаш а кечйора, цунна таблицаш кхоьллира, микроскопан тергамаш бора. 1866 шеран мартехь микроскопца чӀогӀа болх бар бахьана долуш Миклоуха «йуьхь тӀера аьрру ах кӀеззиг паралич хилира», Геккела дарбан цӀийнехь цуьнга хьошалгӀа а вахана, шен дега-нене йаздира, Германехь цхьа а воцучу оьрсийн студентан дола дан деза ша аьлла^[52].

Россера 20-30 сов студент вацара Йенехь; цара йукъаралла ца кхоьллина. Николай халла бен цаьрца зӀене волу, шен Ӏилманан дешарна тӀе а воьжна, амма цуьнан доттагӀалла лелийра эла Александр Александрович Мещерскийца^[53], цхьана хенахь уьш а бара Петран а, Павелан а гӀопан йийсархой. 1866 шеран аьхка дуьйна цара аренде эцна чоьнаш пекъаран Хуфельдтан цӀахь^[54].

Хинволчу Ӏилманчин романтикин сатийсамийн дуьххьарлера тоьшаллаш 1865 шарахь дуьйна ду: Миклоухо Николайс тӀеийцира хӀетахьлера немцойн Ӏадат, зударий корреспонденцица вовшахкхетар (газеташкахь зорбане йохура лаам болчу агӀонийн реклама); корреспонденцино йуьхь-дуьхьал вовшахкхета а, ур-атталла захало дан а тарлора. Цуьнан коьрта Ӏалашо, схьагарехь, немцойн эпистолярни жанрехь шен говзалла лакхайаккхар йара. Ишттачу кехатан масех масал дисина, Николайс йаздора ироница, ур-атталла лакхара хиларан синхаамца а^[55]. 1868 шарахь Миклоуха йевзира А. Мещерскийн наставникан статистикин профессоран Хильдебранд Бруно йоӀ Аврелия. Аврелия дешна зуда йара, французийн мотт дика хууш, оьрсийн мотт Ӏамош, фортепиано локхуш. Цуьнан Миклоухица хилла корреспонденци йисина йац, амма Москох карийна А. Мещерскийга йаздина 32 кехат, цу тӀехь Николайца йолчу йукъаметтигаша йоккха меттиг дӀалоцуш йу^[56]. Цуьнан клиникан практикехь, цуьнан вешо М. Миклоуха а, датхойн литературин критико Г. Брандес а дийцарехь, Николайна а, цуьнан цхьана пациентана а йукъахь уьйр кхоллаелира, цо шен коьртан месаш шена валале весет дира. Цунах Николайс стоьлан стогар дира, коьртан месаш цуьнан локхан даьӀахкаш тӀе а йиллина, фитиль коьртан свод тӀе а йиллина, цунна тӀехула баьццара абажур а йиллина. И лампа хилла 1887-чу шарахь дуьйна, Н. Н. Миклоухо-Маклей, цо лелийна иза шен массо а экспедицешкахь^[57].

1866 шеран мартехь Николай Э. Геккелан куьйгалхочо чекхйаьккхира шен «Организмийн йукъара морфологи» монографи, партан болх кӀордийна, сацам бира Сициле ваха, Лаьттайуккъера хӀордан хӀордан фауна Ӏамо. Цо шен тобанах дӀакхета кхайкхира Боннера приватдоцент Граф Ричард а, шен ши дешархо Германн Волл а, Николай Миклоуха а. Экспедицина новкъарло йира ала мегар ду Австро-Пруссин тӀом болабаларца, цу тӀехь дакъалецира Саксонин-Веймар-Эйзенахан герцогалла Пруссин агӀор. ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Къилбаседа Европехь холеран эпидеми иккхира, кеманаш лелар йукъах а доккхуш, дозанаш дӀакъевлира. Къаьсттина, Геккелан Ӏалашо хиллачу Мессинерчу Ӏедалша дӀахьедар дира, шаьш герзаш тухур ду муьлххачу а гӀайренна герга догӀучу кеманна аьлла^[58]. Некъан некъ хийца безаш бара.

1866 шеран октябрь чекхболуш Воль а, Миклуха а цӀерпоштаца дӀабахара Бордо, цигара хӀордаца Лиссабоне. Николайс дина сурт бахьана долуш, вайна хаьа, уьш а Синтрахь хилла хилар; Геккель а, Греф а Англехула Лиссабоне бахара, цигахь дагахь бара уьш Томас Хакслица а, ша Дарвинца а цхьаьнакхета. Цхьаьнакхетар хилира, Хаксли къаьсттина догцӀена хилар гойтуш. ноябрехь бен экспедицин декъашхой дӀабахара Мадейре: Геккел дагахь вара цигахь Атлантикин пелагически а, литоральни а фаунан йуьхьанца таллам бан, цул тӀаьхьа дӀабаха Канарийн гӀайренаш тӀе. Амма гучуделира, гӀайренашца зӀе йукъахйаьлла хилар, холера бахьана долуш^[59]. Некъахой кӀелхьара баьхна Ӏаморийн некъа тӀехь йолчу пруссин фрегато «Ниобе»; цуьнан буьйранча вара Йенан университетан ботаникан профессоран вешин кӀант. Фуншалехь шина дийнахь бен ца Ӏийначул тӀаьхьа, некъахой кхаьчна Тенериферчу Санта-Крузе ноябран 22-чу дийнахь^[60].

Декабран 9-чу дийнахь тоба охьахиира Лансароте гӀайренан Арресифи гӀайренехь, амма стигалкъекъа бахьана долуш 30 сахьтан меттана 4 дийнахь лаьттира некъ. ГӀайренехь дӀайолаелира жигараллин шовкъ: хин тӀехула долчу тӀегӀанехь йехаш йолу медузаш, ракообразни дийнаташ, радиоляриаш гулйира сеткашца, ткъа маша лелабора бухара фаунан гайтамаш гулбеш^[61]. Фон Миклуон дешархочо хӀордан губкаш Ӏамийна, карийна керла тайпа известковый губка, цунна цӀе тиллина Гуанча бланка, гӀайренаш тӀера меттигера бахархойн сий деш. Цо Ӏамийначу чӀерийн экземпляраш дукха хьолахь эцна базарахь чӀерийлецархошкара, цуьнан жамӀехь Н. Миклоухо гулбира чӀерийн хьаьвзаш йолчу кӀорнех а, акуланан мозгӀарех а лаьцна хаамаш^[62].

Меттигера бахархой ларлуш бара немцойн зоологех, уьш йа пруссин шпионаш бу, йа бозбунчаш бу аьлла хеташ. Оцу тӀаьххьарчу эладитано Геккеле кест-кеста тӀевоьду дарба дан а, хиндолчух лаьцна дуьйцуш а. Командин декъашхоша аренде эцначу цӀа чохь хьацарш а, жӀаьлеш а дара; Геккела мах хадийра, йеккъа цхьана 1867 шеран январехь цо 6000 сов жӀаьла дайина аьлла. Сацам бира, и болх дӀа а тесна, Европе йухаберза, амма и болх Мароккохула бен бан йиш йацара^[63]. Мартан 2-чу дийнахь Геккель а, Греф а кхаьчна Марокко ингалсан пароходца, цул тӀаьхьа ши кӀира даьккхира Алхесирасехь, хӀордан фауна Ӏамош. ЦӀерпоштаца Париже бахара уьш, цигахь Дуьненайукъарчу гайтамехь хилира уьш, цул тӀаьхьа Йена йухабирзира^[64].

Миклуха а, Фол а сацам бира Мароккон султанатана гонаха лела: Ӏаьрбийн духарш а эцна, гид-гочдархо а эцна, караванца Марракеше кхаьчна уьш, цигахь Николайна къаьсттина шовкъ хилира берберийн дахарца а, гӀиллакхашца а. Цул тӀаьхьа некъахой Андалусе дӀабахара. Мадриде кхаьчча, Николайс дӀахаийтира циганийн лагерехь Ӏен лаам хилар, амма цхьа а деталь ца йийцира^[65]. Хеккела Миклоухо йаздинчу цхьана кехат тӀехь билгалдаьккхира, ша Мадридехь хала цомгуш хилла хилар. Николай йухавеара Йена Парижехула 1867 шеран май беттан йуьххьехь^[66].

Йена йуха а веана, Миклоуха йуха а Геккелан гӀоьнча хилира, амма цуьнан ша-шех ларар хьаладаьлла дара. 1867/1868 шерашкахь Ӏаьнан семестр йолайалале, Геккелан а, Гегенбауэран а рекомендацин кехаташца герз а карахь, Европин музейн коьрта зоологин коллекцешкахь экскурсеш йира цо. Цо хӀетахь дневник ца латтайора, амма цуьнан Ӏилманан статьяшкахь дакъошкахь хьахийначух хууш ду иза Данехь а, Норвегехь а, Швецехь а, Францехь а хилла хилар^[67][68]. 1867 шеран 6 июлехь «Йенан медицинан а, Ӏаламан историн а журнале» кхаьчна Ӏилманчин дуьххьарлера статья, лерина йара селахийн хьаьвзаш йолчу хьаьжкӀийн рудименташна. Тамашийна ду, цу тӀехь куьг йаздина хилар «Миклоухо-Маклей»^[13].

1868 шарахь Миклоухо-Маклейс чекхйаьккхира Йенан университетан медицинан факультет; лоьрийн болх беш хила дагахь ца хиларна, пачхьалкхан экзаменаш дӀайала реза ца хилира иза. Кхин дӀа а Геккелна гӀо деш, цо йолийра параллельни ши тема кхио: губкийн морфологи а, акхаройн нерван системин эволюци а. 1868 шеран аьхка зорбане йелира цуьнан шолгӀа статья «Губкаш йовзаран материалаш», цу тӀехь дуьйцура Арресифихь карийначу керлачу тайпанах лаьцна^[69]. 1868 шеран июлехь Миклоухо-Маклейс йазйира шен кхоалгӀа статья «МозгӀарийн дустаран анатомех лаьцна», шен аренан хаамашна тӀе а тевжаш, акуланан мозгӀарех лаьцна. Кхузахь цо дуьххьара теоретикин хаттаршка вирзира, критика йира хӀетахьлерчу нейрофизиологин авторитетана, академикна Баер Карлна. Статья тӀехь Николай Николаевича доцца билгалдаьккхира эволюцин механизмах шен кхетам, шен хьехархошца Дарвинца а, Геккелаца а дуьстича, хиларан къийсам латторан апологеташца, иза дифференциаци лоруш, вуьшта аьлча, йуьхьанцара кепера кхечу кепашна тӀе дерзар, лакхара хила дезаш доцуш. К. Бэр, корреспонденцица мах хадийча, чӀогӀа дика вара къоначу Ӏилманчин ойланашца^[70]. Амма цуьнан коьрта тезисаш, дифференциацех а, цу чохь чӀерийн мозгӀарийн регионийн ролех а лаьцна, Ӏилманехь ларйина йац.

1868 шеран апрелехь Николай хилира Готехь, цигахь иза къаьсттина шена тӀеозийра А. Петерманан географин журналан редакцин коллегино: къона Ӏилманчин шовкъ йара географин талламийн перспективан агӀонашца, къаьсттина дуьненан кӀезиг йевзаш йолчу регионашкахь, цигахь баккхий карорш хила йиш йара^[71]. Петерманера хиира цунна дуьххьарлера немцойн поляран экспедици кечъеш хилар, ур-атталла цу чохь дакъалаца лууш вара иза, амма реза ца хилира^[72]. Швецин поляран талламхочо Норденшёльд Адольфа а дуьхьало йира Миклоухана^[73]. Дуьхьало кхаьчча, Ӏилманчас сацам бира Сицили дӀаваха, 1866 шарахь Геккелца цкъа а ца кхаьчна иза. Иза дан сацам бира «Хьекъалан дустаран анатомех лаьцна» цӀе йолу статья зорбане йаьллачул тӀаьхьа сихха, амма цу хенахь Миклоухо-Маклайн атта ахча дацара шен хӀусаман декхарш дӀадала. Июль а, август а баттахь цо шен вешина Сергейна кехаташца бомбанаш йеттара, шен ненан Ӏаткъам бар доьхуш, могашалла галйаларна а, ахча цахиларна а латкъамаш беш^[74].

1868 шарахь Сициле кхачаран инициатор вара дарвинистийн зоолог а, Геккелан студент а Дорн Антон, цуьнан хӀинцале а Балтикин а, Къилбаседа хӀорда тӀехь аренан зеделларг дара. 1868 шеран аьхка Йенан университетан приватдоцент хилира цуьнан, октябрь баттахь бен новкъавала йиш ца хилира цуьнан. Оцу хенахь Миклоухо-Маклайн декхар дара 463 талер (400 гергга дети сом), цундела иза вада дийзира кредиторех, ткъа Николайс дехар дира шен дешархочуьнга К. Модзалевскийга шен финансийн гӀуллакхаш дӀадахьар^[75].

Миклухо-Маклейс 1868 шеран сентябрь бутт йерриг Италехь баьккхира турист санна, гӀалара гӀала дӀасалелаш. Цо Геккеле йаздира, ша 10 де даьккхира Венецехь, ши де Флоренцехь, ах де Пизехь, ши де ах де Виченцехь, пхи де Римехь, йалх де Неаполехь, цигахь ша Везувий тӀе хьалавелира, Каприхь, Соррентохь, иштта дӀа кхин а хилла. Ӏилма а диц ца делира: Венецехь Николайна вевзира спонгиолог Джакомо Нардо, цо иза рекомендаци йира Виченцехь Ӏаламан Ӏилманчийн конгрессе. Амма октябран 2-чу дийнахь Геккеле йаздинчу кехат тӀехь билгалдаьккхина, съезд дукхах дерг гонаха йолчу виллашкахь леларца дозаделла хилар а, цуьнан массо а декъашхочунна театре маьрша кхача аьтто хилар а^[76].

Октябран 2-чу дийнахь Миклоухо-Маклей кхаьчна Мессине, цигахь цо аренде эцна кхоалгӀачу классан отелехь чоь. Дукха хан йалале цунна карийра керла тайпа известковый губка, цунна цӀе тиллира Astrospongia heckelii шен хьехархочун сий деш^[77]. Дорн кхаьчна октябрь йуккъе баьлча; ахча ца тоьуш, цо масех чоь аренде эцна Палаццо Витале чохь, комаьрша дӀатарвелира Николай, цуьнан ахчанца долу хьал гуш. Паччахьан цӀийнехь кхоьллина аренан лаборатори, цигахь Дорна Ӏамийна ракообразни дийнаташ, Миклоухо-Маклейс шен коьрта шина темана тӀехь болх бира: губкийн морфологи а, чӀерийн мозгӀарийн анатоми а. Дорна лабораторехь дӀахӀоттийра лелаш долу хи долу аквариум, дуьххьара лар йира ларвера шпильни омар кхиаран циклан^[78].

Мессинехь Миклухо-Маклайна вевзира Саратовн губернатор хилла волу Егор Иванович Барановский (1821—1914), цо дарж дитира 1863 шарахь, полякийн гӀаттам дӀабаккхархьама дӀахьочу барамашна дуьхьал. Николайс а Барановскийн цӀа чу валийра Дорн; 1874 шарахь йоккхах йолу йоӀ Барановская Мария немцойн биологе маре йахара. 1869 шеран январехь Ӏилманчаш хьалабевлира Этна тӀе, амма, кратерна 300 метр бен йоццуш, уьш Ӏаьнан аренгара охьаэгна, Дорнна хала чевнаш хилира^[79].

1869 шеран февралехь Миклоухо-Маклайна газеташкара хиира Суэцан канал чекхдаьккхина хилар. Цунна оцу сохьта дог делира, цу хенахь йевзаш йацара бохург санна, ЦӀен хӀордан хӀордан фауна Ӏаморан ойланца. Иштта цо сацам бира, тӀаьххьара аьтто хиларх пайда а оьцуш, ЦӀен хӀордан фауна йийца, иза Лаьттайуккъера хӀордан фаунаца уьйр хилале. Хроникин ахча цахиларо новкъарло йора цуьнан планашна: Николайс хьесап дира, шена оьшуш долу лаххара барам 500 сом хир бу аьлла. Шен Ӏилманан гӀуллакхаш шен нана реза ца хиларна, йуха а йаздира цо шен веше Сергейга. Эххар а, мартан йуьххьехь Э. С. Миклуха 1000 франк дахьийтира, иза 300 сом барамехь дара^[80]. 1869 шеран 12 мартехь Николай кеманца Александре вахара^[81].

КъахӀире кхаьчча, Миклоухо-Маклейс биологин станцеш йан план хӀоттийра, царех цхьаъ Джиддехь йара. Цу белхан хан Ӏаламат декъаза йара: Джидде вахар нисделира бусулба рузманца Зул-Хьиджа баттаца, иза нисделира доккхачу ХьаьжцӀаца: 1869 шарахь иза нисделира 15 мартера 13 апрелехь кхаччалц. ХӀетте а, Николайс цхьа-ши Ӏаьрбийн дош Ӏамийна, корта а баьккхина, бурнооз эцна, ур-атталла бусулба динан ламасташ а леладора, гучудовларан дуьхьа; делахь а, цхьа а Ӏехо аьтто ца баьлла цуьнан^[82].

Мартан 22-чу дийнахь Миклоухо-Маклей КъахӀирера Суэце дӀавахара. Цигахь дуьххьара лазар хилира цуьнан, дерриге а дахарехь шена тӀехь лаьтташ долу цамгар. Инкубацин муьрца мах хадийча, цунна и цамгар кхетта Сицилихь, цигахь хӀетахь и цамгар шуьйра даьржина дара. Цуьнан дийзира Дорне кхин а 500 франк деха^[83]. Цул тӀаьхьа Николай Мисаран пароход тӀехь Джидде вахара, цигахь 18 де даьккхира цо. Жимачу стеган Ӏилманан шовкъах воккхавеш хиллачу францхойн бизнесхочун хӀусамехь Ӏийра иза^[84]. Кеманан говзанча балха а эцна, Миклоухо-Маклай хӀора дийнахь араволура кораллин рифашка. Шен талламаш чекх а баьхна, Массава дӀавахара иза, цигара Суакин гӀала. Талламан хьелаш луьра дара: йовхо цкъа а 35 °C лахара ца йоьдура ур-атталла буьйсанна а, дукха хьолахь тховкӀело йацара, малярийн лазар хаддаза дара, йаьссачу аренан чано луьра конъюнктивит латтайора. Боккхачу халонца Николай йухавеара Суэце, хӀетте а рогӀера, кӀоргачу, кир болу губкийн коллекци гулйина, хӀинца иза латтош йу Российн Ӏилманийн академин зоологин музейхь^[85]. Александрера иза Россе дӀавахара «Эльбрус» цӀе йолчу пароход тӀехь. Истанбулехь кхо де даьккхинчул тӀаьхьа, кема кхаьчна Одессе 1869 шеран июнь беттан йуьххьехь, пхеа шарахь цигахь ца хиллачул тӀаьхьа, Николай Николаевич Миклоухо-Маклай йухавеара Россе.

Д. Д. Тумаркинна хетарехь, Ӏилманчин дахарехь доккха дакъа лаьцна Миклоухо-Маклайн ЦӀечу хӀорда тӀе вахаран некъаша. Кхузахь гучуевлла цуьнан кхоллараллин билгалонаш: ша цхьаъ болх бан лууш хилар а, стационаран талламийн кепаш лелор а. Иза кхиа волавелира шуьйра Ӏаламан Ӏилманча хила, эххар а кхета хир вара адаман гӀуллакхан проблемех а, географин Ӏаламехь адаман культуран гучудовларх а^[86].

Цу хенахь Н. Н. Миклоухо-Маклай Россе йухавеара, Миклоухо доьзалан финансийн хьал мелла а тоделла дара: «Самолет» кеманийн компанино шен акцешна дивидендаш дӀайала йолийра. Ненах ахча дӀасадаржор кхаьчначу Николайс йеха, гонаха некъ бира Одессера Саратове кхаччалц, цунна гергахь шен гергарчеран латта дара. Самара гергахь цомгуш хилира иза, луьра малярийн атакаш а йолуш; Ӏилманчин гӀиллакх-оьздангаллин хьал кхин кӀезиг ирча дацара — иза Россина марзвелла вара, гонаха долчу бакъдолчунна а, адамашна а оьгӀазвахана вара, цунах лаьцна цо латкъамаш бора Дорне йаздинчу кехаташ тӀехь^[87]. Шен нана а, йиша а йухайерзаре ца хьоьжуш, Николай Москох дӀавахара, цигахь кхин а малярийн атакаш хилира цуьнан, цуьнца цхьаьна делириум а, кхетамчуьра довлар а. Августехь иза эххар а Саратове кхаьчна, цигахь, шен доьзалан Ӏуналла бахьана долуш, мелла а меттахӀоьттина иза. Д. Д. Тумаркина дийцарехь, Москвахь йа Саратовехь Ӏилманча говзачу лоьран кара воьжна, цо цунна хинин йаздина, цо лазаран атакаш дӀа а йохуш, йеххачу хенахь дӀадерзоран тешалла до. Хинин дуьххьара хьахийна Н. Н. Миклоухо-Маклей 1870 шеран октябрехь, амма иза йеххачу хенахь лелор гойтуш йолчу контекстехь^[88].

Саратовна гергахь цхьана баттахь Ӏийначул тӀаьхьа Миклоухо-Маклай дӀавахара Москох оьрсийн натуралистийн шолгӀачу съезде, иза хилира 1869 шеран 1-11 сентябрехь. Зоологин а, дустаран анатомин а декъе деша вахара иза, цигахь 69 болх гайтира. Царех шиъ йаздина Миклоухо-Маклейс (цуьнан цӀе йу декъашхойн тептарехь). Хьалхарчо дуьйцура химерашкахь мозгӀар кхиарх лаьцна, шолгӀачо дуьйцура Мессинехь Дорнца гулйинчу материалийн буха тӀехь зоологин станци кечйарх лаьцна^[89]. Съездан тӀаьххьарчу дийнахь леррина резолюци тӀеийцира ши биологин хӀордан станци кхолларан хьокъехь — Севастополехь а, Сухумехь а, Севастополан станци хӀинцале а схьайиллина йара 1871 шарахь^[90].

Конгресс чекхйаьлча Миклоухо-Маклай Петарбухе вахара, цигахь иза балха ийцира академик Брандта, К. М. Баера а, А. Ф. Миддендорфа а гулйина губкийн гуларш лело а, зорбане йаха а. И гӀуллакх сихонца чекхдаьккхира Ӏилманчас, немцойн маттахь ши доклад зорбане йаьккхира Петарбухерчу Ӏилманийн академин изданешкахь^[91]. Цо гӀо дира иза Оьрсийн географин йукъараллин (РГС) могӀаршка тӀеэца; хӀинцале а октябран 5-чу дийнахь Миклоухо-Маклейс къамел дира РГС физикан а, математикан а дакъойн цхьаьнакхетарехь, шен ЦӀен хӀорда тӀе бинчу некъах лаьцна хаам а беш^[92]. Оццу октябран деношкахь Ӏилманча цхьаьнакхийтира элаца Кропоткинца, цо шен «Революционеран тептаршкахь» иза «жима, нерваш хьийзаш, хаддаза догӀа ловш волу стаг» ву аьлла^[93]. ХӀетахь Кропоткин вара йоккха поляран экспедицин проект кечъеш болчех цхьаъ, амма цунна ахча латторан перспективаш кхеташ йацара. Хетарехь, цуо тӀеӀаткъам бира Миклоухо-Маклейна Тийначу океане экспедици йан шен предложени Оьрсийн географин йукъаралле дӀакхачо октябран 8-чу дийнахь^[94]. Ф. Остен-Заккена къобалйина проект йовзийтира Оьрсийн географин йукъараллин президентана П. П. Семенов, амма дуьхьалкхетта вице-президентан граф Литке. Оьрсийн географин йукъараллин кхеташоно, 1869 шеран 28 октябрехь хиллачу кхеташоно, сацам бира «мистер Маклейн план тӀеэца, шена йукъахь акхаройн таллам бина ца Ӏаш, антропологин а, этнографин а тергамаш а болуш». Сацам бира хӀордан эскаран министраллица зӀене бовла, иза Тийначу океане дӀакхачо а, йуха а тӀеман кеманна тӀехь дӀакхачо а^[95].

И хаам биначул тӀаьхьа Миклоухо-Маклей сихха Йена вахара, чӀерийн мозгӀарийн эволюцех лаьцна монографи кечйан. ГӀалахь иза дӀанисвелира профессорца Хильдебрандца, цуьнан йоӀ Аврелия оьрсийн Ӏилманчаца романтикан синхаамаш болуш йара^[96]. «Букъбердийн дустаран неврологин хьокъехь материалаш» монографи кечйарца цхьаьна цо Ӏамийна Австралех а, Океанех а лаьцна литература. Уггаре а боккха шовкъ гӀаттийра А. Петерманан «Керла Гвиней» цӀе йолчу статьяно. «Немцойн кхайкхамаш Антиподашкара», зорбатоьхна 1869 шеран ноябрехь 1870 шеран февралехь Миклоухо-Маклейс йаздира Остен-Саккене, ша дагахь ву Къилбаседа Тийначу хӀордан гӀайренаш тӀехь лаххара а 3-4 шарахь Ӏан. Оьрсийн географин йукъараллин сингаттам боллушехь, йукъараллин кхеташоно къобалйира Миклоухо-Маклейн планаш 1870 шеран 11 майхь, цунна 1200 сом пособи делира^[97]. Майн 21-чу дийнахь хӀордан флотан министро адмирал Краббес хаам бира, Лакхара бакъо кхаьчна Миклоухо-Маклай корвет «Витяз» тӀеэца, амма «хӀордан флотан департаментера рицкъ ара ца доккхуш». Экспедици дӀайаха лерина йара сентябрехь^[98].

Йенера Миклоухо-Маклай Гота дӀавахара, цигахь цо зӀе латтийра Петерманца, амма шен планаш ца йовзийтира. Мартан 11-чу дийнахь хилира ма-дарра бизнесца доьзна доцу цхьаьнакхетар: Николайна хиира И. С. Тургенев а, Полин Виардо а Веймарехь хилар. Цо йаздира шен йише Ольге: «Тхо дика сиха а, дика а барт хилира. Эхь ду со балха тӀехь лергашна тӀекхаччалц ву; суна лаьара со кест-кеста Веймаре ваха»^[99]. Миклоухо-Маклайна а, йаздархочунна а йукъахь зӀенаш — шена хьалха а, заочно а — лаьттира Тургенев 1883 шарахь дӀакхалхалц^[100].

Миклоухо-Маклай йерриг а ахчанца шен ненах дозуш висира, хӀетахь шен йишехула Ольгаца зӀе латто гӀоле хетара цунна. Шен книга набор йан дӀаеллачул тӀаьхьа, 1870 шеран апрелехь Ӏилманчас сацам бира Лондоне ваха, говзанчашца дагавала а, Ӏилманан гӀирс эца а. Йенехь декхарш гулделлачу Николайс шен тӀаьххьара ахча Лейдене вахара, цигахь шен ненан чек кхаьчна цуьнга, ша Петарбухе йухаверззалц кхин цхьана а хӀуманна тӀехь тешна хила йиш йац аьлла, кехат а долуш^[101]. Лондонехь кӀира сов хан ца йаьккхира цо, амма дуккха а хӀума дан аьтто белира цуьнан — уггаре а хьалха, шен дагахь вевзира иза Томас Хакслица. Хакслина Миклухо-Маклей заочно вевзаш вара Геккелан а, Дорнан а кехаташца, цо даггара салам делира оьрсийн Ӏилманчачуьнга. Хакслис дийцира шен дагалецамаш 1846—1850 шерашкахь Австрале а, Керла Гвиней а бинчу некъах лаьцна, иштта рекомендаци йира Адмиралтействехь цхьаьнакхетаран хьокъехь. Миклухо-Маклей вовзийтира Паччахьан географин йукъараллин президентана сэр Мерчисонна, цо дош делира цунна Тийначу океанан гӀайренаш тӀехь болчу массо а ингалсан консулашка рекомендацин кехат дахьийта, амма иза дан йиш йоцуш нисделира^[102]. Британехь дахаран мах лакхара хиларна, цхьа а гӀирс эца аьтто ца баьлла. Апрелан 30-чу дийнахь Николай сихонца Лондонера дӀавахара, малярийн цамгар телхина хилар бахьана долуш, Брюсселехула Йена йухавеара^[103]. Ахча ца тоар бахьана долуш Россе ваха аьтто ца баьлла цуьнан, ткъа май беттан 24-чу дийнахь бен Екатерина Семёновна Миклухас кхин цкъа а трансфер ца хьажийра цуьнга^[104]. Берлинехь Вирхов Рудольфца вевзина, монографин шолгӀа дакъа Лейпцигехь зорбане даккха дитина, Миклухо-Маклай 1870 шеран 17 июлехь Штеттинера Петарбухе кеманца дӀавахара^[105].

Къилба хӀордашна тӀе дӀавахале Миклоухо-Маклейн коьрта проблема йара хӀордан эскаран департаменто шена «Витязан» некъ хийца дагахь ца хилар, цундела цуьнан шен лаамехь Батавира Керла Гвиней ваха дийзира. Оьрсийн географин йукъаралло луш йолу 1200 сом субсиди шера кхачам боллуш ца хилар гуш дара: Ӏилманчас ша шен экспедицин бюджет лаххара а 5 эзар сом мах хадийра. Оцу хьолехь йуха а шен нене тӀевеана иза, ирс санна шена тӀедогӀуш долу «Самолет» компанин дакъа дохкар доьхуш. Э. С. Миклуха кӀеда реза ца хилира, хӀунда аьлча, шен вешин, пенсехь волчу артиллеристан С. С. Бекеран хьехарца, цо ахча лоьхура имение эца; С. Бекер масех шо дара цу хенахь лоьхуш шен догӀу ферма, эца йиш йолуш, дӀасадаржорца^[106]. ДоттагӀашкара ахчанаш эца гӀоьртина Ӏилманча, эххар а шен губкан коллекцеш Зоологин музейна дӀаелла, амма «и коллекцеш гулйаран а, латторан а, дӀасалелоран а» харжаш шена меттахӀитторан бехкамца, цо 300 сом мах хадийна^[107]. Оьрсийн географин йукъараллин цхьаболчу декъашхоша маьхза гӀирс латтабора цунна: М. А. Рыкачевс тӀаьххьара анероид йелира цунна, вице-адмирала С. Зеленойс йелира цунна кӀоргачу хӀордан барам бан термометр, амма и дерриге а а ца тоьара^[108]. Академик Семёновн аьтто белира искусствон гӀарайаьллачу меценатна, сийлахьчу герцогица Елена Павловнана Миклоухо-Маклейн предприяте хьажо^[109]. Миклоухо-Маклейга кхайкхам кхаьчна Ораниенбауме, цигахь иза синтеме дӀатарвелира, пайде зӀенаш йира. И бахьана долуш цуьнан аьтто белира «Витязан» некъ хийца, иза хаам бира Миклоухо-Маклейс 1870 шеран 6 октябрехь йаздинчу кехат тӀехь^[110].

1870 шеран 19 октябрехь Миклоухо-Маклейс къамел дира Оьрсийн географин йукъараллин йукъара гуламехь, дӀакхайкхийра ша 7 йа 8 шарахь лаьттар йолу экспедици йан дагахь ву аьлла, амма программа мелла а кӀоршаме йара, чӀогӀа амбициозни йелахь а. Цигахь хиллачех цхьаберш буьззина хьербевлла бара, хӀунда аьлча, тропикан гӀайренаш тӀехь таллам бар Россина оьшуш доцуш хетара^{[Билг 3]}. Амма РГС-н уставца а догӀуш, планаш йукъарчу гуламехь къобалйар ца оьшура. Дукха хан йалале Ӏилманчинга кхаьчна Тийначу океанан порташкахь а, гӀайренаш тӀехь а болчу массо а оьрсийн консулашна лерина йиллина кехат, ткъа Российн империн чоьхьарчу гӀуллакхийн министралло РГС-на паспорт дахьийтира «Ӏилманан Ӏалашонашца вахийтина элан Миклоухо-Маклейн цӀарах». Цу кепара талламхочун дахаран фамили легализаци йина^[112].

Октябран 29-чу дийнахь «Витязехь» веара сийлахь-воккха эла Константин Николаевич, цо дехха къамел дира Миклоухо-Маклейца. Сацам бира, лаьтта охьахиъна шо даьлча, оьрсийн тӀеман кема Керла Гвиней кхача; нагахь санна талламхо велча, иза герметикин дӀакъевлинчу цилиндрашкахь дӀакъевлина куьйгайозанаш схьаэца дезаш дара^[113]. Ша дӀавоьдучу дийнахь — 1870 шеран 8 ноябрехь — 24 шо долчу Миклоухо-Маклейс кехаташ дахьийтира эла Мещерскийга а, цуьнан нене а. ТӀаьххьарчу тӀехь йаздина дара:

Ӏодика йойла йа Ӏодика йойла. Ас сайн дош кхочушдеш ма-хиллара, хьайн дош кхочушде^[107].

Кронштадтера дӀайаханчул тӀаьхьа «Витяз» кхаьчна Копенгагене 14 ноябрехь, корветан командирца П. Назимовца барт а бина, Миклоухо-Маклай охьавоьссира, 17 ноябрера 4 декабре кхаччалц Европин некъ бира Гамбургехула, Берлинехула, Йенехула, Готехула, Хаонде кхаччалц Плимут, цигахь «Витяз» дӀахӀоттийна^[114][115]. Некъаца цо эцна шена оьшуш болу гӀирс (векселаш дӀахьажийра принц Мещерскийга), зӀенаш лелайора Нидерландийн колонийн министраллехь. Лондонехь жимма хан йаьккхинчу хенахь Миклоухо-Маклейна вевзира Ӏилманча Уоллес Альфред, цо Дарвинца цхьаьна Ӏаламан талламан теори кховдийра. Цуьнца хиллачу къамелехь Миклоухо-Маклейс дӀахьедира, меттигерачу бахархойх лаьцна цхьаъ хаа аьтто хир бу шен, царна йукъахь дӀатарвелча бен, царех цхьаъ хилча бен аьлла^[116].

Англера араваьллачул тӀаьхьа, 1870 шеран 29 декабрехь стигалкъекъачу буса, «Витязь» кемано дӀа а лаьцна, агӀонан серлонаш йоцуш лелаш йолу французаша йийсаре лаьцна немцойн барка хи чу йиллина. Церан Фуншале баха дезна, тодан а, дийна бисинарш эвакуаци йан а. Корвет цига кхаьчна декабран 31-чу дийнахь, Кабо-Верде гӀайренашка дӀайахара, цигахь кхаа кӀиранах йисира. Миклоухо-Маклай хийистехь губкаш толлуш вара, цу сохьта шело лаьцна^[117].

Февраль беттан йуьххьехь корвет экваторан тийначу зоне йелира (командир кӀора кӀелхьарбоккхуш вара, парусашца лелаш вара). Февралан 3-чу дийнахь Миклоухо-Маклейс эксперимент йира, океанан хин температура йоккхачу кӀоргенехь лоруш. Эксперимент лаьттира кхаа сахьтехь, цу хенахь буха кхаьчна 1829 м (1000 хӀордан фатом) кӀоргенехь, хин температура лоруш йара +3,5 °C, ткъа тӀехула +27,56 °C йара. 1871 шарахь дуьйна Ӏилманчас йазйира цу хьокъехь статья, зорбатоьхна Оьрсийн географин йукъараллин «Известехь»^[118]. февралехь корвет экваторах дехьаелира (оцу дийнахь Миклоухо-Маклейс хӀордахоша лаьцначу сийначу акуланан мозгӀар дӀасакъаьстира), ткъа 20 февралехь Ӏуьйранна Рио-де-Жанейро кхаьчна^[119]. Бразилехь Миклоухо-Маклейна оцу сохьта болх карийра гӀалин дарбан цӀийнехь, цигахь цуьнан аьтто белира масех бӀе шина а боьршачу а, зудчун а Ӏаьржачу расан векалшна зераш дан. Цо шена уггаре а самукъане хета «экземпляраш» суртдиллархочуьнга дӀа а эцна, цигахь уьш Ӏовдал схьаоьцура «кхаа агӀор а, пхеа позицехь а»^[120]. Цу антропологин фотоархиван кхоллам хууш бац.

1871 шеран 9 мартехь хӀордан некъ дӀабахара, ткъа 1 апрелехь «Витязь» Магелланан боьран чу кхаьчна. Кхо де даьлча, Пунта-Аренас кхаьчна уьш. Бразилин тропикашкара цӀеххьана Патагонин шелоне дӀавахар бахьана долуш Миклухо-Маклай цамгар хиллехь а, цо лерина Ӏамийна, эскизаш йира патагонхойн^[121]. 11 апрелехь «Витязь» шен некъ дӀабаьхьира, ткъа 16 апрелехь Тийначу океан чу а йаьлла, къилбехьа дӀайахара Чилин бердашца^[122]. Май бутт болалуш тоба Вальпараисо кхаьчна, цигахь цхьана баттахь Ӏийна Назимов, Петарбухера тӀедилларе хьоьжуш. Царех цхьаберш хьакхалуш бара Миклоухо-Маклайх, цо дехар дира корвет Керла Гвинейхь охьахаале Австралехь кхайкхам бан аьлла. ХӀиндой талла Ӏилманча вахара Талькахуано, цигахь цо меттигерчу набахтин хьаькамера 200 сов набахтин тептарш схьаийцира, шайна чохь суьрташ а, зуламаш дийцарш а долуш. Цунна хетара, шен ницкъ кхочур бу личностна а, коьртан кепана а йукъахь зӀе латто. И материалаш а, хӀинца а карийна йац^[123].

Май бутт чекхболуш Петарбухо тӀечӀагӀдира Керлачу Гвиней кхайкхам бар, амма дихкира Австрале вахар. Цу гӀуллакхо Миклоухо-Маклей Ӏаламат ирчачу хьоле хӀоттийра: цо Оьрсийн географин йукъараллера схьаэцна ахча Сиднейн а, Мельбурнан а банкашка дехьадаьккхинера, иштта сатесна вара папуасашца бартер йан сурсаташ эца а, ши йалхо балха эца а. ХӀинца дисинарг Керлачу Гвиней боьдучу новкъахь и болх бар дара. 1871 шеран 2 июнехь «Витязь» хӀорда тӀе йелира^[124].

Керла Гвиней йоьдуш йолу курс уггаре а йоцачу некъаца дӀахӀоттийна йара. Май беттан 24-чу дийнахь «Витязь» Пасхин гӀайренна тӀе а кхаьчна, къилбаседехьара бердашца дӀайахара. Корветехь хилла Жан Дютру-Борнье, цо Чилин Ӏедалера гӀайре аренде эцна хилла, цигахь уьстагӀий лело. 1862 шарахь дуьйна гӀайренна тӀе хиллачу бохаман барам теш хилла^{[Билг 4]}, Назимов реза ца хилира охьавосса, ши де даьлча Питкэрн гӀайренна тӀе вахара, цигахь Миклоухо-Маклей охьа ца воьссина, цомгуш хиларна^[127]. 8 июлехь корвет кхаьчна Мангареве, цомгуш волу Миклоухо-Маклай диъ дийнахь берда тӀе велира. Кхузахь цо йукъаметтиг лелайора меттигерачу бахархошца, шайна йукъахь эмиграци йеш долу рапануи халкъ а долуш, шен караерзийра тӀулган хаьштиг а, пондар а, сагӀанаш даха стенд а^[128].

Июлан 21-чу дийнахь тоба кхаьчна Таити. Ӏилманчас, могашалла галйалар бахьана долуш, Папеете цӀа аренде эцна, амма жигара дахар лелош хилла. Шен тептар тӀехь йаздина ма-хиллара, Миклоухо-Маклей хилла католикийн епископ Йоссан а, паччахьан йоӀ Помаре IV а йолчу, хиъна плантацешкахь дахар, хилла кхечу пачхьалкхийн хӀордахойн сий деш дӀабаьхьначу приемехь. Цхьа плантаци шотландхочун Уильям Стюартан йара, цигахь Ӏилманчас тайп-тайпанчу гӀайренаш тӀера схьабалийна белхалой теллина ца Ӏаш, долахочунца доттагӀалла а лелийна. Стюарта шен сурсаташ Австрале доьхкира, цундела цуьнан аьтто белира Сиднейн кредитан лини лелош оьшу кхача а, сурсаташ а кхачо. Кхузахь Миклоухо-Маклейс эцна йорах цӀен калико, гӀаж, иглаш, саба, и.дӀ.кх.а, 300 доллар гергга ахча а луш^[129]. Этнографан доццачу тептарша, коьртачу декъана, цкъа а йазйина йоцчу очеркан йа статьян букъ кхуллуш хилла. Къаьсттина дагах кхетта Миклоухо-Маклай эротикан хелхарш. Оццу хенахь цунна совгӀатна йелира епископан Йоссанера кохау ронгоронго таблетка, гарехь, кхин цхьаъ эцна Таити йа Мангарева дӀакхелхинчу рапануи волчуьра. ХӀинца планшеташ МАЭ-хь латтош йу^[130].

августехь «Витяз» кхаьчна Апие, тӀаьххьара меттиг йара Миклоухо-Маклайн сурсаташ йухатоха а, йалхой балха эца а. Ӏилманча цхьаьнакхийтира предпринимателца Вебер Теодорца, иза иштта Самоа махкахь немцойн консулан даржехь вара. Германин Ӏедало Николай Николаевична маьхза гӀуллакхдар тӀедожош долчу схьаделлачу кехато Ӏаткъам бира. Веберна карийра ши йалхо: Олсен цӀе йолу шведийн хӀордахо (Миклоухо-Маклейс «Ольсен» олура цуьнах) а, Бой (инг. Boy) цӀе йолу Ниуэра жима стаг а^[131]. Ӏилманчас Ӏилманан талламаш дӀа ца тесна, Самоа-гӀалахь къаьсттина шовкъе хилира меттигерчу бахархойн эвхьаза гӀиллакхаш^[132]. Новкъахь Ротумехь а, Керла Ирландехь а соцунгӀаш а йина, 1871 шеран 19 сентябрехь кема кхаьчна Керла Гвинейн къилба-малхбален бердашца, Астролабан айма (инг. Astrolabe Bay) чу а доьдуш.

1871 шеран 20 сентябрехь «Витязь» бердана гергарчу хьесапехь 140 метр генахь дӀахӀоттийра якорь. Папуасаш дукха хан йалале гучубевлира; уьш корветана тӀе ховша бакъо йелира, амма маьрша цхьаьнакхетар хиллачул тӀаьхьа, буьйранчас омра дира артиллерин салют йан. Кхерабелла папуасаш, шайн совгӀаташ дӀа а тесна, сихха йухабевлира. Миклоухо-Маклай, шен гӀаролхой дӀа а тесна, Ольсенца а, Бойца а берда тӀе охьахиира, дерриг а бахархой хьуьнхахь дӀабаханчу йуьрта кхаьчна. Уггаре а майра вара Туй цӀе йолу папуас (Тоя олу, 1977 шарахь Д. Д. Тумаркина дӀайаздина ма-хиллара). Туй вара, тӀаьхьо Миклоухо-Маклейн коьрта йукъарло хилларг, хӀордан йистера йарташкахь бехачу бахархошца зӀе латторехь^[133].

Назимовс варе дира, шен цхьана кӀиранах бен лаьтташ йиш йац аьлла, цундела Миклоухо-Маклайс, Туин гӀоьнца, хаьржира жима Гарагасин мыс гуттаренна а база йан, цигахь Ӏилманчин Ӏуьрг дира (7 х 14 фут), Туин Ӏуьргахь кухни дӀахӀоттийра. «Витязан» буьйранчас чӀагӀдарца 70 × 70 м майданахь минанаш йиттина, амма Миклоухо-Маклейс минанаш лелийна йа ца лелийна боху хаамаш бӀостане бу, тӀечӀагӀбан йиш йоцуш бу^[135]. Николай Николаевичан рицкъана йукъахь ши пула рис а, чили хьаьжкӀаш а, дӀадоьхкина жижиг а, цхьа банка йаа мохь а бара. Назимовс ницкъ бира Миклоухо-Маклайна экипажан денна луш долу рицкъ схьаэца — вуьшта аьлча, 300 стагана дийнахь рицкъ кхачо — амма Николай Николаевич реза ца хилира и рицкъ маьхза схьаэца. Сентябран 27-чу дийнахь «Витязь» бухтера дӀайахара^[136].

Керлачу Гвинейхь хьалхара бутт дика ирча бара. Миклоухо-Маклейс шен хьеший гӀайренан бахархошна тӀех сов новкъарло йо аьлла, шен хьеший Гарагаси мысехь шена тӀебаьхкинчу меттигерачу бахархошца зӀене бовлар дозаделира аьлла. Мотт а, гӀиллакхаш а ледара девзаш хиларна, йуьхьанца метеорологин а, зооботаникин а талламашца дозаделира иза. Октябран 11-чу дийнахь цуьнан дуьххьарлера «пароксизм» хилира догӀанца, йух-йуха а тӀелетарш дӀадахара Ӏилманча Астролабан бухтехь йерриг а ханна. Йалхой хаддаза цомгуш бара, ткъа Бой къаьсттина цомгуш вара, Миклоухо-Маклейс диагноз хӀоттийра цунна «кӀорнешкахь лимфан безийн опухоль» аьлла. Операци кхиаме ца хилира, кӀант велира декабран 13. Миклоухо-Маклейс дагалоьцу ша профессор Гегенбауэрна дина дош, Ӏаьржачу стеган лерган экземпляр схьаэца, маттаца а, йерриг мускулашца а йуьззина, иза ша кечйира хьал кхераме доллушехь. КӀентан дакъа хӀорда тӀехь дӀадоьллина, талламхочо тешийна папуасаш, жима стаг «Россе нисвелла» аьлла^[137].

1872 шеран керла шо тӀекхачале меттигерчу бахархошна йукъахь Миклоухо-Маклейн авторитет алсамйаьлла, 11 январехь цунна дуьххьара кхайкхам хилира Бонгу йуьрта. СовгӀаташ хийцира, амма Керлачу Гвинейхоша кхидӀа а шайн зударий а, бераш а лечкъош хилла Ӏилманчах. 1872 шеран февралехь Николай Николаевичан аьтто баьлла Туй хала чевнах (цунна тӀе дитт доьжна, коьрта тӀера чов инфекци йолуш хилла), цул тӀаьхьа йуьртахь тӀеийцира Ӏилманча. Туйс шен зудчунна а, берашна а вовзийтира иза; европахо вон са санна тӀеэцар хаъал лестаделира^[138]. Этнограф символан кепара меттигерчу йукъараллина йукъаваккхар хилира мартан 2-чу дийнахь буьйсанна хиллачу церемонехь, цигахь дакъалецира гергарчу кхаа йуьртара божарий — Гумбу, Горенду, Бонгу. Ша Миклоухо-Маклейс шен дневник тӀехь дитина цу церемонин исбаьхьаллин сурт^[139]. Цул тӀаьхьа Ӏилманчин аьтто бара бердашца а, ур-атталла лаьмнашка а йеха экскурсеш ян. Уггаре а йоккха хало йара меттан барьер: Керла Гвинейхь дуьххьара Ӏар чекхдолуш Ӏилманчина меттигерчу бонгу меттан гергарчу хьесапехь 350 дош хаьара, ткъа гонаха лаххара а 15 мотт буьйцура. Дукха хьолахь Миклоухо-Маклейн беттанаш оьшура уггаре а даьржинчу дешнийн маьӀнаш къасто^[140].

Миклухо-Маклейс цӀе тиллира толлучу территорийн, Астролабан бухтан бердашна а, цуьнан малхбалехьа долчу бердан дакъана а Хуон-мысе кхаччалц, шен цӀарах — «Миклоухо-Маклейн берд», цуьнан географин дозанаш иштта билгалдаьхна: малхбузехь Кроазиллан мысера но-Ист мысера Манашоран паччахье кхаччалц. Боро-Боро лаьмнин аса къилба-малхбузехь.

Ас иштта олу Керла Гвинейн бердаш Астролабан бухтана гонаха а, цигахь дӀатарвеллачу, и бердаш толлуш, Ӏилманан жамӀаш диначу хьалхарчу европахочун бакъонца реза долчу халкъан архипелагца йолчу бухтах а^[141].

1872 шеран 19 декабрехь «Изумруд» цӀе йолу паровой клипер Астролабе бухте чуелира. ХӀетахь Миклоухо-Маклей велла лоруш вара, хӀунда аьлча ур-атталла «Санкт-Петербургские ведомости» газетехь зорбане даьккхира июлан 6-чу дийнахь (18)^[142]. Цуьнан могашаллин хьал а, Ӏилманан материалаш нийса лело аьтто ца хилар а бахьана долуш Миклоухо-Маклей дӀавахара (мелла а цхьана ханна) Керла Гвиней. ХӀордан йистерчу йарташкахь шина дийнахь дӀа а вахана, Николай Николаевич «Изумруд» кеманна тӀе хиира, цо декабран 24-чу дийнахь Ӏуьйранна якорь хьала а аййина, Молуккашна тӀе дӀавахара^[143]. Константинан бухтехь пхи де даьккхинчул тӀаьхьа ах сов экипаж цомгуш хилла малярица^[144].

Керлачу Гвинейхоша муха кхоьллина Н. Н. Миклоухо-Маклай веана царна тӀе, Беттан тӀера. Цара цунах «каарам тамо» олуш хилла, «беттан стаг» бохург ду («каарам» — бутт, «тамо» бохург адам ду). Н. А. Бутиновс дийцарехь, бонгу мотт дика ца хууш волчу Ӏилманчас гӀалат даьккхина, папуасийн ник «Баттара стаг» аьлла гочйича. Ма-дарра аьлча, иза бохург ду «беттан серло санна чкъор долу стаг», Ӏаьржа чкъор долчу папуасех къаьсташ. Бонгу маттахь, стаг веха меттиг йа схьаваьлла меттиг билгалйоккхуш, даима а хьалха лаьтта «тамо» боху дош, цул тӀаьхьа (хьалха а доцуш) меттиган цӀе. Масала, «тамо Бонгу» бохург Бонгу йуьртара стаг ву, ткъа «тамо Русс» бохург Россе стаг ву, ша Миклоухо-Маклейх кест-кеста олуш хилла. «Баттан тӀера стаг» бохучу дешнийн нийса алар «каарам тамо» дац, «тамо каарам» ду. Цул сов, папуасийн тешаршца, бутт вуно жима хӀума йу, шен барамца кухнин пхьегӀаца йуста йиш йолуш, шера гуш ду цхьана а дийнаташна Ӏен догӀуш доцуш. Папуасан динан билгало йолу реинкарнацин ойлано аьтто бира Маклейн дикачу синан — культурин турпалхочун — «кӀайн папуасан» ойланца маслаӀат дан. Цу кепара, Маклей лоруш хилла, шен са Россе дӀакхачийначу Ротей санна, дайх цхьаъ санна^[145][146].

1873 шеран январехь «Изумруд» кхаьчна Тернате, цигахь 6 кӀиранах лаьттира экипаж йуьззина тойаллалц. Кеманан лоьро дарба дира Миклоухо-Маклейн когашкахь йолчу абсцессашна, малярийн лазар лаьтташ делахь а, иза дика самукъадаьлла висира^[147]. Цигахь волчу хенахь иза вахара Тидоре а, Сулавесин къилбаседан декъе а, Минахаса ахгӀайрене а. Цо дневник ца латтайора, амма дийна дисина цо Тернатехь а, Тидорехь а, Минахасехь а дина 30 гергга сурт. Царах цхьанна тӀехь гойтуш ву Ӏилманчас караерзийна (МАЭ-хь латтош) йуьззина тӀеман гӀирс болуш тӀемало. Тернатехь Миклоухо-Маклейс чекхдаьккхира Керла Гвинейх лаьцна хьалхара рапорт Оьрсийн географин йукъараллина^[148]. Иза маьрша цӀаверзар дӀакхайкхош телеграмма 1873 шеран 11 (23) февралехь бен ца хьажийра Сурабайера. Мартан 21-чу дийнахь «Изумруд» кхаьчна Маниле, цигахь 6 дийнахь лаьттира иза. Оцу хенахь Миклоухо-Маклейс дагалоьцура ша академикана Баерна дина дош — Манилана гергахь лаьмнашкахь бехачу аэта негритосан антропологин билгалонаш Ӏамор. Аетан Ӏер-дахаран меттигехь шена гиначу массо а хӀумано къеггина дагалоьцура Керла Гвиней, цундела талламхочо уьш дӀайазбина папуасийн расан нах санна^[149].

Апрель баттахь тоба дӀайахара Гонконге, цигахь Н. Н. Миклоухо-Маклейс дуьххьара тидам бира цуьнан гӀарайаларан, иза шуьйра йаржийра ингалсан газеташкахь. Гуанчжоу гӀала некъ бира цо, цунах лаьцна цо йаздира шен нене^[150]. Гонконгехь антрополог наркоманин феноменца шовкъе хилира, иза дагахь вара опийн Ӏуьрг даккха, опийн Ӏаткъам шен бӀаьргашца ган. Ингалсан лор Клоуз гӀиртира Николай Николаевич оцу гӀулчах дӀаваккха, амма эххар а реза хилира экспериментехь дакъалаца а, Миклоухо-Маклейс шега хаам бина сенсацеш дӀайазйан а. Эксперимент дӀайаьхьна цигара чоьнаш йолчу Китайн клубехь. Кхаа сахьтехь талламхочо 27 турба (ерриг а 7 грамм опий) йаьккхина, иза Китайн цигарчу нахана лелочу дозанал хаъал лакхара йу. Наркотикаш лелоран йерриге а фазаш зеделлачул тӀаьхьа, Ӏилманча дӀа а нисвелла, рогӀерчу шина дийнахь корта хьийзаш, когашкахь хала хилар хилира цуьнан. Экспериментан жамӀашна тӀе а тевжаш, Миклухо-Маклейс зорбане йаьккхира немцойн маттахь статья Батавехь 1875 шарахь, «Опиум лелорехь эксперимент (физиологин билгалдаккхар)» цӀе йолуш^[151].

Гонконгера Миклухо-Маклей зӀене велира Нидерландийн Малхбален ХӀиндин инарла губернаторца Джеймс Лудонца, дехар дира цуьнга Керла Гвиней дӀайаьхьначу Нидерландийн экспедицехь дакъалацар. Лудона сихха хаам бира цуьнга, Ӏилманча экспедицехь «уггаре а дика тӀеэцна хьаша» хир ву аьлла. Сацам бина: Николай Николаевича «Изумруд» йитира Батавехь^[152]. Лудона иза кхайкхира Батавин къилбехьа йолчу Буйтензоргехь губернаторан аьхкенан резиденце ваха. Цуьнан эпистоляран тептаршца, Миклоухо-Маклейс уьйр йолийра губернаторан зудчуьнца Луиза Стирс-Лодонца. Амма Буйтензорган климат мелла а кӀеда йелахь а, Ӏилманчина керла, гӀелйеш йолу кеп йелира малярийн^[153].

1873 шеран 16 августехь Батавехь Миклухо-Маклей хаьржира Нидерландийн Малхбален ХӀиндин натуралистийн паччахьан йукъараллин арахьара корреспондент. Буйтензоргехь Николай Николаевич цхьаьнакхийтира ингалсан биологца Джон Гелтонца, цо, оьрсийн Ӏилманчин амалех воккхавеш, 1874 шарахь Nature журналехь зорбане йаьккхира шен Керла Гвинейхь бинчу талламех лаьцна статья. Гелтонан статьяна гочдар зорбане даьккхира Россе «Знание» журналехь 1874 шарахь, ткъа «Ӏаламо» гуларехь зорбане даьккхира Миклоухо-Маклейн шен «Антропологин билгалонаш», немцойн маттера Д. Н. Анучина гочдина^[154].

Ӏилманчин финансийн хьал ирча дисира: Лудонехь иза вуьззина харжамех маьрша вара, амма цуьнан кхане шеконе йара. Цуьнан доьзалан зӀе дӀайаьлла цуьнца Малинехь латта эцначул тӀаьхьа а, 1882 шарахь иза Россе йухаверззалц а. Амма меценат карийра — арахьарчу гӀуллакхийн министраллан хьаькам В. Л. Нарышкин, цо Оьрсийн географин йукъараллехула Миклоухо-Маклайна 2 эзар сом дехьадаьккхира. Иза чӀогӀа нийса дара, хӀунда аьлча Керла Гвиней нидерландийн экспедици цу хенахь болабеллачу Ачехийн тӀамо йохийра, цул сов, 1873 шеран ноябрехь Николай Николаевична хааделира денге лазаран дуьххьарлера билгалонаш^[155].

1873 шеран 15 декабрехь Буйтензоргера дӀаваханчул тӀаьхьа Миклоухо-Маклейс дневник йазйан йолийра, иза шен некъ чекхбаллалц мелла а лерина латтийра. Инарла-губернатора дӀахӀоттийра некъахо паччахь Вильгельм III-гӀачун пароход тӀе хиъна Ӏар. Малуку гӀайренаш тӀе хӀордакеманца воьдуш Ӏилманчин могашалла ира телхира: малярийн атакаш алсамйовлу, дарба ца дина денге лазар йуха а нисделира. Амма Ӏилманчас шен болх дӀабаьхьира: 22 декабрехь Сулавесин Макассарехь иза цхьаьнакхийтира италхойн Ӏаламан говзанчаца Одоардо Беккарица (1843—1920). 1874 шеран 2 январехь Миклоухо-Маклей охьахиира Амбонехь, иза йара шен некъан тӀаьххьара меттиг^[156]. Амбонера Николай Николаевича кехат йаздира эла Мещерскийга, тӀечӀагӀдеш ша муьлххачу а мехах Керла Гвиней йухаверза дагахь хилар. Йозуш йоцу экспедици йан хаъал алсам харжаш оьшур йара: кема а, экипаж а балха эцар, рицкъ эцар, иштта дӀа кхин а. Миклоухо-Маклейс дехар дира Оьрсийн географин йукъаралле лобби йар, шена 2000-3000 сом даийта аьлла^[157].

Амбонехь хӀинцале а Керла Гвинейхь хилла меттигера керста нах балха а эцна, Миклухо-Маклей гӀайренна тӀе дӀавахара 1874 шеран 23 февралехь, цо йаздира Мещерскийга:

Со дӀавоьду, хӀунда аьлча, хӀинца ас сацам ца бахь, сан могашалла галйаларца а, ресурсаш кӀезиг хиларца а, Керлачу Гвиней шолгӀа экспедици, хетарехь, цкъа а кхиаме хир йац. Со йухаверза хьожур ву, хӀунда аьлча, хьалхарчу некъан коьрта (этнологин) жамӀаш, халла бен ас кхиийна дац, цхьаммо а дан йиш йац суна иза^[158].

Некъан коьрта Ӏалашо йара къилба-малхбузера бердан бахархойн антропологин хӀоттам Керла Гвиней къилба-малхбален бахархошца бустар. Февралера 23 апреле кхаччалц дӀабаьхьира бердашца некъ, цу йукъахь Миклоухо-Маклейс тодира официалан нидерландийн карта. Йерриг а эцча, хьалхарчул дуккха а кӀезиг кхиаме хилира и некъ. Амма кхузахь дуьххьара дуьхьалкхетта Миклоухо-Маклей лайн йохк-эцарца, цуьнан аьтто белира шен лаамехь лаца а, пиратийн буьйранчех цхьаъ бехкеван а^[159]. Апрелан 29-чу дийнахь Миклоухо-Маклай дӀавахара Килвара гӀайренна тӀе, иза йара Серам Лаут гӀайренийн тобанан дакъа, цигахь цо йаздира Оьрсийн географин йукъараллина хаам. Ӏилманан агӀор цуьнан уггаре а самукъане карийнарг ​​дара, малайзин-папуан тайп-тайпана расийн адамаш Ӏаморан жамӀаш. Цигахь гучуделира, къаьмнашна йукъара захалонаш даро могуш-маьрша тӀаьхье кхуллу, лахара мах хадоран меттана^[160]. Иштта цуьнан йара йеза зуда, малайзин-папуанийн тайп-тайпана расаш йолу зуда Бунгарая (Миклоухо-Маклайн дневникийн массо а зорбанехь цунна лерина дакъош зорбане даьхна резинаца)^[161].

Май бутт чекхболуш «Бали» цӀе йолчу пароходца Амбоне йуха а веана, могашалла галйалар бахьана долуш цигахь бутт гергга хан йаьккхина Ӏилманчас. Июль бутт чекхболуш бен ца веара иза Буйтензорге, цигахь йуха а Лудонца дӀатарвелира. Инарла-губернаторца хиллачу къамелашкахь цо билгалдаьккхира, ша Нидерландийн Ӏедалш жоьпаллехь хилар гучудаьллачу пиратийн а, лайшца йохк-эцаран а гӀуллакхашна, ур-атталла папуасхойн политикан а, йукъараллин а хьолах лаьцна меморандум а йовзийтира^[162]. Миклоухо-Маклей кийча вара шен Ӏилманан таллам йуьстах а баьккхина, герзаца йолчу отрядана куьйгалла дан, цо Керла Гвинейхь форт йийр йара, папуасаш хӀордан тӀелетарех ларбан. Амма коьрта бехкам бара буьйранчана луш долу абсолютан Ӏедал, цу йукъахь «муьтӀахь болчарна а, меттигерачу бахархошна а тӀехь дахаран а, Ӏожаллин а бакъо». Лаудона йухатоьхна и предложени, цкъа делахь, иза хийрачу стагера хиларна, шолгӀа делахь, цо дӀахьедира, Нидерландийн Ӏедал шен территори шорйан дагахь дац аьлла^[163].

1874 шеран аьхка дуьйна Европан а, Российн а пресса хаддаза тӀаьхьакхиа йолийра Миклоухо-Маклейн гӀуллакхашна: Керла Гвиней моде йогӀуш йара. Барон Остен-Заккенан аьтто белира Оьрсийн географин йукъараллера 1500 сом барамехь керла субсиди эца. Иштта цо кхайкхам бира Ӏаламан Ӏилма а, антропологи а, этнографи а йезачийн йукъаралле, талламхочунна кхин а ахчанца гӀо дарх, амма реза ца хилира^[164]. Николай Николаевич ша а вара хӀетахь Яве экспедици йан дагахь. Амма, цунах колонин Ӏедалца конфликт хир йуйла кхетта, иза 1874 шеран 20 ноябрехь Сингапур дӀавахара, сацам бира иза шен коьрта база йан Малакка ахгӀайрен тӀехь таллам бан. Цига кхаьчча, ноябран 24-чу дийнахь, Европан отелехь дӀайазвелира иза^[165]. Британин инарла-губернатора Кларк Эндрюс шен гӀоьнча дӀасайаржийра Ӏилманчина, Миклоухо-Маклей шен цӀа тӀе а эцна, театрехь губернаторан йаьшки чу кхайкхира иза, цуьнан дика хилар чӀагӀдира. Цо сатуьйсура этнографах разведчик санна пайдаэца, хӀунда аьлча 1874 шарахь а ахгӀайренан дуккха а кӀошташкахь цхьа а европахо ца хилла^[166]. 1875 шеран январера 1875 шеран 20 январе кхаччалц Миклухо-Маклейс ши некъ бира Малакке; шен дневникаш зорбане йаха кечйан хан ца хилира цуьнан, ткъа цуьнан дуьххьарлера некъан дневник бен ца йисина, Джохор-Бахру.

Сингапур йуха а веана, 1875 шеран февралехь Миклоухо-Маклей губернаторан Кларкан яхти тӀехь дӀавахара Бангкоке, цигахь цо исс де даьккхира. ЦӀена хьажа-хӀотта белахь а, некъ Ӏаламат хала хилира: Малаккехь цунна йина когашна йина чевнаш ледара йерзалуш йара, 40 градус йовхо а, мӀаьрго а Ӏаламат ницкъ беш йара. Иза иштта делахь а, цо дуккха а антропологин тайпанан сиамхойн эскизаш йира^[167].

1875 шеран июнехь Миклоухо-Маклей шолгӀа экспедици йан волавелира Малакка ахгӀайренна тӀехула, Джохор хи тӀехула хьала а волуш, Эндау хи тӀе кхаччалц. Октябрь кхаччалц лаьттира и некъ. Британин Ӏедал — Сингапурехь керла инарла-губернатор вара — доггах дара ма-хуьллу сиха стратегин информаци схьаэца, цуьнан жамӀехь Николай Николаевич сиха гӀалара дӀа а вахана, Батави йухавирзира^[168].

Йуха 1875 шеран майхь, Малакке новкъаваьлла цӀавеанчул тӀаьхьа, Миклоухо-Маклей сингаттамехь хилира газеташкахь Керла Гвинейн малхбален дакъа, къаьсттина Маклейн бердаш, гергахь аннекси йан дагахь хиларх лаьцна хаамаш бахьнехь. май беттан 24-чу дийнахь цо кехат йаздина П. П. Семёнов, хӀетахь эффективно куьйгалла деш хилла Оьрсийн географин йукъараллина. Ша кехат дийна ца дисина, амма ма-дарра доцучу тоьшаллашца цо дӀахьедина ша дагахь хиларх «Маклейн бердйистера аборигенаш цхьана йерриге а агӀор вовшахтоха», ткъа иштта дехар дина Российн Ӏедало шен инициативана гӀортор йийр йуй хаа аьлла^[169]. Цхьа а жоп ца кхаьчна, октябран 28-чу дийнахь шолгӀа кехат дахьийтира цо, цу тӀехь хӀара могӀанаш а долуш:

Кху Бердан нехан хаддаза дехарна тӀаьхьа а ваьлла, ас дош делира царна, шайна бала хилча, йухаберза; хӀинца, и зама тӀекхаьчна хилар а, уьш боккхачу кхерамехь хилар а хууш (со тешна хиларна, Ингалсан колонизаци папуасаш хӀаллакбарца чекхйолу хиларх), ас «лаьа» а, «деза» а сан дош лардан<…> «Оьрсийн санна дац», амма «Тамо-боро-боро» (уггаре а лакхара буьйранча) санна, Палайн «Копаал» тайпанан «Копуэст» санна. Императоран сийлалла «сан» мохк а, «сан» халкъ а лардар а, сан Ингалсана дуьхьал дӀахьочу протестан гӀортор йар а дехарца…^[170]

Билгалдаккха догӀу, Миклоухо-Маклейс дӀахьедар дина хилар, шена ца лаьа Керла Гвиней оьрсийн колонизаци йан, амма дагахь ву цунна тӀехь протекторат кхолла, иза ша кхетадо ондачу а, ледарачу а партин шатайпа йукъаметтиг санна, тӀаьххьарчун суверенитет ларъеш. Цо дӀакхайкхийра Керла Гвинейн бахархой «…сан йуккъеметтигца цхьацца дуьненайукъара декхаршна муьтӀахь хир бу, нагахь санна кӀайн наха ницкъ бахь, церан хир ву ницкъ болуш, низамца ларвеш верг»^[171].

П. П. Семеновс 28 октябрехь йаздина кехат дӀакхачийра арахьарчу гӀуллакхийн министерстве, цуьнан чоьхьарчу йукъаметтигийн департаментан коьртехь хӀинцца Ф. Р. Остен-Заккен вара. Остен-Заккена оцу сохьта кечдира «Оьрсийн некъахочух Миклоухо-Маклайх лаьцна» кехат, императоре хаам бан; Цунна редакци йеш дакъалоцуш вара канцлер А. М. Горчаков. Билгалдаккха догӀу, цо рекомендаци йира протекторат йеха дехар йухатоха, иза дира Александр II-чо^[172]. Ӏедалан сацам билгалбаьккхира 1876 шеран февралехь Миклоухо-Маклейга хьажийначу кехат тӀехь, иза кхаьчна шен метте ши шо даьлча. П. П. Семёновс, лакхарчу Ӏедалан дарж билгалдаьккхина ца Ӏаш, кӀеда-мерза йемалвора некъахочунна «Ӏилманан бух тӀера цӀена практикан бух тӀе дӀавахарна»^[173].

Шен хеннахь жоп ца кхаьчна, Николай Николаевич йозуш йоцу экспедици кечйан волавелира. Сингапурера нидерландийн предприниматель К. Шомбургк реза хилира Миклоухо-Маклей коммерцин шхуна Sea Bird тӀехь дӀахьажо, иза дӀайахара Яван Циребон портера 1876 шеран февралехь. Кхо бутт хан йара талламхочун могашалла меттахӀотто а, шен талламийн белхаш вовшахтоха а. Цо чекхбаьккхира шен коьрта этнографин болх «Керла Гвинейн папуасах лаьцна этнологин билгалонаш», дӀакхачийра Парижера антропологин йукъаралле статья, Маклейн бердан папуасашна йукъахь исбаьхьаллин рудиментех лаьцна^[174]. Иштта цо Вирхов Рудольфе хьажийра Калимантанехь бехачу даякийн эвхьаза гӀуллакхех лаьцна ши кехат^[175]. 1876 ​​шеран 18 февралехь Миклоухо-Маклей хӀордакемане велира.

«Си Берд» шхуна тӀехь Миклоухо-Маклейс йаздира йиллина кехат Остен-Саккене, иза кхаьчна Петарбухе 1876 шеран аьхка. Оцу кехатан коьрта маьӀна дара, цхьаннан а гӀоьнна тӀе а ца тевжаш, ша цхьаъ бен Папуасан йозуш ца хилар лардан гӀертар ву аьлла дӀахьедар дар. И кехат схьакхаьчча, иза зорбане ца даккха сацам бира, мелхо а, Ӏилманчин балхах лаьцна артикл официалан зорбанехь зорбане йаккха. Иштта статья «Миклоухо-Маклейн гӀуллакхийн маьӀна» зорбане йаьлла «Голос» газетехь 1876 шеран 2 (14) ноябрехь редакторийн цӀарах. Артиклан чаккхенан декъе хьаьжча, Российн Ӏедало хӀетте а сацам бира Миклоухо-Маклайн инициативана ларлуш гӀортор йан, амма цунна цхьа а гарантии ца луш. Цу гӀуллакхо аьтто бира цуьнан жигаралла тӀейогӀучу хенахь Российн интересашкахь лело, дипломатин ловзаршкахь «бартбаран фишка» санна^[176].

Маклейн берда тӀе кхача дезаш дара Малхбузе Микронезехула а, Къилбаседа-Малхбузера Меланезехула а гонаха лелачу некъаца. Ӏилманчас йаздира Вирховга шен могашалла чӀогӀа галйаларх лаьцна — хаддаза йовхо хиларх а, жижг зе хиларх а, невралги хиларх а лаьцна^[177]. Новкъахь, цомгуш велахь а, Миклоухо-Маклейс шен этнографин таллам дӀабаьхьира; уггаре а дӀоггара тидам бира цо Палаухь а, Япехь а, цигахь иза Ӏийра шина кӀиранах. Меттигера меттанаш ца хууш, цо гочдархой санна лелайора ингалсан мотт дика Ӏамийна Европера совдегарш а, гӀайренхой а. Бабельтхуап гӀайрен тӀехь цо ши йалхо а эцна, ханна зуда йалийна, цунах лаьцна цо йаздина Мещерскийга а, цуьнан йише Ольгига а, ур-атталла цу зудчун сурт а дахьийтина цуьнга^[178]. 1876 ​​шеран 27 июнехь талламхо охьахиира Астролабан аймехь.

Керла Гвинейхь шолгӀа Ӏар Миклоухо-Маклейн экспедицин зеделларгехь уггаре а йеха нисделлехь а — 17 бутт, цуьнан дийцарш 1871—1872 шерашкахь дневникаш санна детальца дац, цул сов, аренан дневникийн оригиналаш йайна^[179].

ХӀокху ханна Миклоухо-Маклейс шен резиденци кхоьллина Бонгу йуьртана гергахь йолчу Бугарлом мысехь (Гарагаси мыс тӀехь долчу ширачу цӀийнан термиташа йиъна дӀаьвше меттигаш бен ца йисира). Цуьнан йалхоша а, шхуна тӀера пхьаро а 10 метр деха а, 5 метр шуьйра а долу купаш тӀехь шалха цӀа дина 6 дийнахь. Персонал а, кухни а къаьстина дӀахӀоттийна йара, ткъа Ӏилманчин, дӀавуьжу чоь а, веранда а йоцург, шен карахь йара диссекцин чоь а, антропологин барам бан чоь а, склад а, уьш йерриге а ши метр лекхачу купан тхов кӀелахь йара^[180]. ЦӀенна уллохь ораматийн беш йиллина, цигахь кхиош йара гӀабакхаш, хорбазаш, наьрсаш; масех баттахь меттигера бахархой и йалташ эца буьйлабелира^[181].

Папуасаша довха тӀеийцира талламхо, меттан хаарш лакха а даьхна, цуьнан аьтто белира шен тидамаш шорбан: тойне кхайкхам кхаьчна, ур-атталла нускал лачкъоран церемони а тергалйина. Тезетахь а хилла, дӀавоьллинчу гӀиллакхех лаьцна самукъане материалаш гулйина цо. Амма цуьнан аьтто ца баьлла, дӀадолоран ламаст (цу йукъахь сунтвар а) документашца гайта, хӀунда аьлча иза 6-7 шарахь цкъа бен ца деш хилла^[182].

Талламхочо лелийна 1871—1872 шерашкахь санна кепаш, чӀагӀдора шен хьелашкахь таллам бар эффект йоцуш хилар. Оьрсийн географин йукъаралле бинчу хаамехь цо йаздо:

Цхьаъ бен воцу некъ бу «дерриге а шен бӀаьргашца ган», тӀаккха, шена гинчух лаьцна дуьйцуш (дӀайаздеш), ларлуш хила веза, фантази а йоцуш, бакъдолчу тергоно Ӏадатан йа церемонин буьззина сурт хӀотторхьама^[183].

Цу некъаца, иза дуьххьара Маклейн бердаца волчу хенахь санна, йукъараллин вовшахтохараллин кепаш, иштта динан тешарш, халкъан барта кхолларалла, йукъарчу хьесапехь синан культуран гучудовларш тида йиш йацара ала мегар ду. Масала, Миклоухо-Маклайс билгалдаьккхира, папуасийн йарташ дукхахьолахь йекъалора леррина цӀераш йолчу кварталашка, амма цуьнан цкъа а аьтто ца баьлла дӀахӀотто и тайпа кварталехь гергарлонан тоба — клан — Ӏаш хилар^[184].

Зоологин талламех антропологин талламашка йухаберзаран бахьанаш дуьйцуш, Миклоухо-Маклейс йаздо:

ТӀейогӀучу хенахь оццу йалсаманин олхазарша а, полларчаша а хазахетар дийр ду зоологна, оццу ораматийн терахь хир ду цуьнан гуларшкахь эзарнашца, ткъа шеко йоцуш, кӀайнчу нахаца йух-йуха а зӀенаш хиларца, «таханлерчу» папуасийн гӀиллакх-оьздангалла а, гӀиллакхаш а галдаьлла ца Ӏаш, fututures а, happen an, but the may that changed шен хьалхалерачу хьолехь цӀена тайпа долу папуас лаха деза Керла Гвинейн лаьмнашкахь, ас Малайн ахгӀайренан хьаннашкахь сакай а, семанг а лехна ма-хиллара^[185].

ШолгӀачу экспедицин Маклейн бердаца къаьсташ йолу башхалла йара Ӏилманчин дуккха а экскурсеш; йерриге а 20 сов йуьртахь хилла иза. Цара, гарехь, гӀуллакх дина Папуасан цхьаьнакхетаралла кхолларан Ӏалашонна а, иза хилар цо нахана хьалха дӀакхайкхийна. Цуьнан Ӏилманан болх дӀабахара: цо хӀоттийра 27 йуьртан бахархоша буьйцучу меттанийн 14 йоца лексика^[186].

Ӏеламстеган билгалдаккхарша а, статьяша а гойту, папуасаша иза «чӀогӀа воккха стаг» (тамо боро-боро) лоруш хилла ца Ӏаш, Ӏаламал тӀехӀоьттина хӀума а лоруш хилар. Цуьнца цхьаьна цуьнан культ а, мифологи а кхиа йолаелира, Маклейх лаьцна папуасан мифаш культурин турпалхочун амалш чӀагӀйан йолаелира^{[187][Билг 6]}.

Маклейн бердаца 17 баттахь шолгӀа хан йаьккхинчу хенахь цхьа а Европера кема гучу ца делира. ХӀетте а, Ӏилманча ларлуш висира авантюристаша а, лайшца йохк-эцар лелош берш а шайна тӀелатар дарх. Ларамаза дацара цо шена бевзаш болчу совдегарийн капитанаша нах лечкъоран гӀуллакхех лаьцна статья Бугарломехь йазйина хилар^[189]. Керлачу Гвинейхь цунна кхоллайелира хӀара ойла:

…Шайн тайп-тайпана дахаран хьелаш долу дуьненан дакъош цхьана тайпанца дӀатардан йиш йац Species Homo <…>, цундела дуккха а расаш хилар дерриге а Ӏаламан законашца догӀуш ду… вай къобалдан деза оцу расийн векалийн бакъонаш адамаш санна, барт хила беза, бодане расаш хӀаллакдар къиза ницкъ лелор бен кхин хӀума дац, ткъа хӀора хьаналчу стага иза йемал дан деза йа, нагахь санна шен аьтто белахь, гӀаттамхойн ницкъ барна дуьхьал^[190].

Шен Шомбургкаца бинчу бертаца а догӀуш, эха шарахь Миклоухо-Маклейна кема дахьийта дезаш вара иза, амма и барт кхочушбан аьтто ца баьлла цуьнан. Цу гӀуллакхо йуха а Ӏилманча дегӀан дийна висарна йистте кхачийра: йуург а, ур-атталла йозанан кехат а чекхделира цуьнан. Цуьнан ницкъ кхаьчна акхаройн диете дӀа а хӀоьттина, киншкаш тӀера схьадаьхначу кехатан тептарш тӀехь, дӀайуьйш йолчу кехаташна тӀехь, иштта дӀа кхин а дӀайаздан. Шен хьал шеконе хиларо дог лозуш вара Николай Николаевич. Цуьнан могашалла йуха а ира телхира: когаш тӀехь дарбане йоцу йазваш гучуевлира, къаьсттина хьийзавора иза кхаа деган нерван хьалхарчу а, шолгӀачу а гаьннаш тӀера невралгино. Амма цуьнан Микронезин йалхоша, цул а луьрачу барамехь ловш хилла лазар^[191].

1877 шеран 6 ноябрехь бен ца кхаьчна кема: Шомбургка, цхьа шо тӀаьхьадисина, шхуна хьажийра «Цветок Ярроу». Къилбаседа-Малхбузера Микронезехь бартеран йохк-эцар лелош йара иза, иштта хьажийра Астролабан бухте. Шхуна тӀехь даьржина дара скворцов. Миклоухо-Маклайс цӀа а, цуьнан йерриг мебель а Бонгу бахархошна йитина, шеца жайнаш а, куьйгайозанаш а бен ца эцна. ДӀавахале, гонаха йолчу массо а йартийн куьйгалхой схьа а гулбина, европан кеманаш гучудовларца зударий а, бераш а лаьмнашка дӀадига аьлла, шаьш папуасаша чӀогӀа ларлуш хила аьлла, омра дина цо. Иштта, шен геланча мила ву къастош къайлаха билгалонаш а йина цо, нагахь санна шен дагахь дӀакхача аьтто бацахь^[192].

Сингапурехь лелар шина баттахь гергга лаьттира, Миклоухо-Маклейн могашалла хаъал телхира. Ледара кхача баар бахьана долуш, малярица цхьаьнакхетта сингаттам а, хроникан колит а. январан 18-чу дийнахь дӀакхаьчча, йаздан ницкъ ца кхочу ала мегар долуш вара иза. Цуьнан дегӀан цамгарша эххар а нерваш чӀогӀа дӀайаьхна^[193]. Хетарехь, дагахь доцчу хьолехь, цо йаздина Остен-Саккене, ша Африке ваха дагахь ву аьлла, хӀунда аьлча, и тайпа экспедици «мехала хир йу папуасийн а, негритийн а этнографин хаттарш дӀадерзорехь»^[194]. Кхин цкъа а ца хьахийра цо и план^[195]. Ӏилманчин дегӀан хала хьал телхина ахчанца йоьзначу проблемаша. Мещерскийга а, Остен-Саккене а кхайкхамаш бар бахьана долуш, 1877 шеран 9 апрелехь Миклоухо-Маклейна 3577 доллар трансфер йелира. Ахча Шомбургкана ахча дала бен ца тоьара, амма цуьнан Керла Гвиней хьалхара экспедицин декхарш цкъа а дӀа ца делира. Талламхочо шен латтийна 450 доллар^[195].

Пациент лоьран Денисан чоьтах вехаш вара шен Сингапурерчу цӀахь, амма цуьнан Ӏуналла дешшехь, гуш тодар ца хилла. Цо йух-йуха а йаздора Россе, цхьана-шина шарна схьа а веана, цул тӀаьхьа Керлачу Гвиней йухаверза лаам хилар дӀа а хоуьйтуш. Шен ненах цхьа а хаам ца хиларна, ткъа оьрсийн хӀордан флот Къилбаседа хӀордашна тӀе кеманаш дахийта дагахь ца хиларна (цхьана декъехь оьрсийн-туркойн тӀом бахьана долуш), Миклоухо-Маклейс сацам бира Австрале дӀаваха. Шен чоьтах шен Палауан йалхой цӀа бахийтинчул тӀаьхьа, Николай Николаевича «Сомерсет» цӀе йолчу пароход тӀехь билеташ эцна. Ша йаздарехь, ша дӀавахале тӀаьххьара кӀира дӀадаьхьира цо, ша лелочух халла кхеташ, хьераваьлла. ДӀавахале цхьа де хьалха цо омра дира шен шолгӀачу экспедицин дневникаш а, эскизаш а банке дӀайахийта, банкан цӀе дага а ца йохуш, йа квитанци схьа а ца оьцуш. 1882-чу шарахь бен куьйгайозанаш лехар тӀе ца эцна цо, амма цунах хӀумма а ца карийра. ХӀаьта а ший лаамца кеман тӀа Ӏоттавала йиш йоацаш хиннав цун; нехан марахь шен кабини чу дӀакхачо везаш вара иза^[196].

Пароход тӀехь леларо а, шелоно а — Къилбера эхигехь Ӏа дара — Миклоухо-Маклейн могашалла тойира: цуьнан депресси чекхъелира, кийрахь йолу проблемаш лахйелира, шен хьесапехь, баттахь 12 кг соввелира^[197]. 1878 шеран 18 июлехь пароход кхаьчна Сидней. Некъахо тӀеийцира Российн сийлахьчу консула Э. М. Пола, цуьнан цӀахь иза Ӏийра. Миклоухо-Маклей дика вевзаш вара Сиднейхь, шолгӀачу дийнахь, 19 июлехь, кхаа коьртачу газето зорбане йаьхна «барон Маклей» схьакхачарх лаьцна артиклаш. Некъахочо шен цӀарах лаьцна хаамаш харц ца бира, ур-атталла баронан таж кӀел «М» монограмма йолу визитни карточкаш а, канцелярин сурсаташ а омра дира. Цул тӀаьхьа масех де даьлча иза дӀавахара Ингалсан клубе, цигахь цунна вевзира Австралин музейн тешаме стаг У. Макартур а, Керла Къилба Уэльсан Линнейн йукъараллин куьйгалхо У. Макли а, Ӏаткъаме политик а^[198]. Июлан 29-чу дийнахь, Австрале кхаьчна 11 де даьлча, Миклоухо-Маклей хаьржира Линнейн йукъараллин сийлахь декъашхо^[199].

Сентябран 26-чу дийнахь шен рапортехь Миклоухо-Маклейс кхайкхам бира Сиднейхь биологин станци кхолла йеза аьлла. Цо кховдийра У. Макли станцин директор хила, Макли чӀогӀа шовкъе вара цу ойланца, цо Николай Николаевич шен Элизабет Бей Хаус латтанехь дӀатарйира. Амма церан гергарло дукха ца лаьттира^[200]. 1878 шеран ноябрь кхачале Миклоухо-Маклей дӀавахара Австралин музей, цигахь цунна йелира чоь а, лаборатори а. Цуьнан Ӏилманан болх тайп-тайпана бара: цо дуьстира хӀоьънийн чӀерийн мозгӀарш эхиднийн мозгӀаршца, иштта дӀасакъаьстира Сиднейн дарбан цӀийнехь кхелхинчу 6 океанхочун мозгӀарш. Шен балхаца дог лозуш, цо ур-атталла йухатоьхна Россе йухаверза аьтто: хӀетахь Балтике дӀадоьдуш Сиднейхь кхайкха дезаш дара оьрсийн тӀеман кема^[201].

Сиднейхь кечбеш йолчу дуьненайукъарчу гайтамца доьзна, европахой Керла Къилба Уэльсехь охьаховшийна 100 шо кхачарца нисбала лерина, Миклоухо-Маклейн аьтто белира колонин Ӏедалан шовкъ йан Уотсонс-Бейхь (инг. Watsons Bay) биологин станци кхолларан проектца. Цунна оьшура 0,7 акр (2800 м2) латтан дакъа а, 600 фунт стерлинг ахча а. Амма иза кхолладелира хинйолчу станцин гӀуллакх коммерциализаци йарна тӀехь лаьтташ волчу Маклица дов даьлла. Ӏедало ах харжаш дӀайаьхнехь а (кхолларалла «колонина пайде» лоруш йара), Миклоухо-Маклейн аьтто белира станци лело 100 фунт стерлинг бен гулдан. Проект чекхйаллалц хьажаран метта, хьалхарчу аьтто баьлча шхуна тӀе а хиъна, йуха а Къилба хӀордашна тӀе дӀавахара иза^[202].

Миклоухо-Маклей дӀавахара 1879 шеран 27 мартехь гуано доккхучу «Седи Коллиер» шхуна тӀехь. Сиднейн газеташа чӀагӀдора, иза Керлачу Британе а, Керлачу Каледоне а ваха дагахь ву, цул тӀаьхьа Керлачу Гвиней йухаверза дагахь ву аьлла. У. Маклис 150 фунт стерлинг кредит делира цунна цу некъана^[203]. ХӀинцале а Нумеехь талламхочунна дуьхьалкхетта лайшца йохк-эцаран тоьшаллаш, цул тӀаьхьа Керла Гебридашкахь цо леррина тидам тӀебахийтира адамашна таллар а, йухадохкаран а кепашна. Оццу хенахь цо шен йукъаметтигаш талхийра капитан Уэбберца, цо меттигера экипаж адамалле ца лелайора, сацам бира Луизиадан гӀайренаш тӀе охьахаа, иза дира цо 1880 шеран 18 январехь^[204]. Цигахь керла кеп йолу зуламе догӀа кхетта, кӀадвелла некъахо кхаьчна Квинслендан колонин коьртачу шахьаре Брисбене 1880 шеран 12 майхь, хууш дац цо Австралехь дневник латтош хилла йа ца хилла; мухха делахь а, цхьа а дийна ца висина таханлерчу дийне кхаччалц^[205].

Миклухо-Маклей Брисбенехь Ӏийра шина бахьанца: цкъа делахь, билггал Ӏалашонаш ца хилар бахьана долуш, шолгӀа делахь, иза шовкъе тӀеэцар бахьана долуш. Меттигерчу Ӏедалша а, Ӏаткъамечу доьзалша а къовсамаш бора гӀараваьллачу талламхочунна тӀеэца бакъо эца. Миклухо-Маклейна вевзаш вара Квинслендан Ӏедалан куьйгалхо Артур Палмер 1875 шарахь Малаккехь дуьйна, иза бахьана долуш талламхочунна маьхза цӀерпоштаца лела бакъо йелира, Квинслендан музейхь лаборатори дӀаелла, лело бакъо йелира Геодезически департаментан а, Survings chegraph for princal chemi (camera) а гӀирсах. Палмера ур-атталла Миклоухо-Маклейга делира кхаа зуламхочун декъий — китайхочун, тагалоган, австралин аборигенан — дисекци йан. Ӏилманчас церан мозгӀарш теллина, сурташ даьхна, ткъа аборигенан дегӀ къаьркъа чохь лардина, Берлинехь Р.Вирхов волчу дӀахьажийна^[206].

Июль баттахь цо 280 миль махкахула дӀавахара, «месаш йоцу тайпанан» легендаш талла. Гульнарберан фермехь цунна карийра месаш йоцу аборигенийн масех доьзал, иштта суьрташ а, экземпляраш а хьажийра Вирхове^[207]. Аборигенаш Ӏамийначул тӀаьхьа Миклоухо-Маклей реза хилира Томас Хакслица, цо дуьххьара билгалдаьккхира австралоидаш шакъаьстина раса хилар^[208].

Брисбенехь Миклухо-Маклейна бевзира Ӏаткъаме колонин политикаш — Август Грегори (1819—1905), Дональд Ганн, Джошуа Белл, цо 1880 шеран декабрь кхаччалц губернаторан декхарш кхочушдира. Николай Николаевична къаьсттина тидам тӀебохуьйтура хӀетахь немцойн антропологин журналашкахь моде довлуш хиллачу сексуальни гӀиллакхех^[209]. Миклоухо-Маклейс даздира Керла шо, 1881 шо, Ганнан латтанехь, цигахь цунна карийра историн хьалхара акхаройн йисина меттигаш, шайна йукъахь Diprotodon australis, Phoscolomys gigas, кхин плейстоценан фаунан векалш а болуш. Цо карийнарг ​​хӀинца Сиднейн университетехь латтош ду^[209]. Эстатешкахь дахаро иштта Миклоухо-Маклейна йелира дуккха а хаамаш ингалсан-австралихойн аборигенийн бахархошка болу хьежамаш, иштта «Ӏаьржа олхазарш» — малайзин а, европан а лайшца йохк-эцархоша чубаьхкинчу меланезийн лайх лаьцна. Цо шен жамӀ дира, Австралин малхбален Керла Гвиней шена чуэцар цхьана а хьелашкахь магош хила ца деза; оцу агӀор хьаьжча, Керла Гвиней британин колоне йерзор кӀезиг вон дара^[210].

Ӏилманчин ахчанца долу хьал дика ирча дисира: Квинслендехь волуш, цо йанне а харжаш ца йира; дукха хан йалале, консул Э. М. Пола Петарбухера 4500 сом схьаийцира цунна, хӀетахьлерчу курсаца иза 606 фунт стерлинг йара. Цу гӀуллакхо аьтто бира цуьнан У. Маклина декхар дӀадала а, Сидней йухаверза а. Амма Батавехь йолчу Дюммлеран фирмина хьалха долу коьрта декхар кхаьчна 13 500 гульдене, вуьшта аьлча 1 000 фунт стерлинге, дӀадалаза дисира. И ахча дахьийтинарг ву Европехь Ӏилманчина гӀо дан йоккха кампани вовшахтоьхначу князь А. Мещерскийс^[211].

Станцин цӀарца 100 фунт гергга ахча дара, гулдина 1879 шарахь, и ахча алсамдаккха Ӏилманчас сацам бира Австралин уггаре а яккхийчу гӀаланашна — Сиднейна а, Мельбурнна а йукъахь йолчу къовсамех пайдаэца. Мартехь иза дӀавахара Мельбурне, цигахь иза тӀеийцира Къоман музейн директоро а, университетан профессора Ф. Маккойс а, Викторин паччахьан йукъараллин (Ӏилманийн академи) президенто а, Р. Эллерис а, газеташ арахоьцучара а, кхин а Ӏаткъамечу наха а. Оццу хенахь Линнейн йукъараллица конфликтехь хиллачу Керла Къилба Уэльсан паччахьан йукъаралло 300 фунт стерлинг ахча делира. Оьшуш долу ах ахча гулдина хилар тидаме а оьцуш, Керла Къилба Уэльсан Ӏедало дисина ахча дӀаделира, гӀишлошйар дӀадолийра^[212]. ГӀишлошйар чекхделира 1881 шеран 14 майхь, хаам бо Sydney Mail газето. Цу цӀийнан йукъахь йара ши чоь а, пхи лаборатори а. октябрь тӀекхачале Миклоухо-Маклейн аьтто баьлла хӀинцале а цу гӀишло чу дӀатарвала. Амма цигахь ца сецира иза, хӀунда аьлча цо иштта кхоьллина Австралазин биологин ассоциаци, иза йара Австралехь а, Керла Зеландехь а керла станцеш кхолла а, йерриг Къилба Тийначу хӀордан регионехь талламаш вовшахтоха а^[213]. Амма и цхьаьнакхетаралла Ӏилманча Россе ваххалц бен ца лаьттира^[214].

1881 шеран 24 ноябрь — Къилба-Малхбузе Тийначу океанехь Британин хӀордан флотан коьрта буьйранча волчу коммодор Дж. Вильсоне хьажийна «Маклейн бердаш кхиоран проект» дӀайаьхьна де^[215]. Иза дара 1881 шеран август-октябрь баттахь хиллачу хиламийн жоп, Сиднейхь хаам баьржира, Керла Гвинейн къилба-малхбален бердаца йолчу Кало йуьртахь масех керста миссионер вийна аьлла. Коммодор Вильсона сацам бира гайтаман спектакль хӀотто — йурт йаго, стоьмийн дитташ а, плантацеш а охьайаха, аьтто балахь бахархой байа. Миклоухо-Маклейс чӀагӀдора ша таӀзаран экспедицехь хилар (Порт-Морсби а, Кало йуьрта а), цуьнан аьтто белира аборигенаш репрессех кӀелхьара баха^[216].

Шен «Кхиаран проектехь» Миклоухо-Маклейс чӀагӀонца дӀакхайкхийра ша дагахь ву шен цӀе йолчу бердашна йухаверза, гӀайренан бахархой кӀайн тӀелатархойх кӀелхьара баха. Цо шен коьрта Ӏалашо дӀакхайкхийра меттигерчу лелаш долчу Ӏадаташна тӀе а тевжаш, лакхарчу тӀегӀанехь ша-шена урхалла дар кхочушдар. ХӀинццалц дӀасакъаьстинчу йарташкара кхоллалур йара Йоккха Кхеташо, цуьнан декъашхой хир бара уггаре а авторитет йолу йуьртан къаной, амма хӀора йуьртан чоьхьара гӀуллакхаш ламастан кхеташонийн куьйга кӀел дисина хир дара. Школаш, пристанаш, некъаш, тӀайш дахкар, меттигера экономика массо а агӀор кхиор хьалха дӀахӀоттийра. Миклоухо-Маклейс шена тӀеийцира Йоккхачу Кхеташонан консультантан а, арахьарчу гӀуллакхийн министран а декхарш. Цо сатесна вара йуьхьанца гӀоьналлин дог-ойла йолчу европахошкара ахча кхачаре, меттигера экономика кхиарца проект ша-шех латтош хир йу аьлла. ЖамӀ деш, Миклоухо-Маклейс дӀахьедира, нагахь санна шен проект кхиамца кхочушйахь, ша, Йоккхачу Кхеташонан цӀарах, реза хир ву Керла Гвинейн малхбалехь Британин протекторат йан^[215].

1881 шеран декабрь чекхболуш Сидней кхаьчна оьрсийн эскадрон, лаьтташ йара «Африка» крейсерех а, «Пластун» а, «Вестник» а клиперех а, контр-адмирал А. Б. Асланбеговн куьйга кӀел а волуш. Иза аьтто болуш аьтто бара Миклоухо-Маклайна 12 шарахь ца хиллачу Россе ваха. П. П. Семёновга ноябрь баттахь йаздинчу кехатца мах хадийча, Петарбухехь цо сатуьйсура шен карийначун жамӀаш тийна-таьӀна дӀадахьа а, шен кредиторшна ахча дӀадала ахча каро а^[217]. ХӀетахь Миклоухо-Маклейн дахарехь цхьа хьал дара, Австралера дӀаваха новкъарло йеш.

Биологин станцина уллехь йара Керла Къилба Уэльсан колонин масехазза премьер-министр хиллачу сэр Джон Робертсонан латта. Робертсона ларйира Миклоухо-Маклей станцин ойла, ур-атталла шен лаамехь къастийра гӀишлошйарна меттиг, цуьнан кхиамна тӀехь терго латтийра^[218]. 1881 шеран аьхка 35 шо долчу некъахочунна йевзира шен йоӀ, дукха хан йоццуш йисина 25 шо долу Робертсон-Кларк Маргарет. Маргарет лаккхара дешна зуда йара, масийттазза Европе йахана, цуьнан а, Миклухо-Маклейн а вовшашна йевзаш йолу зуда йара Герцен Наталья (революционеран йоккхах йолу йоӀ)^[218]. Миклоухо-Маклай Россе дӀавахале церан йукъаметтигаш хиларан тоьшаллаш дац, амма хууш ду Маргарет операн илланчин карьера йан сатуьйсуш хилар а, иза йан Итале йаха дагахь хилар а, иштта католикийн динах синтем болуш хилар а. Уьш дӀасакъаьстира 1882 шеран 17 февралехь, схьагарехь, хӀинцале а хӀетахь сацам бира маре йаха^[219].

Контр-адмирал Асланбеговн дехарна жоп луш, хӀордан эскаран министралло бакъо йелира Миклоухо-Маклейна хӀетахь Мельбурнехь хиллачу «Вестник» клипер тӀехь лела. Австралера дӀавахар талхийра йоккха скандалца: зорбанехь сенсацин хаамаш гучубевлира, эскадронан Ӏалашо Мельбурн схьайаккхар йара, ткъа «барон де Маклей» коьрта оьрсийн къайлаха агент вара бохуш^[220]. Эскадрон Австралера дӀайахара 24 февралехь; «Вестник» кеман тӀехь некъахо кхаьчна Сингапурехь, цигахь иза дехьавелира «Ази» крейсер тӀехь. Крейсер кхаьчна Суэце 9 июнехь, цул тӀаьхьа дӀайахара Неаполе, амма 11 июнехь Александрехь герзаца конфликт иккхира, Ази декхаре йира Суэцан некъан меттигехь йиса 15 июлехь бен, 18 июлехь бен ца хилира Миклухо-Маклайн а Геза а, трансфер а Мисарера 1900 шарахь. линкор «Пётр Великий», Балтике дӀавоьдуш^[221]. 1882 шеран 31 августехь (12 сентябрь) тӀеман кема дӀахӀоттийра Кронштадтан некъан меттигехь^[222].

Российн йукъаралла доггах сатуьйсура Миклоухо-Маклей цӀаверзаре: «Голос» газето талламхочун кхиамийн тӀаьхьало йора, цуьнгара доцца телеграммаш а кхочура. Амма Николай Николаевичан Оьрсийн географин йукъараллина хьалха хӀотто хӀума дацара бохург санна — цуьнан дневникийн куьйгайозанийн проекташ редакци йан йезаш йара, цундела шен некъашца цо йазйира дуккха а лекцин запискаш шен некъашца а, лабораторехь бинчу талламашца а. И лекцеш кечйар кхечу кепара а пайдехьа дара: дуьххьара цо гулйина материал коьртачу декъана системе йерзийра, билгалчу рогӀаллехь дӀанисйира^[223].

Российн йукъаралла доггах сатуьйсура Миклоухо-Маклей цӀаверзаре: «Голос» газето талламхочун кхиамийн тӀаьхьало йора, цуьнгара доцца телеграммаш а кхочура. Амма Николай Николаевичан Оьрсийн географин йукъараллина хьалха хӀотто хӀума дацара бохург санна — цуьнан дневникийн куьйгайозанийн проекташ редакци йан йезаш йара, цундела шен некъашца цо йазйира дуккха а лекцин запискаш шен некъашца а, лабораторехь бинчу талламашца а. И лекцеш кечйар кхечу кепара а пайдехьа дара: дуьххьара цо гулйина материал коьртачу декъана системе йерзийра, билгалчу рогӀаллехь дӀанисйира.

Миклоухо-Маклейс оьрсийн мотт мелла а ледара буьйцу — 12 шарахь леларан а, дозанал арахьа Ӏаран а жамӀ — цуьнан ницкъ ца тоьу мерза фразаш а, тидам тӀебохуьйтуш эффекташ а кхолла. Тийна, ледара къамел до цо, наггахь догӀуш долу аларш лоьхуш, уьш ца тоьуш, наггахь хийра дешнаш йукъа а дохуш…^[224]

Талламхочо кхин а кхо лекци йира оццу кепара, йерриг а октябрехь, амма уьш 800 ладогӀархочунна тӀекхача йиш йолчу Технически йукъараллин зале дӀайахийта дийзира. Петарбухехь дина ши сурт: хьалхара, К. Маковскийн, хӀинца латтош ду Петарбухерчу Кунсткамерехь. А. Корзухина дина сурт Миклоухо-Маклайн нене делла, 1930-гӀа шерашкахь хӀинца а талламхочун гергарчийн долахь дара, амма цул тӀаьхьа дайна. Авторан копий йира оцу суьртах, дӀаелла Маргарет Робертсон-Маклейна; майра дӀакхелхинчул тӀаьхьа цо и сурт Австрале дӀадаьхьира, цигахь иза латтадо Сиднейхь Митчелан библиотекехь^[225].

Миклухо-Маклейн йукъараллин гӀарайаларан лакхенгахь П. П. Семеновс, 30 сентябрехь, дехар дира талламхо император Александр III вовзийтар; аудитори дӀайахьа лерина йара оршотдийнахь, октябран 6-чу (18) дийнахь Гатчинехь^[226]. Петарбухехь волчу Британин векало дийцарехь, хинволу император а, къона некъахо а дуьххьара вовшахкхетта 1871 шеран гурахь Ораньенбаумехь йолчу Сийлахьчу герцогица Елена Павловнин цӀахь, ткъа Александр Александрович Керла Гвинейн экспедицин планна лерина вара, цул тӀаьхьа иклухо-Маклай кхолламна тӀаьхьакхиира^[227].

Императорца хиллачу аудиенцехь Миклоухо-Маклейс шен экспедицех лаьцна хаам бира, ахча ца тоарна латкъамаш бира. Цул тӀаьхьа пхи де даьлча, императрица Мария Феодоровнас кхайкхам кхаьчна цуьнга, паччахьан доьзална а, паччахьан цӀийнан белхахошна а уггаре а маьӀне масех эпизод йуха йийца аьлла. Хетарехь, хӀетахь хилла, императоро талламхочун ахчанца доьзна гӀуллакхаш дӀанисде аьлла омра дина. Октябран 12-чу дийнахь, Оьрсийн географин йукъараллин кхеташонан кхеташо хилале цхьа де хьалха, Миклоухо-Маклай дӀавахара Москох^[228].

Ӏилманча схьакхачаран хьалхарчу дийнахь Ӏаламан Ӏилма а, антропологи а, этнографи а йезачийн йукъаралло Миклоухо-Маклей гуттаренна а декъашхо санна тӀеийцира, цунна дашо мидал йелира. октябран 15-чу дийнахь 700 сов стаг гулвеллачу Политехникин музейн йоккхачу зала чохь къамел дира Николай Николаевича^[229].

Октябран 13-чу дийнахь Оьрсийн географин йукъараллин кхеташо гулйелира, цул тӀаьхьа кехат дахьийтира финансийн министре Н. Х. Бунге: кховдийра Миклоухо-Маклейна шарахь 400 ингалсан фунт стерлинг дӀадала, цуьнан боккха болх чекхбаллалц шина шарахь, цунна тӀехь долу 1350 фунт декхар дӀадала. Октябран 31-чу дийнахь императоро сацам бира и ахчанаш шен персональни ахчанах дӀадала, амма Ӏилманчин болх оьрсийн маттахь зорбане баккха а, Россехь зорбане баккха а бехкамца^[230].

Хууш дац Керла Гвинейн статусан хаттар императорца хиллачу аудиенцехь айдина йа ца дина, амма хӀордан эскаран министраллан куьйгалхочо адмирал И. А. Шестаковс зӀе латтийра Миклоухо-Маклайца; цуьнан зорбане ца йаьлла дневник йуьсуш йу цу гӀуллакхна уггаре а дӀоггара тоьшаллаш. Миклоухо-Маклейн а, Шестаковн а дуьххьарлера цхьаьнакхетар хилира сентябран 30-чу дийнахь, цо оьгӀазвахийтира адмирал. Цо йаздира, Маклей «Керла Гвинейхь „жима паччахь“ хила лууш ву» аьлла. ХӀетте а, талламхочун аьтто белира императоран шовкъ йан оьрсийн флотан йагориг латторан база кхолларан ойланца, ткъа Александр III-гӀачо Шестаковна тӀедиллира и гӀуллакх тидаме эца. Сацам бира талламхо Австралера Керла Гвиней хьажо «Скобелев» корветца (хьалха «Витязь»), иштта кӀаран депо йан догӀу меттиг лахархьама^[231].

Миклоухо-Маклейн могашалла хаъал телхина Москох а, Петарбухехь а Ӏийначул тӀаьхьа; Вирхове йаздинчу кехат тӀехь цо латкъамаш бира мускулийн ревматизмах а, дуккха а невралгиех а^[232]. И бахьана долуш 1882 шеран 28 ноябрехь Россера ара а ваьлла, цӀерпоштаца Берлине вахара иза. Декабран 16-чу дийнахь иза хилира Берлинера антропологин а, этнологин а, историн хьалхара историн а йукъараллин (коьртехь Вирхов) гуламехь. Цул тӀаьхьа талламхо дӀавахара Амстердаме, цигахь цо шен декхарш дуьззина дӀаделла. Декабрь чекхболуш иза Париже кхаьчна, цигахь цхьаьнакхийтира А. Мещерскийца а, Н. Герценца а, Габриэль Монодца а, талламхочух лаьцна йеха статья йазйинчу авторца^[233]. Декабран 29-чу дийнахь хала цомгуш волчу Тургеневца хилла къамел Ӏаламат товш дацара: йаздархо урологин операци йан сатуьйсуш вара. Миклоухо-Маклейс йазйира оцу цхьаьнакхетарх лаьцна дагалецамаш, амма уьш дуьххьара зорбане ца бевлира 1933 шарахь бен, цхьаьнакхетар хиллачул тӀаьхьа Тургеневс шен дневник тӀехь дитира хӀара йаззам: «Йилбазана хаьа, хӀунда хета суна и къонах вуьззина идиот ву, цо шена тӀаьхьа ца вуьту цхьа а и тайпа болх»^[234].

1883 шеран январехь Миклоухо-Маклейс кӀира даьккхира Англехь, цигахь иза кхочушйан гӀиртира «Маклейн бердаш кхиоран проект». Потенциалан спонсоршца билггал барт ца хилла, ткъа шен веше йаздинчу кехат тӀехь Николай Николаевича йаздина, лаххара а шина шарахь и проект леррина тӀеэца аьтто хир бац шен аьлла^[235].

Миклухо-Маклей кхаьчна Порт-Саиде Генуйхула а, Неаполехула а, цигахь цуьнга кхаьчна Австралера корреспонденци, шайна йукъахь Маргаретан кехат а долуш, шега маре йаха реза хилар. И бохург дара, нагахь санна март чекхболуш Скобелев Сидней гӀала кхачахь, талламхочун шен маре йоьдучу йоӀаца цхьаьнакхета хан хир йац бохург. Цо оцу сохьта Шестаковга кехат йаздира, шен планаш нисйар доьхуш. Амма 22 февралехь Миклоухо-Маклай тӀехь долу кема Батави кхаьчча, «Скобелев» а вара цигахь, Тийначу океанехь оьрсийн отрядан буьйранчин контр-адмирал Н. В. Копытовн байракх а йолуш^[236]. Планаш йуха а хийцаелира: 1883 шеран 24 февралехь Миклоухо-Маклей тӀехь волу корвет дӀахӀоттийра Керла Гвинейхьа^[237].

Контр-адмирал Копытов ларлуш вара Миклоухо-Маклайх, хӀунда аьлча талламхо йуьхьанца кура лелаш вара. «Скобелев» кеман тӀехь лело йиш йолу каюташ йацара, амма цо чӀогӀа йоьхура шакъаьстина чоь. Эххар а, качкан палубна тӀехула йолчу палубехь Николай Николаевична шуьйра полотнан четар хӀоттийра^[238]. Командирца йолу йукъаметтигаш сиха тойелира, хӀинцале а Батавира дӀаваханчу кхоалгӀачу дийнахь Копытовс йаздира шен хӀусамнене:

Миклоухо-Маклей ца хиллехьара, сан декхар тӀехула бен кхочушдан йиш йацара. ХӀинца, иза суна уллохь хилча, дерриге а иттозза атта хир ду. Ша а Ӏаламат самукъане стаг ву, шен дахарехь акхачу нахана йукъахь дагах кхетар доцуш бохург санна хӀуманаш кхочушдина… Цуьнан хиллачух лаьцна дийцарш хезча, суна боккха хазахетар хуьлу, ткъа суна кест-кеста теша хала хуьлу, оццул жимачу, гӀийлачу стага и тайпа хӀуманаш кхочушдан йиш йара бохучух…^{[Билг 7][240]}

1883 шеран 17 мартехь «Скобелев» Астролабан бухта чу а вахана, Константинан бухтехь дӀахӀоттийра. Маклей цу йистехь кхозулгӀа Ӏар уггаре а доца нисделира — 8 де бен ца хилира. Кечйинчу гулйинчу произведенешкахь Миклоухо-Маклейс дийцира шен тӀаьххьара папуасашца хилла цхьаьнакхетар очеркан кепехь; цуьнан дневникаш а, кехаташ а ду хаам боцуш. Кхин а хааме ду Н. В. Копытовн дневникаш а, цо шен зудчуьнга йаздина кехаташ а^[241].

Миклоухо-Маклейна гучуделира, шен дукхахболу шира накъостий хӀинцале а белла хилар (цу йукъахь Туй а волуш), Бонгухь ши квартал йерриге а йаьсса хилар, хьалха йоккха хилла Горенду йурт дӀатесна хилар. Шаьш бонгуанаша бахархойн терахь лахдалар дузу лаьмнин йарташкара бозбунчаша хьажийначу цамгаршца, дӀахьедира Маклей царна йукъахь дӀатарвала лаам хилар^[242]. Копытовс иштта дӀайаздина, Маклейс, шера гуш ду, «шен» гӀайренан тӀехь дӀатарвала лаам дӀатесна ца хилар. Амма Бонгу лахдаларо а, йарташна йукъахь йеххачу хенахь лаьттинчу тӀамо а дог доьхна витира иза, цунна кхийтира цхьаалла йолу папуасан йукъаралла кхолла шен проект эрна хилар. Цу хенахь дуьйна, цунна хетара Папуасан Союз, шен лаамехь урхалла деш йолу территори, Ф. Погодинан дешнашца аьлча, цхьана Европин пачхьалкхан протекторатна кӀел йолу «этнографин резерв», ткъа хьашт доцуш Россехь^[243]. Некъахочо Бонгухь дӀадийна папуасашна ца девзаш долу бешахь лелош долу йалташ: бепиган стоьмаш, манго, апельсин, лимон. Цо а йеара кофе хьаьжкӀаш, амма рекомендаци йира уьш лаьмнин йарташкахь бехачу бахархошка дӀайахьийта, лаьмнашкахь болчу нахана омра а деш, уьш ша Маклейс йеана йу аьлла^[244]. КӀира даьлча папуасашца дӀасакъаьстина, Миклоухо-Маклайс дош делира, уьш балехь дӀа ца буьтуш, «шен хеннахь» оцу меттигашкахь дӀатарвала. Мартан 23-чу дийнахь Ӏуьйранна «Скобелев» дӀавахара Маклей йистера^[245].

Шестаковс билгалйаьккхина программа а кхочушйан йезаш йара. Шен тӀаьххьарчу рапортехь Н. В. Копытовс дина жамӀ ду, ша Керла Гвинейхь а, Палаухь а теллинчу гаванех цхьа а нийса йацара крейсершна кӀаран депонаш кхолла. Амма цунна хетара, кхин цхьа схема хир йу алсам пайдехьа: гӀайренаш тӀехь ма-дарра колонизаци йеш ца Ӏаш, шен долахь йолу оьрсийн вахархо кхоллар. Копытовна, крейсерийн хӀордан тӀеман концепци кхоьллинарг санна, гира Миклоухо-Маклайс хьалхатеттина йерриг меттигаш Ӏаламат генахь хилар коьрта океанан некъашна. Амма цо чӀагӀдора, талламхо ца хиллехьара, и мисси кхочуш хир йацара: Миклоухо-Маклайс гӀайренан бахархошца зӀе латточу хенахь талмаж санна болх бира, оьрсийн хӀордан эскаран департаментана гӀайренаш тӀе охьаховшучу европахойх лаьцна алссам информаци схьаийцира. И бахьана долуш Н. Копытовс дагахь доцчу харжамашна ахчанах 320 доллар делира некъахочунна, 1883 шеран 17 апрелехь Манилехь охьавоссийра иза, цигара Австрале шен некъ бан аьтто хилийтархьама^[246].

«Скобелев» кеман тӀера охьавоьссина Миклухо-Маклей испанхойн пароход тӀе а хиъна, Гонконге вахара, Сидней кхача аьтто хиларе сатуьйсуш. Гонконгехь цунна хиира 1883 шеран 4 майхь Квинслендан Ӏедало шен лаамехь Керла Гвинейн малхбале шен территори дӀакхайкхийна хилар, Лондоне латкъам бина хилар, и аннекси къобалйар доьхуш. Хиламаш дӀабахарехь шен Ӏаткъам шера совбоккхуш, Николай Николаевича моьттура и акци Скобелевн хӀордаца леларо а, Керла Гвинейна тӀехь хила тарлучу оьрсийн протекторато а провокаци йина аьлла^[247]. Австралин архиваша гойту Квинслендан Ӏедал лелаш хилла Торресан боьранехь нийса кеманаш лелар лардарца а, нагахь санна Европано Керла Гвинейн малхбалехьа дӀалацахь Австралехь йолчу Британин колонешна кхерам ца хилийтаран а ойланца. Официалан документашкахь цу пачхьалкхан цӀе ца йаьккхинехь а, Австралин зорбанехь уггаре а дукха хьахош йара Германи. Германех кхерар чӀогӀа дара Австралехь 1882 шарахь дуьйна, цу шеран ноябрехь официалан кхайкхам бинчул тӀаьхьа Папуа-Керла Гвиней Германина аннекси йан йеза аьлла. Австралин Ӏедалан архивехь Керла Гвинеех лаьцна йаздинчу тептаршкахь Миклухо-Маклей хьахийна ву, амма йеккъа цхьана папуасийн талламхо а, Квинслендан плантацешка меланезийн лайш чубахийтарна дуьхьал кампани дӀахьош верг а санна^[248].

Австралин архиваша гойту Квинслендан Ӏедал лелаш хилла Торресан боьранехь нийса кеманаш лелар лардарца а, нагахь санна Европано Керла Гвинейн малхбалехьа дӀалацахь Австралехь йолчу Британин колонешна кхерам ца хилийтаран а ойланца. Официалан документашкахь цу пачхьалкхан цӀе ца йаьккхинехь а, Австралин зорбанехь уггаре а дукха хьахош йара Германи. Германех кхерар чӀогӀа дара Австралехь 1882 шарахь дуьйна, цу шеран ноябрехь официалан кхайкхам бинчул тӀаьхьа Папуа-Керла Гвиней Германина аннекси йан йеза аьлла. Австралин Ӏедалан архивехь Керла Гвинеех лаьцна йаздинчу тептаршкахь Миклухо-Маклей хьахийна ву, амма йеккъа цхьана папуасийн талламхо а, Квинслендан плантацешка меланезийн лайш чубахийтарна дуьхьал кампани дӀахьош верг а санна^[249].

Н. Н. Миклоухо-Маклейн императорца а, хӀордан эскаран Ӏедалца а йаздина кехаташ

1883 шеран 10 июнехь Миклухо-Маклей йухавеара Сидней, дӀатарвелира Биологин станцин гӀишлон чохь, коьртачу декъана шен тидам тӀебохуьйтура захалонан гӀуллакхашна. Нускалан гергарнаш дуьхьал бара, Николай Николаевича шен веше Михаилга йаздина ма-хиллара^[250]. Иза кхетош дара хийрачу махкара схьаваьллачу «барон Маклейн» ахчанан хьоста ца хиларца а, могашалла ледара хиларца а, шен зуда йа Керлачу Гвиней, йа Россе дӀайахийта дагахь хиларца а. Амма уггаре а коьрта бахьана дара, нагахь Маргарет йуха маре йахахь, цуьнан шарахь 2000 фунт стерлинг аннуитет дӀайалар (хьалхарчу майрачун весетца), иза доккха гӀо дара Робертсонан доьзална, хӀетахь халачу хенахь чекхбевллачу^[251].

Маргаретан дас сэр Джон Робертсона билгалдаьккхира, православин стагана а, протестантийн зудчунна а йукъахь протестантийн ламастца дина захало Россехь низамехь къобалдийр дац аьлла. 1883 шеран ноябрехь Миклоухо-Маклейс телеграмма хьажийра коьрта маршале В. С. Оболенскийс пурба доьхура протестантийн зуда йало, нагахь санна цу захалонах дуьненчу йевлла йоӀарий протестантийн хир бу аьлла^[252]. Йезачу Синодан коьрта прокуроро К. П. Победоностевс императоран омрица ингалсан маттахь телеграмма хьажийра Австрале 1884 шеран январь чекхболуш, цу тӀехь дерриге а къийсаме хаттарш дӀадерзийра. Сэр Робертсонан ницкъ кхаьчна дӀавала, 1884 шеран 27 февралехь Нильс а, Рита а (цара вовшех иштта олура) маре йелира^[253]. Ноябрехь церан дуьххьарлера бер Александр хилира. Доьзал бехаш бара биологин станцина гергахь долчу цӀа чохь, хӀинца а ахчанца халонаш ловш: империн субсиди кхачам боллуш ца хилар гучуделира. Миклоухо-Маклайн ненах 200 фунт ахча дехьадаккхаро, дуккха а шерашкахь дуьххьара, цхьана ханна паргӀато йелира. 1885 шеран декабрехь шолгӀа кӀант вина Владимир. Австралехь талламхочун берех дукха хьолахь Нильс а, Аллен а олура^[254].

1883 шеран декабрехь дуьйна Сиднейхь дӀайаьхьира колонашна йукъара Австралин конференци, хӀунда аьлча Квинслендан акцино реза ца хилар кхуллу ша колонехь а, лулахошкахь а. Конференцехь Лондонан Ӏедална тӀеӀаткъам бира йерриг Керла Гвиней Британин империна йукъайаккха, иза Нидерландаша дӀа ца лоцура. Гладстонан кабинето компромисс йира: керла колони Австралин Ӏедалша финансашца лур йара, Маклейн бердан хаттар дӀа а дитина. 1884 шеран 6 ноябрехь къилба-малхбален бердаш британин ду аьлла дӀакхайкхийра, ткъа Порт-Морсбихь хьалаайира Юнион Джек.^[255]. Миклоухо-Маклей гӀоьртира Маклейн бердан кханенна йукъагӀерта, йуха а кехат йаздира Алексей Александровиче а, Британин премьер-министре Глэдстоне а. Цо иштта йаздира Бисмарке, кехат дика бӀостане дара: Германин йезаш йара,

…"ша латта" ингалсхоша дӀалацарх лардеш хилла ца Ӏаш, Тийначу океанан гӀайренаш тӀехь Ӏаьржачу месашца болчу меттигерачу бахархойн «бакъонаш» «халкъ» санна, эхь доцуш, харцонца, къизачу эксплуатацех (лачкъор, лолла, и. дӀ. кх.) «ингалсхоша» хилла ца Ӏаш, массо а махкахь^[256].

Миклоухо-Маклейс Российн а, Британин а, Германин а Ӏедалийн куьйгалхошка дӀахьажийначу бӀостанечу хаамашна комментари йеш, хӀордан эскаран министро Шестаковс йаздина, шен «дисциплине марзйеллачу фантазино кхета йиш йацара мистер Миклоухо цу кепара цхьаьна лелочу гӀуллакхех» аьлла^[257].

1881 шарахь дуьйна немцойн Керла Гвинейн компанин тешаме векал Финш Отто цхьаьнакхийтира Миклухо-Маклейца Сиднейхь. Цуьнан аьтто белира некъахочуьнгара бонгу диалект а, ур-атталла папуасаша хийра нах «шайн» нахах къасто безаш йолу ламастан билгалонаш а Ӏамо. 1884 шеран октябрехь Финш кеманца Маклейн берда тӀе вахара, Маклейн ваша санна лела, цуьнан аьтто белира плантацеш йан латтан дакъош а, кӀаран база а эца^[258]. Порт-Морсби аннекси йеш цхьана хенахь бохург санна немцойн крейсер кхаьчна Астролабан бухте, Керла Гвинейн къилба-малхбален тӀехь немцойн протекторат кхоьллина. И хаам дӀакхайкхийра Сиднейхь декабран 19-чу дийнахь, и хаам тохар хилира Миклухо-Маклейна, цо Бисмарке телеграмма хьажийра: «Маклейн бердан меттигера бахархоша дуьхьало йо немцойн аннекси»^[259]. Керлачу Гвинейца доьзна хаттар бахьана долуш Британи а, Росси а, Германи а вовшашна дуьхьал латто Ӏилманчас доггах гӀертаро эххар а хӀумма а ца дира; декъадалар легализаци йира 1885 шарахь бинчу Британин-немцойн бартаца^[260].

1885 шеран йуьххьехь Керла Къилба Уэльсан Ӏедало сацам бира биологин станцин латта а, гӀишло а тӀеман Ӏалашонашна дӀалаца — иза лаьттара нийсса Порт-Джексонан бух чувоьдучу меттехь. Июлан 12-чу дийнахь Миклоухо-Маклейга омра кхаьчна станцин гӀишло мукъайаккха аьлла. И сацам ма-дарра боьзна бара Австралехь Российна дуьхьал синхаамаш кхуьуш хиларца^[261]. Амма цунах башха Ӏаткъам ца хилира сэр Робертсонан нускалан статусана, ша Миклоухо-Маклейс, 31 августехь Sydney Daily Herald газетана интервью луш, дӀахьедира, ша сацам бина тӀаьххьара хан кхаччалц станцехь болх бан. Амма дукха хан йалале и гӀишло тӀеман Ӏедалша схьа а йаьккхина, эпсарш дӀатарбеш хилла. Станци дӀайаларо Ӏилманча Россе йухаверзаран ойла йан хьажийра^[262]. Могашалла галйалар бахьана долуш, къаьсттина жижг бахьана долуш, цуьнан аьтто ца белира Брисбенера дӀаваха 1886 шеран февраль чекхболуш бен^[263].