Майнинг

1983 шарахь Ӏамерикан криптографо Дэвида Чаума кховдийра криптографин электронан ахчанан экэш боху кхетам. 1995 шарахь цо иза кхочушдира Digicash-ехула, шифровкаца лелочу транзакцешна анонималла луш^[1]

1996 шарахь NSA зорбане баьккхира криптовалютан системех лаьцна рапорт, тӀаьхьо зорбане баьккхира MIT а, The American Law Review а^[2][3].

1998 шарахь Вэй Дайс дийцира анониман b-ахчанан системех лаьцна, ткъа Ник Сзабо дийцира бит-дашо концепцих лаьцна, кхузаманан криптовалютех тера. Шина а ойланехь дара белхан тоьшаллаш.

2009 шеран январехь биткоин кхоьллина Сатоши Накамото, SHA-256 хеш-функцех пайда а оьцуш.

ТӀаьхьо альтернативаш гучуевлира:

• 2011 шеран апрель: Namecoin — децентрализаци йина DNS система.
• 2011 шеран октябрь: Litecoin лелайора скриптан хеш-функци.
• 2012 шеран августехь: Peercoin — PoW а, PoS а гибрид.
• 2024-чу шеран август беттан 1-чу дийнахь Оьрсийчоьнан низамашдаьхначара гӀортор йира криптовалютан майнинг легализаци ярна.

Масала, вай леладо хеш-хьесапаш, биткоинан системехь долчух тера, цигахь маьӀданийн процесс лаьтта леррина тӀетоьхна Nonce параметран мах къасторах, цо хеш хир ю, цуьнан терахьийн мах цхьана билгалдаьккхинчу терахьал сов хир бац — Difficulty Target, Ӏалашо луш йолчу халонан тӀегӀанна.

Цхьана дешнийн цхьаьнакхетаран хешийн масал, амма тӀетоьхначу параметран тайп-тайпана мах болуш. Масалехь тӀаьххьара могӀа уггар лахара хешан мах болуш бу.

«Hello, world!0» => 1312af178c253f84028d480a6adc1e25e81caa44c749ec81976192e2ec934c64
«Hello, world!1» => e9afc424b79e4f6ab42d99c81156d3a17228d6e1eef4139be78e948a9332a7d8
«Hello, world!2» => ae37343a357a8297591625e7134cbea22f5928be8ca2a32aa475cf05fd4266b7
...
«Hello, world!4248» => 6e110d98b388e77e9c6f042ac6b497cec46660deef75a55ebc7cfdf65cc0b965
«Hello, world!4249» => c004190b822f1669cac8dc37e761cb73652e7832fb814565702245cf26ebb9e6
«Hello, world!4250» => 0000c3af42fc31103f1fdc0151fa747ff87349a4714df7cc52ea464e12dcd4e9

Биткоинан системехь халонан тӀегӀан юха хьесапдо хӀора 2016 блокехь (гергарчу хьесапехь 2 кӀиранах цкъа). Иза совйолу я лахло, и блокийн тоба кхолларан хан 20160 минотех (2016 * 10) мел къаьста хьаьжжина. Оцу механизмо тешалла до юккъера барамехь хӀора 10 минотехь блокаш гучуйовлар, массо а майнерийн берриг ницкъе ца хьоьжуш. Кхечу криптовалюташкахь хеш а, Ӏалашонан халонан тӀегӀан а юха хьесапдар дикка къаьсташ хила тарло. Дукха альткоинашкахь юккъера блок кхоллаяларан хан хаъал лахара ю, масех секунде кхаччалц.

Цхьацца майнеран ял кхачаран тарло церан дакъа долчу сетийн йерриг хьесапдаран ницкъах. Жима дакъа бохург ду атта еххачу хенахь толам баккхаран лахара шанс хилар. Шайн шансаш алсамъяха шахтёрша лелайо боккха хьесапдаран ницкъ^[4].

Графикан процессоран блокаш (GPU) эффективни хилар гайтира маьӀданашна оьшуш йолу параллельни хьесапдарехь. ТӀаьхьо гучуевлира леррина микросхемаш (FPGA), цул тӀаьхьа лелоран леррина интегралан схеманаш (ASIC), леррина лерина маьӀданашна лерина^[5] Церан лакхара говзалла бахьана долуш рогӀера компьютерш тӀехь маьӀданаш дахар пайда боцуш дира. Тоькан мах хила тарлучу ахчанал совбала буьйлабелира^[6].

2012-2013 шерашкахь дуьйна АСИК-аш тӀехь бен маьӀданаш ца дахар пайдане хилира. Компанеш нуьцкъала фермаш еш ю йорах энерги а, шелонан климат а йолчу кӀошташкахь, шайна юкъахь Китай а йолуш. Оцу фирмаша «мархаш дӀаяхаран» сервисаш ло^[7][8].

2023-чу шарахь Оьрсийчохь 3,5 миллиард доллар мах болу 54 эзар биткоин даьккхина, цуо гойту кхиъна маьӀданийн индустри хилар^[9].

Ца кхачаран кхерам лахбархьама а, ял схьаэцар стабилизаци ян а, майнерша шайн хьесапдаран ницкъ цхьаьнатуху бассейнашка (пул — юкъара фонд). ХӀоттаман коьрта башхалла ю максималан параллелизм хила йиш хилар, хӀора декъашхочо ша-шех дозуш доцуш проблема дӀайоккхуш, параметрийн нисдаларш юкъара а дохуш. Ахчанаш дукха хьолахь дозуш ду стандартан опционийн (акцин) терахьца, уьш кхочушдо чолхелла цхьанца цхьатерра хиларан бехкамца^[10] (от инг. pool — общий фонд).

Машан агӀор хьаьжча, бассейн лела йоккха соло шахтёр санна, цуьнан ял эцаран тарло массо а декъашхойн тарлонийн барамца цхьатерра^[11]: Кхаьчна ял бассейнан чуьра дӀасаекъало, долахочо хӀоттийначу низамца. Ял хьесапе эцаран коьрта кхо кеп ю:

• Proportional: ял екъало декъашхоша динчу ахчанца пропорциональни.
• PPS: хӀора дӀахьажийна стандартан опци (акцеш) ахча ло, жамӀе ца хьоьжуш.
• Score: бассейнан администраторо кхоьллина леррина ахчанан мах хадоран система.
• Иштта варианташ ю ахча дӀадаларан кепийн:
• SMPPS: PPS-х тера, амма бассейнан бакъдолчу даьхнил сов ахча ца ло.
• ESMPPS: SMPPS-х тера, амма рогӀера а, керла а декъашхойн хьалхара меттиг цхьатерра йо.
• RSMPPS: Керлачу декъашхошна хьалха ахча ло.
• PPLNS: ТӀаьххьара партин дакъа пропорциональни декъадалар (N = шалха хало)^{[12][13][14][15][16]}

2016 шарахь биткоинан маьӀданийн дукхаха йолу ницкъ бара Китайхь, цигахь уггаре а йоккхачу кхаа китайн бассейно Ӏуналла дора ах машанна. ЙоьалгӀа меттиг яра СНГ-н пачхьалкхашкара иммигранташа кхоьллинчу BitFury компанин пулан^[17][18].

Криптовалютан керла дакъош арахецар дӀахьо хьалххе билгалъяьхначу низамашца, низам латточу органех дозуш дац. Дукха хьолахь, ял ло блокчейнна рогӀера блок тӀетоьхначо. Шахтёран кхиам пропорционалан бу цуьнан дакъа ерриг хьесапдаран ницкъах, жамӀ хьалххе дуьйна хууш дацахь а^[19]

Стандартни ял хаддаза хила тарло я жим-жима лахлуш хила тарло. Масала, биткоинашкахь блокана юьхьанца ял 50 БТК яра, амма хӀора 210 000 блоках (гергарчу хьесапехь 4 шарахь цкъа) иза ах лахйора, лахлуш йолу геометрин прогресс кхуллуш^[20]. Ерриг эмисси дозаделла ю оцу прогрессивни элементийн барамца, хир ю уггаре дукха 21 млн биткоин^[19][21]

Юьхьанца 12,7 млн биткоин яра лелаш (2014 шеран май). Дуьххьара ял лахйар хилла 2012-чу шеран 28-чу ноябрехь, шолгӀаниг — 2016-чу шеран 9-чу июлехь; эмисси юьззина сацор хир ду 2031 шарахь, эмисси чекхъяьллачул тӀаьхьа ял кхоллалур ю транзакцин мах бен.

Керла ял лело йиш йолуш хуьлу цхьа билггал долу блокаш гулйинчул тӀаьхьа (масала, биткоинан сетехь — 120 блок йинчул тӀаьхьа, гергарчу хьесапехь цхьана дийнахь)

Къайлах маьӀданаш лелор — иза кхечун ресурсех пайдаэцар ду, масала, корпорацин сервер я троянски говр.

2011 шеран Охан-баттахь Symantec компанина гучуделира ботнеташкахь маьӀданаш дӀадоло аьтто хилар. 2011 шеран 2-гӀа кварталан рапорто гойтура къайлаха маьӀданаш доккхуш хиллачу троянски говран жигаралла^[22].

2013 шеран гурахь скайпехула инфекцин тулгӀе хилира, цуьнан Ӏалашо яра криптовалютан кошелекийн файлаш (wallet.dat) лачкъо а, процессор тӀехь къайлаха майнинг дӀаяхьа а^[23][24].

Биткоинийн къайлаха майнинг тидамехь яра 2011—2013 шераш кхаччалц, цу хенахь иза экономикан агӀор бакъ ца хилира, GPU-ш а, ASIC-ш а алсамйовлар бахьана долуш. Цул тӀаьхьа и тайпа тӀелатарш кхечу криптовалюташна тӀе дӀадахара^[25].

Торрентан клиенто μTorrent(оьр.)нохч. кховдийра EpicScale программа хӀотто, цо аьтто бо дӀасадаржийначу хьесапдаршна лело ледара ресурсаш лело, хетарехь, цу юкъахь ю криптовалютан майнинг (нийса тайпа хууш дац); Биткоин а, лайткоин а лелош хиларх лаьцна хаам бина^[26][27].

2017 шарахь шуьйра даьржира браузеран майнинг («криптоджакинг») JavaScript кодехула сайташ тӀехь а, браузеран шуьйра агӀонаш тӀехь а^[28]. Согласно ряду публикаций, EpicScale майнит биткойны^[29][30]. В других публикациях сообщается о майнинге Litecoin^{[31][32][33][34]}.

IBM X-Force компанин рапортца, 2017 шеран хьалхарчу ялх баттахь 6-зза алсамдаьлла майнинган зуламе программаш кхеттачу компьютерийн терахь^[35].

Биткоинан эмиссин бакъонаш алсам аьттонаш белира жима ерриг машанийн ницкъ болуш маьӀданаш даха долийначу нахана. Цу кепара, блок кхолла оьшуш болу белхан барам хӀинцале а ах миллион сов алсам бара 2013-чу шарахь, и маша дӀаболийча хиллачул. Майнерийн берриг хьесапдаран ницкъ алсамбаларца, генераци энерги а, аппаратура а лелош хуьлу. Цуьнца цхьаьна лерина ду маьӀданийн ял дӀаяларан барам лахбар.

Серхио Демиан Лернера, хьалхара транзакцин блокийн анализ ярна тӀе а тевжаш, чӀагӀдо, 2009 шеран 3 январера 2010 шеран 25 январе кхаччалц цхьа стаг бен вацара маьӀданаш доккхуш, 1 млн гергга биткоин доккхуш, дукхахдерш цкъа а ца дайира^[36].

Оьрсийчохь 2017 шарахь Россин Федерацин президентан интернет-омбудсмено Мариничев Дмитрийс дийцира 100 миллион доллар ахча гулдан планах лаьцна, сов ток йолчу меттигехь 20 мегаватт ницкъ болу маьӀданийн ферма ян^[37][38][39].

2017 шарахь дуьйна КНДР лелайо криптовалютан майнинг къоман валютана гӀо дан^[40][41].

2018 шарахь Эрмалойчоьнан Ӏедало тӀеийцира Разданехь маьрша экономикан зона кхолларан резолюци^[42]. ФЭЗ вовшахтоьхнарг ю ЭКОС, иза жоьпаллехь ю технологийн кластер кхиорна. ФЭЗ юкъайогӀу дешаран а, коммуникацин а проекташ, Ӏилманан-талламан лаборатореш, стартапашна инвестицеш ерзош йолу электронан платформаш, маьӀданийн центр^[43][44].

Тайпа-тайпана криптовалюташ дӀаякхарех лело мега тайпа-тайпана белхан тоьшаллаш даран процедураш. Цхьа могӀа криптовалюта, шайна юкъах биткоин а йолуш, кхоьллина леррина процессорш (ASIC), цара кхийсина кхин маданийн кепаш, шайна дика болх барца а, гергара мах лахбарца а. Кхечу хьолашках и некъ сат евсаре ца хилла. 2017 шо чехдолуш цхьа могаа криптовалюташ дӀаяхар, шайна юкъах Эфириум а йолуш, эффекттивни дусуш ду GPU процессорш пайда а оцуш. Криптовалюта мехаш дикка хъялабахар бахнех алсамделира маданийн гӀирсашна лехамаш, шайна юкъахь ГПУ-ш а йолуш^[45]. Цуо тӀеӀаткам бира Сапфир а, Асус а леррина маданийн компонент мога арахеца^[46][47].

2021 шеран майхь дика (2-3-зза) алсамделира йоккхачу ницкъан SSD(оьр.)нохч.-ш а, HDD-ш а лехамаш^[48]), аналисташа иза дузу Chia криптовалюта араяларца?!^[49]. BitTorrent протоколан авторо Брэм Коэна кхоьллина Chia Network лелайо меттиган тоьшалла а, хенан тоьшалла а консенсусан алгоритмаш (меттиган а, хенан а тоьшалла)^[50][51].

Транзакцийн эвсаралла цахилар

• Тоьшаллаш деш йолу маьӀданийн системашна оьшу инзаре ресурсаш.
• 2013 шарахь биткоинан машан хьесапдаран ницкъ 256-зза совбаьлла дуьненахь 500 хьалхарчу суперкомпьютерел.
• 2015 шарахь дуьненаюкъара шахтёрийн ток лелор лаххара а 1,46 ТВтч дара шарахь^[52][53][54].
• Цхьана биткоинан транзакцино 2017 шарахь 163 кВт/с энерги яьккхира — жимачу доьзало 5,5 дийнахь йоккхучу барамехь.
• Биткоин а, Эфириум а цхьаьнатоьхна энерги лелор дуста мегар ду Шема я Кипр санна йолчу кегийчу пачхьалкхаша энерги лелорца^[55][56].
• Нидерландийн Ӏилманчас де Врис Алекса дийцарехь, криптовалютан майнинг еш дуьнентӀехь 0,5 % ток йойу, иза Европерчу жимчу пачхьалкхо йойучу барамца догӀуш ду.
• Хетарехь, чолхелла а, хьесапдаран ницкъ а кхидӀа а алсамбаларо CO2 экспозици дикка алсамйоккхур ю, дуьненаюкъара йовхо сихъян мегаш ю^{[57][58][59][60]}.
• Оцу проблемашца къийсам латторан хьелаш ду маьӀданашкара йовхонах пайдаэцар гӀишлошна йовхо латтор а, энергин ресурсаш кӀезиг йолчу регионашкахь шахтёрийн жигаралла доза тохар а^[61].
• 2021-чу шарахь дуьйна Китайн провинцешкахь дихкина промышленностан маьӀданаш дахар, электросеташ ца галъяхархьама. И бахьана долуш 2021 шеран июль кхаччалц Цийн 90 % гергга маьӀданийн компанеш дӀакъевлира, 45 % лахйира сетийн хало^[62].
• Оьрсийчоьнан Ӏедалша иштта тидам тӀебахийтина энерги тӀехсов лелоран проблемана^[63]. Путин Владимира тидам тӀебахийтира маьӀданаш дохуш хилар бахьана долуш Иркутскехь а, БуритӀехь а, Забайкальски махкахь а энергетикан кхачамбацарш хиларан кхерам хиларна. Энергетикан министралла дагахь ю ток ца тоьучу регионашкахь маьӀданаш дахкар доза тоха.
• И барамаш лерина бу терахьийн активаш кхиорна а, энергетикан системаш ларъярна а юкъахь баланс латторна.

2024 шеран июлехь Оьрсийчоьнан президентан къоман экономикан а, пачхьалкхан урхаллин а академино дӀакхайкхийра, органикан дийнатийн нехаш йухалелорца криптовалютан(оьр.)нохч. маьӀданашна электроэнергин профицит ян таро ю аьлла. Юхалелоран процессо газ арахоьцу, цунах ток ян йиш йолуш. Цу схьаэцначу энергин цхьа дакъа лело мегар ду билгалчу предприятин хьашташна, ткъа совъяьлларг дӀаяхьийта мегар ду маьӀданийн фермашка^[64][65].

• Биткоин спекулятивни пузырь санна йийцина экономикан Ӏилманийн барх Нобелан лауреато;
• 2018 шарахь криптовалютан махкахь шаьш-шайна тӀе куьг дахьар алсамдалар билгалдаьккхира августехь криптовалютан рынок йоьхначул тӀаьхьа;^[66]
• 2022 шеран июнехь Гейтс Билла дӀахьедира криптовалюташ «100% йоккхачу сонтачу теорин бух тӀехь ю»^[67].