Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Лозовацкий, Конон Кириллович

Лозовацкий, Конон Кириллович (1873, Лозоватское — 1919 шеран 23 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Теркан область) — Россин революционер а, большевик а, Къилбаседа Кавказехь граждански тӀеман дакъалацархо.

Биографи

Лозовацкий вина 1873 шарахь Киеван губернехь Полтаван уездехь Иван-город йуьртахь. Эскарехь гӀуллакх дина ваьлча, политикан агӀор тешам боцуш ву аьлла, махкахваьккхира Теркан областерчу ГӀизлар. Шен керлачу меттехь забастовкашкахь дакъалоцуш вара иза, кхидӀа а Ӏедална дуьхьал пропаганда дӀахьош вара иза. Полице кест-кеста латкъамаш кхочура цуьнах лаьцна меттигерчу бизнесхой[1].

1900 шарахь иза шен доьзалца Соьлжа-ГӀале дӀавахара, цигахь иза оцу сохьта полицин тергонехь(оьр.)нохч. хилира. 1905 шарахь Лозовацкий дӀакхийтира РСДРП(б) тобанах, кхидӀа а шен жигара политикан гӀуллакхаш дӀадаьхьира: дакъалецира митингашкахь а, демонстрацешкахь а, забастовкашкахь, маёвкашкахь а, дӀабаьхьира агитацин болх. Масийттазза лецира иза, амма хӀоразза а дӀахецна, тоъал тоьшаллаш ца хиларна. Шен накъосташна йукъахь иза къайлах Жуков Владислав олучу никца вевзаш вара[2].

1913-чу шарахь Ахвердовн цхьана заводехь болх бан волавелира Лозовацкий. Цу шеран хьаьттан баттахь заводехь забастовка хилира, йерриг а Российн имперехь мехкадаьттан белхахойн цхьаьнатоьхначу забастовкин дакъа. Соьлж-ГӀалин пролетариато 53 дехарх лаьтта тептар хьалха хӀоттийра белхаш луш болчаьрга. И забастовка вовшахтоьхначех цхьаъ вара Лозовацкий. Белхалойн посёлкашка эскарш дӀахӀиттийра, белхалой балха дӀабахийтира. Амма администрацин декхаре хилира белхалойн цхьадолу дехарш кхочушдан. Хьаьттан беттан 20-чу дийнахь дуьйна товбецан беттан 14-чу дийнахь кхаччалц «Правда» газето пхийтта статьяш арахийцира Соьлж-ГӀалин белхалойн къийсамах лаьцна[3].

Соьлж-ГӀалахь хилира революцин къийсаман къобалйинчу центрех цхьаъ. 1915-чу шарахь С. М. Киров Соьлж-ГӀалахь хилира, шолгӀачу шарахь С. Г. Шаумян а. 1918-чу шеран бекарг баттахь Советан Ӏедал кхайкхийра Соьлж-ГӀалахь. Заводан комитетан председатель хаьржира Лозовацкий[3].

1918 шеран июнехь бичераховцашца тӀемаш бевлира Нохчийчохь. Хьаьттан беттан 11-чу дийнахь болабелира Соьлжа-ГӀалин тӀом. Лозовацкий тӀеман комитетан декъашхо хӀоттийра. Шерипов Асланбек коьртехь волу Нохчийчуьрчу ЦӀечу Эскаран отрядаш орцахевлла гоне лаьцначу гӀалин белхалошна. Лозовацкий йух-йуха а гӀалина арахьа лелаш вара, шен накъосташца зӀе латто а, гӀуллакхаш вовшахтоха а. Цхьана тӀамехь хала чевнаш а йина, Соьлжа-ГӀаларчу госпиталехь цхьа хан йаьккхина цо. Лахьанан беттан 12-чу дийнахь Бичераховцийн тӀелатар йухатоьхна, ткъа гӀуран гӀаттам буьззина дӀабаьккхира[4].

1919 шеран кхолламан баттахь Деникинан эскарш хьалхадевлира Теркан агӀор. ЦӀечу Эскаран 11-гӀа эскар Астраханехьа йухаделира. КӀайн гвардейцашна дуьхьал хьалхабевлла Терекан Советан Республикан кегий ницкъаш дӀабоьхкира. Чиллин беттан йуьххьехь Деникинан ницкъаш тӀебаьхкира БуритӀехь. Соьлжа-ГӀалера ши тӀеман дакъа хьажийна гӀала ларъйархошна гӀо дан. Амма гӀала ларъян аьтто ца белира, чиллин беттан 2—3-чу деношкахь буьйсанна дийна Соьлжа-ГӀалин бахархой бисина ницкъаш Сунжа хи тӀе йухабаха дезна. Кхузахь А. З. Дьяковн цӀенчу казакашца цхьаьна а кхетта, цхьаьний масийтта дийнахь тӀом бира цара хьалхабевллачу деникинцашна дуьхьал[5]. Чиллин беттан 3—4-чу деношкахь буьйсанна Соьлж-ГӀалахь Ӏедал дӀаделира кӀайн гвардейцийн кара[4].

Лаьтта буха а вахана, дов дӀадаьхьира Лозовацкийс. Деникинан куьйга кӀел йисинчу, гӀалара бевдда цӀен эскархой йухабевллачу ГӀойтӀа олучу йуьртахь шен накъосташца зӀене велира иза. КӀайн гвардейцаш гӀоьртира йуьртан дола дан, амма эшийра. Лозовацкий (комитетан председатель) воцург, Кабацкий Алексей а, Стеценко Антон а, Губарев Ефим а, Червяков Иван а волуш, болх бан йолайелла къайлаха комитет. Цара дӀадолийра листовкаш йаржо, агитаци а, разведка а йан, герз схьаэца а, кӀайнчара дӀалаьцначу кхечу меттигашкахь къайлахчу организацешца зӀене бовла. Лозовацкийн йоӀарий Нина а, Маруся а дакъалоцуш бара къайлахчу балхахь[6].

Деникинан контрразведкин аьтто белира лаьтта бухахь чу а лелхаш, цуьнан декъашхойн тептар хӀотто. Иза хиира къайлахчу комитетана. Цара гӀулчаш йаьхна шайн накъостий тӀелатарх ларбархьама а, кӀайн гвардин агенташ къасторхьама а. Оцу барамаша дикка дукха адамаш кӀелхьара даьхна, амма массо а вацара. Дуккха а къайлаха жигархой лецна, шайна йукъахь Лозовацкий Конон а волуш[7].

Соьлж-ГӀаларчу набахтехь латточу тутмакхийн аьтто баьлла подпольеца зӀене бовла а, уьш дӀахецаран план хӀоттийна барт бан а. ГӀуран беттан 22-чу дийнахь тутмакхийн митинг хила йезаш йара. Кхиам хиларан йиш алсамъйаккхархьама, Гикало Николай коьртехь волу отряд цу дийнахь гӀалина тӀелета йезаш йара, Деникинан ницкъаш йийсархойн гӀаттам дӀатохарх дӀа а дерзош[8]. Амма барта ца хилар бахьана долуш, тӀелатар цхьана денна тӀаьхьататта дезна[9].

undefined

ГӀаттам дӀаболабелла гӀуран беттан 23-чу буса. Цигахь дакъалоцуш вара 28 тутмакх. Шаьш ларбаран метте марш а йина, лоьмаш а дохийна, тапчанашца герз а эцна, дӀабахара уьш. Цул тӀаьхьа церан аьтто баьлла Бароновски тӀай тӀехь дӀатарбелла гӀаролхой тийна-таьӀна дӀабаха. ГӀаттамхой 2-гӀа лаьмнин батарейна чу а баьхкина, цуьнан буьйранчаш нейтрализаци йина, герз дӀалаьцна. Дукхахболу салтий йийсархошна гӀортор а йеш, цаьрца дӀакхетта. Оцу хенахь шина протестхочо хадийна гӀалин серло а, телефон а. ГӀаттамхоша бисина тутмакхаш маьрша а бевлла, контрразведкин гӀишлонна тӀе герзаш диттина[10].

Амма ницкъаш цхьатерра бацара. ГӀаттамхошна го а бина. ТӀом боьдуш, чов а йина, йийсаре лаьцна Лозовацкий. ГӀаттамхошна тӀехь Ӏазап лелийна. Цул тӀаьхьа дукхахболчу гӀаттамхошна герзаш диттина, 79 стаг, шайна йукъахь Лозовацкий а волуш, коьртачу урамехь кхозуш хилла[11][12].

Эс

Лозовацкий винчу йуьртана а, Соьлжа-ГӀалин цхьана урамна а[13], Криворожски а, Пятихатски а кӀошташкахь йуьртара советашна а, Лозоватка йуьртана цуьнан цӀе тиллина.

1982 шарахь Трудовая урамехь 71 цӀе йолчу гӀишлонна тӀехь мемориалан у хӀоттийра[14]:

Оцу меттигехь лаьттара ВКП(б) къайлахчу антиденикински комитетан председатель веха цӀа [15] К. К. Лозовацкий, цигахь йара ВКП(б) къайлаха комитет 1919 шарахь.

Билгалдахарш

  1. ↑ Музаев, 1969, с. 6—7.
  2. ↑ Музаев, 1969, с. 8.
  3. ↑ 1 2 Музаев, 1969, с. 9.
  4. ↑ 1 2 Музаев, 1969, с. 10.
  5. ↑ Казаков, 1984, с. 83—84.
  6. ↑ Музаев, 1969, с. 11—12.
  7. ↑ Музаев, 1969, с. 16.
  8. ↑ Музаев, 1969, с. 23.
  9. ↑ Музаев, 1969, с. 24.
  10. ↑ Музаев, 1969, с. 25—26.
  11. ↑ Музаев, 1969, с. 27—28.
  12. ↑ Абазатов, 1968, с. 193.
  13. ↑ Улица Лозоватского. 2gis.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 январь.
  14. ↑ Пономарёва, 1987, с. 57.
  15. ↑ Цигахь хила деза РКП(б) .

Литература

  • Абазатов М. А. Борьба трудящихся Чечено-Ингушетии за советскую власть (1917—1920 годы). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1968. — 218 с. — 5000 экз.
  • Город Грозный / Казаков А. И. (составитель). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1984. — 190 с. — 15 000 экз.
  • Кусаев А. Д. Чечня: годы и люди. — Гр.: ГУП «Книжное издательство», 2007. — С. 147—148. — 432 с. — 2000 экз. — ISBN 9785988960478.
  • Магомед Музаев. Конон Лозовацкий (историко-биографический очерк). — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1969. — 28 с. — 1000 экз.
  • Пономарёва И. З., Севостьянов М. П. Памяти вечной достойны. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — 120 с. — 15 000 экз.

Категореш