Литван арахьара политика

Хьажа Балтикайист, екълоьмаш, ордан пачхьалкин кхеташо

2014 шеран Украинера хиламаш хиллачул тӀаьхьа — ЕБ кхечу мехкашца, Российн дуьхьала йина санкцеш, дуьхьала жоп луш йелла контрсанкцеш.

2021 шарахь, Чехин гӀо лацархьама Литвас кхайкхийна российн вакплат шиъ белхало араваккхарх^[1].

2020: гӀо лаьцна Лукашенкон оппозицин Белоруссин массашкахь реза ца хиларан акцийн; махкара дӀабахана оппозицийн тхьамданаш къайлабаьхна.

2021 шарахь майхь, Минскехь «Боинг» охьадоссоран дар-дацар (терактех лаьцна харц хаамца), цул тӀаьхьа лаьцна жигархо Протасевич Роман — Литван президенто Г. Науседас бехке дира белоруссин Ӏедал и «боьха акци»; Литвас кхайкхам бира Европин бертера накъосташка ирландин авиакомпанин Ryanair кеманца дар-дацар лара Гражданийн авиаци дуьненайукъара кхолламан бакъонаш йохор ду аьлла, сацайе Белоруссин декъалалла оцу кхолламехь, ЕБ царна тӀехула йолу хӀаваан аре ма довла аьлла (25 майхь буьйсана йуккъехь Литвас сацийра тӀеэца Литва йолу рейсаш Белоруссин тӀехула йолу маршрутца).

Цунна экономикин санкцеш йира белоруссийн предприятешна.

2021 лето: Белоруссин дозанера миграцин къоьлла.

АЦШс къобал йина Литван маршо 1922 шеран июлехь. АЦШс цкъан а къобал ца йора «ницкъала» Литва Советийн Союзан тӀетохар, гӀолоцура цуьнан дипломатин вакийлатан Шийлачу тӀеман муьрехь. 1991 шарахь Литвас шайн маршо меттахӀоттийначул тӀаьхьа, Цхьанатоьхна штаташ цуьнца цхьаьнагӀуллакхь дан йолайелира, гӀодора демократин институташ а, базаран экономика а денйеш. АЦШ а, Литва а бу бархой а, тешаме накъостий а.

1991 шарахь Цийчоьнан а, Литван а йукъахь дипломатин йукъаметтигаш хӀиттийра, оцу хенахь дийна Литвас лелайо «цхьаьна Цийчоьнан политика».

Официалан Цийчоьнца йукъаметтигаш чолхе йина сепаратистийн (цийчоьнна хетарехь) боламамо Тибетехь, цунна моралан гӀо лацаро (масийттаза веина Далай-лама Литва, Вильнюсехь йиллина «Тибетийн сквер), кхин тӀе йемал дина уйгурийн геноцид^[2]. Иштта, 2013 шеран сентябрехь президент Даля Грибаускайте цхьаьнакхийтира Далай-ламица, цул тӀаьхьа йукъаметтигаш малйелира; йохйелира 2015 шарахь – оцу хенан Литван премьер-министр Буткявичюс Альгирдас кхайкхийра Цийчоьнца «стратегин накъосталлех», беира Пекинера куьг йаздина барт, Литвано дакъалацарх проектехь «Керла дарин некъ»^[3].

Амма, цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, масийттаза хелира Цийчоьнан лакхара куьйгалхойн Литва.

2021 шеран августехь, Литван Ӏедало Тайванан «вакийлат» дӀайелла бакъо йалар бахьнехь (иза хила йеза Вильнюсехь, цунах ала деза «Тайванан вакийлат Литвахь»^[4]) Пекина дӀакхайкхина шайн векал Вильнюсера (Цийчоьно шайн векал дӀакхайкхина Евробертан хьалхара мохк хилла Литва)^[5], кхин а Литван векал Пекинера а дӀакхайкхина. Вашингтоно кхе йина Цийчоьнан сацамна векал дӀакхайкхаран Вильнюсера^[6]. Президента Науседас дог доху, Цийчоь дохко а йаьлла, хуьйцур бу шайн сацам, цуо буха сиз хьаькира маьрша пачхьалкхо Литва маьрша йу сацам бан, муьлхачу мехкашца а, лаьтанашца а кхио йеза шайн экономикин а, оьздангаллин а йукъаметтигаш^[7].
Цул тӀаьхьа махлелоран барт бина Тайваньца, цул тӀахьа цийчоьнан предприятеш дӀайаха йолайелла Литвара, цийчоьнан цӀерпоштнекъан предприятеш China railway container transport corp. (CRCT) хаийтира Литвара клиенташна, дуьххьал дӀа мохь лело цӀерпошташ Цийчуьра Литва –Керла Дарин некъ Европе – мехкашна йукъахь йулайелла политикин хьал бахьнехь август чекхболуш а, сентябрь болалуш а дӀайоху^[8]. АГӀМ корта Г. Ландсбергис вахара Вашингтоне, цхьанакхийтира АЦШ Пачдепан коьртаца Э. Блинкенца, цуо дош делира «Литван бӀе процент гӀо лаца Цийн Халкъан Республика гӀертарх Ӏаткъам бан оказать». АЦШ президентан гӀоьнча къоман кхерамзаллехь Джейк Салливана телефонан къамел дина Литван премьер-министрца И. Шимоните, цо оцу хенахь кхайкхийна гӀо дар ЦХР^[9]

Литва НАТО йукъайахна 2004 шарахь. Коьрта тӀеман цхьаьнагӀуллакхдар маьрша Литван ду НАТОн мехкашца; литван тӀемангӀуллакххоша дакъа лоцу тӀеман операцешкахь дозанал арахьа, натон ницкъаш йукъахь. Иза го терахьашкахь а. 1994—2014 шерашкахь 97 % (4674 стаг) хьажийна волу дуьненайукъарчу миссешца литван тӀеман гӀуллакххоша (башха операцийн ницкъийн чот йоцуш) дакъа лецира НАТО операцешкахь, 2 % (104 стаг) — ВКъКх операцешкахь, ткъа 1 % (39 стаг) — ЕБ операцешкахь^[10]. Литван контингенташ йаккхий йац. Масала, литван ISAF контингент ОвхӀнехь 2013 шеран 1 июнехь — 244 стаг вара^[11].

Литван НАТО йукъахь доцучу дипломатин миссешкахь, наггахь лелайо НАТОн контактан йаккъийн ша тайпана роль ловзайо наггахь. Масала, Минскехь йолу Литван вакилато и функцеш лелийна 2004 шарера 2010 шо кхаччалц^[12].

Литва 2004 шарахь ЕБ йукъайахна. Литва кхиарехь ладаме роль ловзайо Евробертан гӀоьно. 2004—2006 шерашкахь ЕБ фондо Литван делла 1,7 млрд евро, ткъа 2007—2013 — кхин а 6,8 млрд евро^[13].

• Литван чоьхьара гӀуллакхийн министралла