Кхаба
Кхаба — шуьйра лаг долуш, лаха йолуш керамикин пхьегӀийн цӀе. Лелирана йу йуург йан а, Ӏалашйан а[1]. Тайп-тайпана лериначу кхабийн барамаш башх-башха хуьлу: жимачу 200—300 г тӀера 2—3-ведарш тӀе. Форма дика йогӀуш йу оьрсийн пешан[2]. Поппаран пхьегӀаш йеш йолу заведени – пхьегӀаш йеш йолу туька[3].
Х1инцалера термин
ХӀинцалера барта маттахь и дош леладо шуьйрачу маьӀнехь, билгалдоккхуш муьлхха а, дукхахьолахь кӀоршаме йина, тайп-тайпана схьадовларан поппаран пхьегӀаш , шайна йукъахь горга бух болу а, ира бух болу а пхьегӀаш а йолуш, уьш лелош йу неолитан[4] муьрехь дуьйна , уггаре а шира масалш палеолит чекхйолуш гучудевллехь а[5].
Ӏадатан культурехь
Кицанашкахь, хӀетал-металшкахь , зуда йалоран, тезетан ламасташкахь доккха дакъа лоцуш хилла пхьегӀа. Славянашна йукъахь иза хилла ритуалан хӀума, йоьзна хилла пешан, латтанан символикаца[6].
Пхьег1а йохоран ламаст
Пхьег1а йохоран ламаст тайп-тайпанчу къаьмнашна йукъахь лелош хилла, масала, Африкехь, вакамбашна йукъахь (Кени), машар дӀабоькъуш, делегаташ го а бина охьаховшура, гона йуккъе хин чохь пхьегӀа а хӀоттийна, машар латтор бу аьлла, дуй бууш, цара иза дохийра: «Кхузахь бина доттагӀаллин барт вай бохабахь, тӀаккха хӀара пхьегӀа санна, вай дӀадоьхкина леладойла»[7].
Ярославлан кӀоштарчу Пошехоно-Володарски кӀоштахь пхьегӀаш йохоран ламаст лардеш хилла 1930-чу шерашкахь дуьйна. Той хиллачу шолгӀачу дийнахь гергарчара керла зударий самабохура, шаьш дӀавижначу чоьнан неӀаре а, пенах а пхьегӀаш а йетташ[8].
Культурни реликт хиларе терра, и гӀиллакх Россехь цхьайолчу меттигашкахь тойнашкахь лардеш а, ишколашкахь дӀахьош а хилла.
М. С. Щепкина шен автобиографехь дуьйцу[9] , ша жима волуш жимачу оьрсийн писарера йеша а, йаздан а Ӏамош, алфавит тӀера сахьтийн тептар тӀе а, сахьтийн тептар тӀера псалтир тӀе а дӀавоьдуш, дешархочо шеца кхачанан пхьегӀа а йахьара, хьехархочо а, дешархоша а кӀа диъна, тӀаккха пхьегӀа керта йуккъе ара а йаьккхина, кагйора .
Тайпанаш
Оьрсийчохь ламастехь «пхьегӀа» боху термин лелош йолчу ширачу а, цхьайолчу кхузаманан а пхьегӀийн тептар.
- Братина — стоьла тӀехь маларш дӀахӀиттош йолу йоккха пхьегӀа.
- Горшенятко- жима кхаба ю.
- Кашник, йа кашничек (жима) — хьаьжкӀийн чорпа дӀайуьйш йолу жима пхьегӀа.
- Квашня (йа бепиг деш йолу пхьегӀа) — бепиг хьокхуш йолу йоккха пхьегӀа, легаш доцуш.
- Корчага — йалта Ӏалашдеш йолу уггаре йоккха пхьегӀа йа йоккха кхаба, готта бух болуш.
- Кринка, крынка - буха агӀор шуьйра йолу шура дӀайуьйш йолу йеха поппаран пхьегӀа.
- Кубатка — лекха, шура чуйотта пхьегӀа.
- Морянка - кӀора дӀабоккху кувшин.
- Пекулёк — пекушок[10]
- Пупошник — медицинан банка санна лелош йолу жима пхьегӀа.
- Зезагийн кхаба — лакхенехьа шуьйра а йолуш, керла зезагаш латтош йолу кхаба, дукхахьолахь бухахь хи дӀадаккха йиш а йолуш.
- Щанки (шинна, шинна, шалха, шинна) — ши пхьегӀа агӀонашца вовшахтоьхна. Цхьаъ хьаьжкӀийн кхача бан йара, важа кӀалд йан йара. Уьш лелош хилла аренан белхаш бечу хенахь кхача дӀакхоьхьуш.
Искусствехь
- «Горшок и котёл» (И. А. Крыловн басня).
- «Золотой горшок» (Гофманан туьйра).
Билгалдахарш
- ↑ Горшок Архивная копияот 17 декабря 2019 на Wayback Machine // Толковый словарь Ожегова
- ↑ Шангина, 2003, с. 376.
- ↑ Гонять // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
- ↑ Специалисты применяют термин «сосуд» или конкретное название, если оно имеется.
- ↑ Древнейшая керамическая посуда Архивная копия от 17 апреля 2015 на Wayback Machine.Би-би-си.
- ↑ Топорков, 1995, с. 526.
- ↑ Разбивание горшка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Словарь русских народных говоров. Т. 7 (Гона-Депеть) Архивная копия от 20 сентября 2020 на Wayback Machine.— Л.: Наука, 1972 — С. 79
- ↑ Альманах «Комета», Москва, 1851
- ↑ Пекулёк — пекушок // Словарь русских народных говоров. Вып. 25. Отчурить — Первачок — Л.: Наука, 1990. — С. 319, 320 Архивная копияот 3 июля 2017 на Wayback Machine. — ISBN 5-02-027918-8 (Вып. 25), ISBN 5-02-027894-7.
Литература
- Горшки для простокваши. Горшки хозяйственные // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 319—322 — 567 с.
- Беловинский Л. В. Горшок // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 136. — 784 с.: — ил. с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.
- Берегова О. Символы славян. Глава «Горшок». — СПб.: Диля, 2008. — С. 305—310. — ISBN 978-5-88503-605-4.
- Гангур Н. А. Гончарные формы Кубанской народной посуды (вопросы типологии и классификации) // Журнал «Культурная жизнь Юга России», 2007
- Калмыкова Л. Э. Народное гончарство Московской области XIX — начала XX в. Каталог. — М., 1995.
- Лопатенко С. И. Традиционная керамика Ёрги. — Вологда, 1993.
- Лопатин Н. В. К дискуссии о происхождении формы горшка с цилиндрическим горлом на Руси // Археология и история Пскова и псковской земли. — Институт археологии РАН, 2011. — № 26 (56). — ISBN 2304-0076.
- Поверин А. И. Гончарное дело. — М.: Культура и традиции, 2002. — 93 с. — ISBN 5-86444-102-3.
- Поверин А. И. Гончарное дело: Энциклопедия. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2007. — 168 с. — ISBN 978-5-462-00676-0.
- Промыслы Московской губернии. — М., 1876, 1877. — Т. 1, 2.
- Рахно К. Ю. Глиняная посуда в русской кумулятивной сказке // От текста к контексту. Научный журнал. Выпуск 2, 2014 — С. 140—149
- Рогозникова И. А. Посуда русских: к проблеме классификации // Материалы Всероссийской научно-практической конференции студентов, аспирантов и молодых ученых — Томск, 2008
- Семёнов С. А., Коробкова Г. Ф. Технология древнейших производств. — Л.: Наука, 1983. — С. 191—234.
- Татаурова Л. В. Глиняный горшок как архетип в славяно-русской культуре // Українська керамологія. Глиняний посуд у культурі харчування народів світу. — Опішне: Українське Народознавство, 2012. — Кн. VІІІ. — Т. 1. — С. 226—232.
- Горшок / Топорков А. Л. // Славянские древности: Этнолингвистийн дошам : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 526—530. — ISBN 5-7133-0704-2.
- Шангина И. И. Горшок // Русский традиционный быт: Энциклопедический словарь. — СПб.: Азбука-Классика, 2003. — С. 376—378. — 688 с. — 5000 экз. — ISBN 5-352-00337-X..