ХӀетал-метал

Ширачу заманахь дуьйна кицанаш, хӀетал-металш, туьйранаш кхуллуш схьадеана вайн халкъ. Поэтически сурт кхузахь цхьана декъехь Ӏаламан а, Ӏаламан а хиламаш бийца, вукху декъехь дийца гӀуллакх деш хилла. Хенан йохалла хӀетал-металийн и маьӀна дайна; церан аллегорически кеп бен ца йисира, церан ницкъ болу, суртхӀотторан мотт дийна бисира, адамаша хӀетал-металш синкхетамехь цхьалха шардарш санна лара долийра. Ширачу заманахь хӀетал-металшна тӀедиллина хилла шатайпа мистикийн маьӀна: халкъан эпосашкахь уьш «Делан кхел» олучу кеп йу: хӀетал-метал къасторо лаамаш кхочушбаре а, кхерамах паргӀатваларе а кхачаво. ХӀетал-металш туьйранашкахь а, хиллачеран дийцаршкахь а сюжетан элемент хила тарло, турпалхо зуьйш кеп санна гӀуллакх деш. Халкъан эпосашкахь а, церан Ӏаткъамца кхоллайеллачу исбаьхьаллин литературехь а чӀогӀа йаьржина мотив йу хӀетал-металш алар а, таллар а, хӀетал-металш довзаран къовсадаларш а. И леррина «хаттарш а, жоьпаш а» долу литература чулоцу массо а хенашкара а, къаьмнех а йолу произведенеш, цхьана мотиван карладовларш каро йиш йу хӀиндин поэзехь а, «Эддахь» а, «Калевалехь» а.

Оьрсийн а, кхечу славянийн а иллеш хӀетал-металшца дукхах дерг «хьекъалечу йоӀах» лаьцна туьйранийн цикле догӀу, нускал невцал Ӏовдал цахилар тоьшалла дан лууш ду^[3]. Иштта цӀена туьйранан кепехь хӀетал-металш а ду; хӀорш кхин а кӀезиг бу^[4]. Иштта цӀена туьйранан кепехь хӀетал-металш а ду; уьш кхин а кӀезиг йу (А. Афанасьев № 185 чохь).

Ширачу грекашна йукъахь хӀетал-металш йуьхьанца оракулийн аларшца доьзна хилла, уггаре а хьалха гексаметрашца гойтуш хилла. ВорхӀ Ӏилманчас дидактикин Ӏалашонашца хӀетал-металш лелош хилла; Къаьсттина дукха хӀетал-металш дитина Клеобулус. Поэташа а кийча хӀетал-металех тера аларш шайн произведенешкахь текхош хилла (ср. Ohlert, «Rätsel und Gesellschafts spiele der alten Griechen», Б., 1886). Римхой кӀезиг хилла цу тайпана синкхетам лелоран шардаршна; амма Вергилий а, Цицерон а шайн мукъачу хенахь самукъадоккхуш хилла хӀетал-металш хӀиттош.

ТӀаьхьарчу керста заманахь, Дезачу Йозанан жайнаш дешаран Ӏаткъамца, цигахь наггахь хӀетал-металша а коьрта роль ловзош (Самсон, Савски паччахьан зуда), гучуйевлла дуккха а произведенеш, церан чулацам «хьекъале хаттарш» бу, библин теманех лаьцна йа массо а долчу хӀуманан схьадовларх лаьцна. Немцойн поэзина йукъахь цу йукъа йогӀу Вартбурган тӀом а, XIV бӀешарахь йазйина Trougemund, поэма а, цуо карлайоккху дика лелачу некъахочунна а, цуьнан хӀусамденна а йукъахь хӀетал-металш довзаран вуно даьржина мотив; Оьрсийчохь «Кхокханан тептарх» а, «Кхаа йезачу стеган къамелах» а, «Накхармозах» а, «Заточник Даниэлах» лаьцна байташ.

XVII бӀешарахь йуха а моде дирзира хӀетал-металш. Францехь уьш кхоьллина Фенелон а, Буало а, Жан-Жак Русс ао, кхин а. Германехь Шиллера шена тӀаьхьа дитина масех бакъдолу поэтически хӀетал-метал. Гебелан а, Шлейермахеран а, цул тӀаьхьа Гауффан а, Шмидлинан а, Брентано а, кхин болчу немцойн поэтийн а хӀетал-металш шайн поэтически кепца къаьсташ дац, забарца а, говзаллица а къаьсташ ду. Россехь В. Левшина зорбане йаьккхира «ХӀетал-металш, Загадки, служащие для невинного разделения праздного времени» (Москох) 1773 шарахь. Лакхара поэтически хӀетал-метал хӀоттийра В. А. Жуковскийс. («На пажити необозримой, не убавляясь никогда, скитаются неисчислимы сереброрунные стада» кхин а), цуьнан бухехь ду мифологин чулацам болуш уггаре а билгало йолчу халкъан хӀетал-металех цхьаъ — жимачу оьрсийн: «Поле немиряне, вивци нещитани, пастух рогатый», йа сийлахь-боккхачу оьрсийн: «поле полянское, стадо лебедянское, пастух вышинский» (аьлча а, седарчийн рема лелош болу бутт).

Ширачу Цийн махкахь Фэн Мэнлуна хӀоттийра «ХӀетал-металийн ламанан гулам», цуьнан цӀе йара «Хуаншань лома хӀетал-металш» (黄山谜). Лю Се шен «Вэнь син дяо лун» цӀе йолчу произведенин «Аллегорически дустар» (谐隐) декъехь китайн хӀетал-металш Ӏамор тӀеийцира. ХӀинцалера китайн авторийн белхашна йукъахь къаьсташ йу Цянь Наньянан «ХӀетал-металийн истори» (谜史)^[5].

Халкъан хӀетал-металш Ӏилманчаша гулдар дӀадоладелира Сахаровс (цуьнан «Сказания русского народа о семейном жизни своих предков», 1837 шо); цул тӀаьхьа йеара жима оьрсийн гуларш, дукха хан йалале баккхий оьрсийн хӀетал-металш:

• Илькевич Г. С. Галицкие приповедки и загадки — У Ведни [В Вене], 1841;
• Сементовский А. М. Малороссийские и галицкие загадки — Киев, 1851, и СПб., 1872;
• Худяков И. А. «Великорусские загадки» — М.: Тип. Грачева и К°, 1861. — 116 с.;
• Даль В. И.. Пословицы русского народа. Сборник пословиц, поговорок, речений, присловий, чистоговорок, загадок, поверий и проч. — М., 1862, и СПб., 1879;
• Евлентьев К. Г. Сборник народных загадок, расположенных в азбучном порядке // «Псковские губернские ведомости», 1864, № 35-39, 44 и 45 и 1865, № 2-5;
• Номис (Симонов М. Т.) Украіиньскі приказки, прислівья и таке инше — СПб., 1864 — до 500 З.;
• «Труды этнографическо-статистической экспедиции в Западно-Русский край. Материалы, собранные Чубинским» т. I — СПб., 1872;
• Садовников Д. Н. Загадки русского народа — СПб., 1875, 2504 З.;
• Романов Е. Р. Белорусский сборник, т. I — Киев, 1886;
• Комаров М. Ф. Нова збирка народних малоруських прыказок, прысливъив, помовок, загадок и замовлян — Од., 1890;
• Шейн П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края, т. II — СПб., 1893;
• Загадки, относящиеся до малорусской хаты, сообщены П. И(вановым) в «Харьковском сборнике» (вып. 3, 1889).

Малхбузе Европехь немцойн хӀетал-металийн дуьххьарлера гулар арайелира Страсбургехь 1505 шарахь (цуьнан Brutsch керла арахецар, иштта цигахь 1875 шарахь). Францехь аббат Котенс зорбане йаьккхира «Recueil des énigmes de ce temps» (1646), ткъа Ménestrier хӀоттийра «Traité des énigmes» (1694). Шира немцойн хӀетал-металш зорбане даьхна Simrock, «Deutsches Rätselbuch» (3-гӀа арахецар, 1874), ткъа хӀинцалера Ohnesorg, «Sphinx» (Б., 1833—35) а, Hoffmann, "Grosser deutscher Räthselschatz, 1874).