Кобушкин, Александр Петрович

Кобушкин Александр вина 1945 шеран чиллин баттахь 5-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь, цигахь 1945 шарахь цуьнан да, физикин а, математикан а Ӏилманийн доктор а, доцент П. К. Кобушкин, Соьлжа-ГӀаларчу мехкадаьттан институтехь физикин кафедран куьйгалхочун даржехь болх бина ^[1].

П.К. Кобушкин — физик-теоретик а, гергарлонан йукъара теорин говзанча а, чекхъйаьккхина Ленинградан университет^[2][3][4]. Цу тӀехь хьаькамо П. К. Кобушкинан диссертаци, академик В.А. Амбарцумян, довха дийцира шен дешархочух лаьцна .

1952 шарахь Кобушкинийн доьзал Ленинградера Киеве дӀабаха дезна, цигахь П. К. Кобушкинна кховдийра КПИ-хь физикан кафедран куьйгалхочун дарж а, оццу хенахь КъБӀУ-н а, физикан кафедран куьйгалхочун дарж а (оццу шарахь П. К. Кобушкинан диссертацин белхан шолгӀа куьйгалхо профессор М.С. Эйгенсон Украинина а нуьцкъала дӀавахара)^[5][6]).

ТӀаьхьо Л. Грэма йаздийр дара цунах лаьцна: «П. Кобушкин ... иштта шовкъе вара цхьабосса йоцу, анизотропан моделашца, масала, шорлуш а, йерзалуш а йолу (Гёдель а, Хекман а)... Иштта цунах дог лозуш вара таро... Артур Эддингтона латтош йолу (тӀаьххьарниг, Леметр санна, цхьана хенахь ира критика йеш вара Советан пачхьалкхехь). Оцу темина болх бан волавелла Кобушкин ШолгӀа дуьненан тӀом балале, хила тарло 1960-гӀа шераш тӀекхаччалц советийн идеологин хьал ирча хиларо шен белхан жамӀаш зорбане даха аьтто ца балар"^[3].

1962 шарахь Кобушкин Александр деша вахара Киеван Шевченко Тарасан цӀарахчу къоман университетан физикан кафедре (йуккъера классашкахь КПУ-н физикан кружокехь эхна).

1965 шарахь (66) «Киеван университетан ректоран, профессоран А. С. Голикан, зарратан талламийн цхьаьнакхетначу институтан директоран, академикан Н. Н. Боголюбовн а, Нобелан совгӀатан лауреатан, академикан И. М. Франкан а бартца (В. Антонченко а, А. Кобушкин а), теоретически физикан ОИЯИ лабораторе", стажировка чекхъйаьккхира ядеран талламийн цхьаьнакхетначу институтехь (гӀ. Дубна)^[7].

1967 шарахь чекхъйаьккхира Киевера Шевченкон Тарасан цӀарах йолу къоман университет, Украинийн ССР Ӏилманийн академин теоретически физикан институтан аспирантуре деша вахара.

1970-чу шарера 2020-чу шаре кхаччалц, В.П. Шелест (оццу хенахь академик Н. Н. Боголюбов дагахь а, гӀо деш а вара А. П. Кобушкинан а, В. П. Шелестан а талламашна, цунна баркалла элира 60-70-гӀа шерашкахь церан хӀора а бохург санна цхьаьна зорбане йаьллачу зорбанехь (хьажа, масала ^[8][9])), оццу институтехь болх бира жимахволчу Ӏилманан белхахочун, лакхарчу Ӏилманан белхахочун, ткъа 1986 шарахь дуьйна лакхара энергин дукхаллин физикан кафедрин коьрта Ӏилманан белхахочун даржашкахь.

Цуьнца цхьаьна, 1997 шарахь дуьйна, «Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан» Украинан къоман технически университетан физикан-технологин институтан прикладни физикин кафедран (1997—2011 ш.) а, энергетикан системийн физикан кафедран а (2011 шарахь дуьйна) профессор вара.

Физикин а, математикан а Ӏилманийн доктор (1987). КъБӀУ-н профессор (1997 шо).

2019 шарахь дуьйна, НАНУ-н хроникан ахча ца тоьучу хьелашкахь^[10], Ӏилманехь шен дика кхиамаш баьхна а, мах болуш дарба дан дезаш долу хала цамгар а йолуш, профессор Кобушкин Александр дехьаваьккхира теоретически физикан институтан 1⁄4 дарже, «цитаташ а, зорбанаш а ца тоар бахьана долуш».

ДӀавоьллина Киевна гергахь гӀалин кепара Новосёлки посёлкан кешнашкахь (некролог 18.10.20).

Ӏилманан таллам хьакхалуш бара релятивистийн ядеран физиках а, адронийн кваркийн моделах а, кӀезиг малонуклонан ядран дӀахӀоттамах а, кӀезиг ядран системийн а, адронийн а физикехь поляризацин хиламех а, дакъойн солитонан моделех а, кӀоргачу меттигашкахь квантовани а, гомачу сизан системийн квантан электродинамиках а. Къаьсттина, релятивистийн дейтеронийн дакъошца а, ядрашца а вовшахкхетарехь хуьлу процессаш йовзийта, цо кховдийра некъ, цу тӀехь ядрошна йукъара кегийчу геналлехь йолу дейтерон лоруш йу 6 кваркийн система санна.

Цхьалхечу адронийн системийн электромагнитни структура нийса Ӏаморхьама, цо теллина прецизионни теорин лакхара рогӀаллаш адронийн системаш тӀехь (мезонаш а, протонаш а, дейтеронаш а, гелий-3 ядраш а) ультрарелятивистийн электронаш дӀасайаржаран процессашкахь.

Цо дейтронан структурех лаьцна дина жамӀаш хьахош ду, къаьсттина, М. В. Ломоносовн цӀарахчу Москохан пачхьалкхан университетан а^[11], Шевченко Тарасан цӀарахчу КПУ а студенташна лерина лекцин курсашкахь^[12]. Иза ву учебникийн а, хьехаран гӀирсийн а автор: «Атоман физика» а, «Квантан механика» а, «Квантан механикехь задачаш гулйар» (соавтор).

Иштта, А. П. Кобушкин дӀакхелхинчул тӀаьхьа арайелира «Ядерна фізика: Збірник задач з розв’язками» (2021) цӀе йолу учебник. Оцу учебник тӀехь болх бан волавелира А.П.Кобушкин шен соавторца а, студентца а, физикин а, математикийн а докторца Я. Д. Кривенко-Еметов, йуха а 2020-чу шеран гурахь а, аьхка а. Халахеташ делахь а, профессор А. П. Кобушкин хенал хьалха дӀакхалхаро новкъарло йира цунна и болх чекхбаккха (цо йазъйира №1 а, №3 а дакъош, дӀайаьхьира текстан йуьхьанцара йукъара редакци). Амма учебника тӀехь дӀакхачайо авторан шен йуьхьанцара кхетам а, ядерни физика хьехаран методика а.

Кобушкин Александра бинчу талламийн лаккхара мах хадийна дуьненайукъарчу Ӏилманан юкъаралло, иза гуш ду, къаьсттина, 900 сов цитатехь дуьненайукъарчу Scopus Ӏилманан-мехкан базаца ^[13] ткъа 2150 сов цитата Google Scholar базаца (2022 шарахь дуьйна). Гергарчу хьесапехь итт Ӏилманан кандидатна а, докторна а шен Ӏуналлехь латтийна цо, ала мегар ду, шен Ӏилманан ишкол а кхоьллина.

Цо зорбане йаьккхина 200 сов Ӏилманан статья (царех 30 гергга тӀаьхьарчу 10 шарахь)^[14].

• Кобушкин А. П. Дейтеронан электромагнитни кепийн факторш импульсан йаккхийчу дӀасадаржаршкахь // ЯФ, 28, 495 (1978);
• Kobushkin A.P., Shelest V.P. Problems of relativistic quark dynamics and the quark structure of the deuteron // Soviet Journal of Particles and Nuclei 14 (5), 483—503 (1983);
• Fujii K., Kobushkin A.P., Sato K.-I., Toyota N. Skyrme model lagrangian in quantum mechanics: SU (2) case // Phys. Rev. D, 35, 1896—1907 (1987);
• Kobushkin A.P. Polarization observables in (d, p) breakup and quark degrees of freedom in the deuteron // Physics Letters B. 1998. Vol. 421;
• Кобушкин А. П. Дейтронан дӀасадалар а, дейтронан 6 кваркийн тулгӀенан функцин кластеран структура а // ЯФ. 1999. Т. 6, ара. 2;
• Faber M., Kobushkin A.P. Electrodynamic limit in a model for charged solitons // Phys. Rev. D, 69, 11602 (2004);
• Borisyuk D.L., Kobushkin A.P. Box diagram in the elastic electron-proton scattering // Phys. Rev. C, 74, 065203 (2006);
• Borisyuk D.L., Kobushkin A.P. Perturbative QCD predictions for two-photon exchange // Phys. Rev. D. 2009. Vol. 79;
• Kobushkin A.P., Krivenko-Emetov Ya.D., Dubnička S. The elastic electron-deuteron scattering beyond one-photon exchange // Phys. Rev. C. 2010. Vol. 81;
• Kobushkin A.P., Strokovsky E.A. Momentum distributions, spin-dependent observables, and the D 2 parameter for 3 He breakup // Physical Review C . 2013. Vol. 87 (2).

• Кобушкин А. П. Квантан физика. К., 2000;
• Кобушкин А. П. Квантан механика [укр.]: Хьехаран гӀирс / А. П. Кобушкин ; «Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт» Украинан къоман технически университетан. — Электронни текстан хаамаш (1 файл: 1,75 Кбайт). — Киев: «Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт» Украинан къоман технически университетан, 2016. — 253 а. — ЦӀе экран тӀера;
• Кобушкин А. П. Атоман физика [укр.]: [Учебник] / А. П. Кобушкин; Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт. — Электронни текстан хаамаш (1 файл: 2,81 Мбайт). — Киев: Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски политехникан институт, 2018. — 310 а. — ЦӀе экран тӀера;
• Кобушкин А. П. Задачаш йерзорца гулйарпо квантан механикан [укр.]: Хьехаран гӀирс / А. П. Кобушкин а, Я. Д. Кривенко-Еметов а; Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт. — Электронни текстан хаамаш (1 файл: 670 Кбайт). — Киев Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт, 2019. — 110 а. — ЦӀе экран тӀера;
• Кобушкин А. П. Ядерни физика. Задачаш йерзорца гулйар [укр.]: Хьехаран гӀирс / А. П. Кобушкин а, Я. Д. Кривенко-Еметов а; Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт. — Электронни текстан хаамаш (1 файл: 4.26 Мбайт). — Киев Игорь Сикорскийн цӀарахчу Киевски Политехникан институт, 2021. — 120 а. — ЦӀе экран тӀера.

• Ядерни талламийн цхьаьнакхетначу институтан совгӀат: В. Г. Аблеев а, С. А. Запорожец а, А. П. Кобушкин а, Л. Науманн а, А. А. Номофилов а, Н. М. Пискунов а, И. М. Ситник а, Е. А. Строковский а, Л. Н. Струнов а, В. И. Шаров а."Дифракцин α-дӀасадаржаран экспериментан талламаш, (3Не, t) — зарядийн хийцадалар а, релятивистийн ядраш дӀасадаржар а 4Не, 3Не, d а, поляризаци йина дейтеронаш а» (Хьалхара совгӀат, 1989 шо))^[13].
• УДМ «Пётр Могила - йеххачу хенахь хьехархойн жигаралла лелорна» совгӀатан билгало йелла (2006).

• Виктор Амбарцумян (бил-боцу.). www.tert.nla.am. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 декабрь.