Иван Купала

Ива́н Купа́ла (Ива́нан де, Ива́нщина, Иван Купалин, Купалин) — малхбален славянийн халкъан Ӏида, даздо 24 июнехь (7 июлехь), лерина ду, талламхойн ойланашца, аьхка малх цӀа кхачарна[3] и наивысшему расцвету природы[4]. Хенаца а, цӀерца а нисло керсталлин Ӏиданца Яхьйа вина денца[5], цуьнгара схьаоьцу шен цӀе: хӀунда аьлча Яхьйа цӀе, желтойн маттара ма-дарра гочдо лийчориг, хин буха таӀориг. Рузманан циклехь симметричан йу [[Ӏийса пайхамар вина де|Ӏийса пайхамар وصلة= винчу денна]], иза воьхку инжийлан а, далла гӀуллакх даран а, хьехам бечу хенахь а. Иван Купала а, Петран де а цхьаболчу талламхоша лору цхьа Ӏида аьхкенан циклан[6].

Дезачу денна хьалха йолу буьйса шен ритуалан чулацамца ша Иван Купала денал совйолу[3].

undefined

Кхин цӀераш

шир.-оьрс. Кресъ; оьрс. Иванов день[3], Купала, Колосок, Ярилин день[7] (яросл., твер.), Ярило[8] (яросл., твер., ниж. новгород.), Кокуй (новг.), Праздник летнего солнцеворота, Иван-травник[9], Иван добрый, любовный, цветной[3], чистоплотный, Ярилино гулянье[10]; полес. Иван петров, Иван петровный[11]; укр. Сонцекрес, Купайло[12], Купайлица[12], Копальний Іван, Варфоломій і Варвара; белорус. Купалле, Ян Купальны[3], Іван Вядзьмацкі, Іван Калдунскі; русин. Лада[13].

ЦӀеран схьадалар

Н. М. Галковскийс дийцарехь, «Купалан дезчу дийнахь ши элемент цхьаьнакхетна хилла: тӀекхамдинан а, керста а»[14]. Керста дин тӀеэцале хьалха дезчу дийнан схьадовларх лаьцна йолу хьежамаш йемал йеш йу историко В. Я. Петрухинас[15] а, этнографо А. Б. Страховс а[16]. Этнографо В.К.Соколовас дийцарехь, «Купала» — малхбалерчу славянашна йукъахь тӀаьхьо гучуяьлла цӀе йу, и дезде Яхьйа пайхамарна лерина дара[6].

Керста дин тӀеэцале хьалха цу дезчу дийнан цӀе хууш яцара. ЦӀе Иван Купала халкъан керстадин схьадалар ду, иза славянийн вариант йу Яхьйа пайхамаран цӀеран.[17], хӀунда аьлча Яхьъян эпитет грекийн маттара гочйина ю «лийчар, хи чу тӀаӀорг» (желт. βαπτιστής) аьлла.[18]. Эпитет гочъян «лийча» хандош харжар а дара славянийн нийса ойланаш бахьана долуш: слав.х.м kǫpati бохург дара ритуальни лийчар, цӀано йар, иза дӀахьора йехкинчу резервуаршкахь[19].

XI бӀешо чекхдолуш - XII бӀешеран йуьххьехь йолчу Новгородехь [[София Новгородан|: «На Купалиѧ»[20]. Ипатьевн шерашйаздарехь 1262 шарна кӀел яздина ду: «Литва же изъгнаша Єздовъ на каноунъ и Иванѧ дн҃и . на самаѩ коупальѩ»[21][22].

Айцарш а, билгалонаш а

  • «Иванан хьалха гаьнна чохь борц белахь, тӀаккха гаьнна чохь хир ду» (къил.)[23].
  • «Иванан дийнахь ялта арадала деза, амма ца деза чудала».[24].
  • «Иванан де тӀекхаьчна, со буц йаккха вахана»[25][26].

Иванн де кхечу мехкашкахь

Малхбалерчу славянийн пачхьалкхаш хилла ца Ӏаш, Иванан де шуьйра девзаш а, даздеш а ду кхечу пачхьалкхашкахь а, шайна йукъахь славянийн йоцу пачхьалкхаш а йолуш. Эстонехь (эстон. Jaanipäev), Латвехь Лиго (латыш. Līgo), Литвахь (лит. Rasos ir Joninių diena) и Ӏида пачхьалкхан ду.

Халкъан кхоллараллехь

  • Ой Іванан ой Купалин (укр. Ой Иванан, ой Купалин — украинийн халкъан эшар.
  • Купалинка — беларусийн халкъан эшар
  • Už kalnelio ežerėlis (лит. Гу дехьа Ӏам бу) — литвахойн халкъан эшар.

Билгалдахарш

  1. 1 2 Агапкина, 1999, с. 93.
  2. РТК, №3–4, 1998.
  3. 1 2 3 4 5 6 Виноградова, Толстая, 1999, с. 363.
  4. Зимина Татьяна Александровна. Иван Купала. Российский этнографический музей. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 июнь. Архивйина 2020 шеран 26 июнехь
  5. 24 июня 2014 года. Православный Церковный календарь. Архивйина 2014 шеран 3 апрелехь // Портал Православие.Ru
  6. 1 2 Соколова, 1979, с. 252.
  7. Афанасьев, 1994, с. 713.
  8. Забылин, 1880, с. 71.
  9. Виноградова, Толстая, 1999, с. 364.
  10. Дубровина, 2012, с. 92.
  11. Толстая, 2005, с. 112.
  12. 1 2 Соколова, 1979, с. 230.
  13. Снегирёв, 1839, с. 21.
  14. Гальковский, 1916, с. 40.
  15. Петрухин В. Я. «Русь и вси языци»: Аспекты исторических взаимосвязей: Историко-археологические очерки. М.: Языки славянских культур, 2011. С. 201—202.
  16. Существование культа солнца и специальных дохристианских праздников, ему посвященных, у славян, германцев и др. европейских народов и приуроченность их к солнцестояниям ученой традицией издавна подается как нечто само собой разумеющееся. Между тем, материала для постулирования такого культа и праздников маловато. Особенно… относящегося к дохристианскому прошлому народов, поздно попавших в поле зрения истории… Из календарной близости к солнцестояниям праздников рождеств Христа и Иоанна можно вывести только то, что раннехристианские иерархи, рассчитавшие и установившие эти праздники в церковном календаре, знали о солнцестояниях.

    Страхов А. Б. Ночь перед Рождеством: народное христианство и рождественская обрядность на Западе и у славян. Cambridge-Mass., 2003. С. 25.
  17. Фасмер, 1986, с. 419.
  18. Аналогичным образом имя Иоанна Крестителя было переведено в Германии: нем. Johannes der Täufer и Финляндии фин. Johannes Kastaja «тот, кто погружает (в воду, купель), освящая»
  19. Данный глагол, возможно, был ритуальным, и является чисто славянским новшеством, этимология его не ясна. Со словом кипеть он никак не связан: Журавлёв А. Ф. Язык и миф. Лингвистический комментарий к труду А. Н. Афанасьева «Поэтические воззрения славян на природу». М.: Индрик, 2005. С. 904. Архивйина 2015 шеран 24 сентябрехь
  20. Медынцева А. А. Древнерусские надписи Новгородского Софийского собора. М.: Наука, 1978. С. 79.
  21. Ипатьевская летопись. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 2 июнь. Архивйина 2018 шеран 15 июнехь
  22. Толочко А. П. Взятие Киева монголами: источники летописного описания. Архивйина 2022 шеран 16 июнехь С. 151.
  23. Даль, 1879, с. 508—509, Т. 2; Даль, 1880—1882, с. 223, Т. 2
  24. Некрылова, 1991, с. 251.
  25. Калинский, 2008.
  26. Некрылова, 2007, с. 326.

Литература

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь