Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ерёменко, Иван Трофимович

Ерёменко Иван Трофимович (1910 шеран 7 июль, Краснодар — 1986 шеран 1 декабрь, Киев) — Советан хӀаллакдаран авиацин пилот а, тӀеман баьчча а, Испанера гражданийн тӀамтӀехь Испанин республикин эскаршкара 1-ра хӀаллакдаран эскадрильйан баьчча. Советан Союзан турпалхо (28.10.1937). Авиацин инарла-лейтенант (28.10.1946).

Биографи

Вина 1910 шеран 7 июлехь Екатеринодар гӀалахь (хӀинца Краснодар) украинийн белхалойн доьзалехь, да, Ерёменко Трофим, вара трамвайн белхало[1][2]. 1920-чу шарахь, мацалла бахьанехь, Васюрински станицехь гӀалгӀазкхийн Плешан цӀе йолчу стеган батрак (белхало) хилла болх бан волавелла, 1923-чу шарахь цигара шен дена тӀе ведда иза[3][2][4]. 10 шо кхаьчначу хенахь йалхо хилла, 1924 шарахь болх бира Мискачарна гӀолацаран комитетан гӀалин йистера бахамехь. 1925 шарахь чекхйехира трактористийн курсаш, 1926 шарахь — автотранспортан гӀуллакхан курсаш. шофёр болх бира гӀалин йистерачу бахамехь а, Йуьртмашбертехь а (Краснодар). 1926 шарахь дуьйна дийшира баккхийчеран ишколехь.[5]

ТӀемал хьалхара гӀуллакх а испанера тӀом а

ЦӀен эскарехь вара 1927 шеран декабрехь дуьйна. 1928 шарахь чекхйаьккхира Ленинградера БАЦӀЭ ТӀХӀН тӀеман-теоретикин авиацин ишкол в, ткъа 1929 шарахь — 1-ра тӀеман пилотийн А. Ф. Мясниковн цӀарах ишкол Кача поселкехь.

1929 шеран декабрехь дуьйна — Кавказан ЦӀен байракхан эскаран ТӀХӀН 70-гӀа ша йолчу авиацин тобанан лахара пилот (Бакох). 1930 шеран ноябрехь дуьйна — Чоьхьара Кавказан тӀеман гуонан ТӀХӀН 2-гӀа ша йолу авиаэскадрильйан зӀен баьчча, 1934 шеран январехь дуьйна – 119-гӀа эскадрильйан тобанан баьчча. 1937 шеран апрелехь дуьйна куьйгалла дина 119-гӀа ша йолу хӀаллакдаран авиацин эскадрильйан. ЕКП(б) декъахо 1938 шарахь дуьйна. БАЦӀЭхь тӀемлойн цӀераш йукъайаьхча цунна йелира капитан (4.03.1936).

1937-чу шеран хӀутосург баттахь 1938-чу шеран чиллан батте кхаччалц капитан И. Т. Ерёменко Испанин гражданийн тӀамехь дакъалецира «Антонио Арагон» аьллачу цӀарца. БусалгӀа Ӏар-дахар караерзийна, буса кеманаш леладора, фашистийн бомбанийн штурманашна Сарагоса провинцин тӀехь тоьлашца дуьхьало еш. Цо чекхйаьккхира 348 тӀеман тӀомадавалар, гулвелла 260 сахьт.

ХӀаваан толамийн терахь тайп-тайпана ду (Советан асашкара дерриг терахьаш тергамза дисина хиларна). Уггаре кест-кеста йеш йолу верси — шен куьйга 12 мостагӀийн кема а, тобано 4 кема а дохийна. М. Ю. Быковс бинчу талламца — 7 шен + 5 тобан; С. Абросовс — 9 шен; В. Гагинс — 6 шен + 8 тобан.

Цхьаъ бен воцу буьйсанан леттарг ву иза Советийн тӀеман-хӀаваан ницкъашкахь. 1937-чу шеран эсаран беттан 14-чу сарахь Сариньена аэродромера И-16 кеманна тӀеоьзна, шасси йохийна хиларе терра, фараш латтош. Кема чудожорна ца кхоош, цо дира кема духкуш долу тоъал зен: Ju-52 бомбардировик охьатоьхна Сарагосин уллохь.

1937-чу шеран эсаран беттан 15-чу дийнахь Ерёменкос куьйгалле дина авиатоба мостагӀчун Гарапинильос аэродром штурм йеш, 70 сов кема а, склад а хӀаллакйира.

Оцу майраллийн а, турпалаллин а мах хадош, 1937-чу шеран эсаран беттан 28-чу дийнахь Ерёменко Иван Трофимовича «Советски Союзан Турпалхо» сийлахь цӀе а, Ленинан орден а елла. «Деши Седа» мидал (№ 60) юкъайаьлча иза а елла цунна.

Испанин тӀом

1937-чу шеран хӀутосург баттахь 1938-чу шеран чиллан батте кхаччалц капитан И. Т. Ерёменко Испанин гражданийн тӀамехь дакъалецира «Антонио Арагон» аьллачу цӀарца[6][7]. БусалгӀа Ӏар-дахар караерзийна, буса кеманаш леладора, фашистийн бомбанийн штурманашна Сарагоса провинцин тӀехь тоьлашца дуьхьало йеш. Цо чекхйаьккхира 348 тӀеман тӀомадавалар, гулвелла 260 сахьт[6][8]. И. Т. Ерёменкон Испанехь хиллачу толамийн терахьаш тайп-тайпана ду (иза доьзна ду, оцу тӀеман муьрехь советийн асашкахь а чоьте эцар а, бакъдар а цхьаалла йолуш система цахиларна). Советийн заманахь уггаре кест-кеста зорбатухучу хаамашца, цо шен куьйга 12 мостагӀийн кема а, тобано 4 — дира. Ӏилманча М. Ю. Быковс бинчу талламца — 7 кема шен куьйга а, 5 тобано а[9]. С. Абросовс яздинчух терра (испанерчу тӀеман советийн кеманийн дакъалацар) — 9 кема шен куьйга[10], ткъа В. Гагинан версица — 6 шен куьйга а, 8 тобано а[11]. Царах цхьа буьйсанан хӀаваэхь хилла толам бу иза. 1937-чу шеран эсаран беттан 14-чу сарахь 15-чу буса Саринена уллохь И-16 истребитель хьалаиккхира цо, шасси йохийна хиларе терра, грузовикашна фараш тоьхна долуш; турслошна гергахь а, уьш лечу меттехь лаьттира иза: «Юнкерс» бомбейоккху кема охьатоьхна, серло йалош долу резервоар детташ[12][13][14]. Цигахь вийнарг Марченко вара — Оьрсийчоьнан эскархо, парашютца ведира иза, амма фронтан дозанна уллохь вийра. 1937-чу шеран эсаран беттан 15-чу дийнахь Ерёменкос куьйгалле дина авиатоба мостагӀчун Гарапинильос аэродром штурм йеш, 70 сов кема а, склад а хӀаллакйира[8]. Муьлххачу а хьолехь, бакъйинчу толамийн барамца И. Т. Ерёменко Испанерчу тӀеман советийн хьалхарчех лётчик-асех цхьаъ ву[13].

Оцу майраллийн а, турпалаллин а мах хадош, 1937-чу шеран эсаран беттан 28-чу дийнахь Ерёменко Иван Трофимовича «Советски Союзан Турпалхо» сийлахь цӀе а, Ленинан орден а йелла[6][7]. «Деши Седа» мидал (№ 60) йукъайаьлча иза а елла цунна.

Служба 1938—1941 шерашкахь

Испанера цӀавеъча, иза кхин дӀа а гӀуллакх деш вара Белхан-ахархойн ЦӀен Эскарин (РКЦЭ) ХӀаваэ ницкъашкахь. 1938 шеран мартехь хӀоттийна Закавказски тӀеман гуонан РКЦЭ ХӀаваэ ницкъийн 60-гӀа атта авиацин бригадан командиран накъосталла даржна, ткъа цул тӀаьхьа 1938 шеран июлехь — Москвара тӀеман гуонан ХӀаваэ ницкъийн командующи. 1939 шарахь чекхъяьккхина РКЦЭ Инарлин штабан Академера курсаш. ТӀеман чинашкахь чехка лакхавелира: 1938 шеран 19 февралехь капитан волчу Ерёменкона рогӀехь воцу полковникан тӀеман чин елла (майоран а, подполковникан а чинаш йукъа а ца йуьйлуш), 1939 шеран 5 февралехь — комбриг[15], ткъа ССРС Халкъан комиссарийн Советан Сацамца 1940 шеран 4 июнехь — «авиацин генерал-майор».

1940 шеран декабрехь дехьаваьккхина ГенМалбузе, хӀоттийна ГенМалбузен фронтан 1-ра ЦӀечу Байракхан эскаран ХӀаваэ ницкъийн командующин заместитель. 1941 шеран майхь дуьйна оцу фронтан 25-чу эскаран ХӀаваэ ницкъийн командующий.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом

Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман декъашхо 1941 шеран августехь дуьйна, оцу хенахь иза хӀоттийнера Къилба фронтан 9-чу эскаран ХӀаваэ ницкъийн командующи. 1941 шеран октябрехь даржера дӀа а ваьккхина, йухатухуш чоьте эца тарлуш воцуш, шега зӀе яйарна — тӀеман операцешкахь бевдда лелачу хенахь башха отдело и вайна аьлла; амма таллам бинчул тӀаьхьа дӀадаккхар сацийначу омранаш юхаэцна, цул тӀаьхьа, лаххара а ноябрехь[16], иза хӀоттийна оцу фронтан 18-чу эскаран ХӀаваэ ницкъийн командующи. 1942 шеран 7 июнера 10 октябрь кхаччалц — Къилбаседа-Кавказан фронтан 5-чу хӀаваан эскаран 237-гӀа истребителан авиацин дивизи баьчча. Новороссийск ларъечу хенахь 1942 шеран августехь куьйгалла дира Новороссийскан оборонан кӀоштан ийначу авиагруппана. 1942 шеран 1 ноябрера 1943 шеран 13 июль кхаччалц — Сталинградан авиацин корпусан (шийтта) командир вара 8-чу а, 4-чу а хӀаваан эскаршкахь Къилбаседа-Кавказан, Сталинградан, Къилбаседера а, Аренан а фронташкахь.

Оцу даржехь керланиг йукъадалийра латтан тӀера радиостанцешка пайдаоьцуш, хӀаваэхь кеманийн урхалла дарехь[16]; 4-чу хӀаваан эскаран командующис К. А. Вершинина лакхара мах хадийра корпусан гӀуллакхийн Мысхако кӀоштахь, билгалдоккхуш, цуьнан тохарша мостагӀчун инарлин тӀелатар дохийна хилар[17]. ТӀеман шерашкахь дакъалецира Тираспольско-Мелитополан а, Донбассан-Ростован а оборонин операцешкахь, Ростовски тӀелатарехь, Кавказан тӀамехь, Сталинградан тӀамехь, Кубанера хӀаваан тӀамехь, Курскан тӀамехь. 1943 шеран июлехь дуьйна болх бора Сталинградан тӀеман гуонан ХӀаваэ ницкъийн командующин даржехь, 1943 шеран ноябрехь — Киевски тӀеман гуонан ХӀаваэ ницкъийн командующий.

ТӀом чекхбаьллачул тӀаьхьара гӀуллакх

Гуонан ХӀаваэ ницкъашна куьйгалла деш вара 1946 шеран апрель кхаччалц, академи деша иза ваххалц. 1949 шарахь чекхъяьккхина К. Е. Ворошиловн цӀарах Лакхара тӀеман академия. 1949 шеран августехь дуьйна — Уралан тӀеман гуонан ХӀаваэ ницкъийн командующий. 1952 шеран декабрехь дуьйна гӀуллакх деш вара Бойаран кечаман Урхаллин начальникан накъост — ГенМалбузен тӀеман гуонан ХӀаваэ ницкъийн бойаран кечаман агӀонгахула командующин накъост, 1953 шеран декабрехь — ГенМалбузен тӀеман гуонан ХӀаваэ ницкъийн бойаран кечаман а, хӀаваан Ӏалашонан а агӀонгахула командующин накъост.

1956 шеран апрелехь авиацин генерал-лейтенант И. Т. Ерёменко запасе ваккхина, официальни бахьана — эскар массо а агӀор жимдар[18][19].

Вехаш вара Киеве. Жигара белхаш бора ДОСААФ-хь, дакъалоцура ветеранийн балха. Велла 1986 шеран 1 декабрехь. ДӀавоьллина Берковецки кешнашкахь.

СовгӀаташ

  • Советски Союзан Турпал (28.10.1937);
  • Шиъ Ленинан орден (28.10.1937, 03.11.1953)[20];
  • Кхоъ ЦӀечу Байракхан орден (29.09.1937, 28.10.1937, 24.06.1948)[20];
  • Кутузовн 2-чу тӀегӀанан орден (8.02.1943)[21][20];
  • Шиъ Даймехкан тӀеман 1-чу тӀегӀанан орден (18.08.1945, 06.04.1985)[20];
  • ЦӀечу Седан орден (03.11.1944)[20];
  • ССРС-н мидалш, шайна йукъахь «Одессин ларйарх» (23.05.1944), «Кавказ ларйарх», «Сталинград ларйарх» а, «Германех толам баккхарх» а[22][20].

Билгалдахарш

  1. ↑ Еременко Иван Трофимович. Музей Победы. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  2. ↑ 1 2 Герои Еременко. Samlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  3. ↑ Еременко Иван Трофимович. Красные соколы. Советские асы 1941—1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  4. ↑ Согласно автобиографии И. Т. Ерёменко, опубликованной во фрагменте на сайте «Планета ВВС» Архиван копи 2020 шеран 8 августехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ.
  5. ↑ Согласно автобиографии И. Т. Ерёменко, опубликованной во фрагменте на сайте «Планета ВВС».
  6. ↑ 1 2 3 За что президент Испании подарил краснодарцу Ивану Еременко автомобиль? Краснодарские известия. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  7. ↑ 1 2 Еременко Иван Трофимович - летчик, Герой Советского Союза. Ourbaku.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  8. ↑ 1 2 Еременко Иван Трофимович. Красные соколы. Советские асы 1941—1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  9. ↑ Быков М. Ю. Все Асы Сталина 1936—1953 гг. — Научно-популярное издание. — М.: ООО «Яуза-пресс», 2014. — С. 387. — 1392 с. — (Элитная энциклопедия ВВС). — 1500 экз. — ISBN 978-5-9955-0712-3.
  10. ↑ Абросов, 2003, с. 333.
  11. ↑ Гагин, 2001, с. 86—87.
  12. ↑ Еременко Иван Трофимович. Fightersky.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  13. ↑ 1 2 Подробно об участии И. Т. Ерёменко в боевых действиях в Испании рассказано в статье М. Пруцакова и В. Литвиненко «Испанец» с Кубани. Полностью опубликована в журнале «Авиация и время», 2000 год, № 1—2. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 16 март. Архивйина 2021 шеран 31 октябрехь
  14. ↑ Иван Еременко. Ночной бой. Проза.ру. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  15. ↑ Еременко Иван Трофимович. Красные соколы. Советские асы 1941—1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  16. ↑ 1 2 Еременко Иван Трофимович. Красные соколы. Советские асы 1941—1945. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  17. ↑ Герой Советского Союза Ерёменко Иван Трофимович. Samlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  18. ↑ Ерёменко Иван Трофимович. Airaces.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  19. ↑ И. Т. Ерёменко. Airwar.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  20. ↑ 1 2 3 4 5 6 Учетно-послужная картотека. Еременко Иван Трофимович. Память народа. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.
  21. ↑ Наградной лист. Подвиг народа. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 19 май. Архивйина 2014 шеран 19 майхь
  22. ↑ Еременко Иван Трофимович. Награды. Память народа. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 июнь.

Литература

  • Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
  • Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комкоры. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — Т. 2. — 464 с. — ISBN 5-901679-12-1.
  • Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь / В. П. Горемыкин. — М.: Кучково поле, 2014. — Т. 2. — С. 540—541. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9950-0341-0.
  • Кузнецов И. И., Джога И. М. Первые Герои Советского Союза (1936—1939). — Иркутск: 1983.
  • Окороков А. В. «Русские добровольцы». —М.: Яуза, Эксмо, 2007. — ISBN 978-5-699-23162-1.
  • Абросов С. В. В небе Испании. 1936–1939 годы. — 2003. — 432 с. — 2000 экз. — ISBN 5-08-0040-89-0.
  • Гагин В. В. Воздушная война в Испании (1936-1939). — 2-е изд. — Воронеж, 2001. — 88 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89981-222-2.

Хьажоргаш

Категореш