Евлоев, Берд Аржбериевич

Вина 1888-чу шарахь Теркан областан ГӀалгӀайн кӀоштан Йовли-юьртахь (кхечу хаамашца, Цори-юьртахь). 1895-чу шарахь шен дех а, нанах а дӀакхелхира иза. Цуьнан кегийра бераш гергарчара дӀаэцнера. ВорхӀ шо долу Берд луларчу уьстагӀийн рема лелош вара, цунах шен рицкъа а доккхуш.

1900-чу шарахь, шен 12 шо долуш, Дона-тӀерачу Ростов-гӀала дӀавахара Берд. Цигахь заводехь болх карийра цунна, шен 17 шо кхаьчча, штатан белхахо хилира. 1905 шарахь жигара дакъалецира революцин къийсамехь, Ростов-Донехь иккхинчу белхалойн гӀаттамехь гӀараваьлла революционер хилира. Масийттазза лаьцна иза. Цхьа хан йаьлча, Берд Петарбухе дӀавахара.

1908-чу шарахь Петарбухехь циркехь болх бан волавелира иза. Берд Аржбериевич Петарбухерчу йукъараллина дукхавезаш вара. Дуккха а конкурсашкахь дакъалаьцна цо. «Шен шуьйрачу амалца а, кавказхойн темпераментца а цо шен чулацамехь гойту мускулийн дегӀехь тӀеӀаткъам баран ойла», — йаздина Евлоев Берда^[1].

Оьрсийчоьнан а, Европан а маьрша латаран дуккха а чемпионаташкахь дакъалоцуш, Евлоевс совгӀаташ даьхна, шайна йукъахь дуьненан а, Европан а чемпион хилар а долуш. Петарбухерчу йукъаралло цунна «Кавказан лом» а, «Кавказан аьрзу» а цӀераш тиллина. Берд Аржбериевичан девиз йара: «ХӀора стаг ницкъ болуш хила йиш йу, хила веза а». Петарбухехь цунна бевзира дуьненан спортан тоьлла говзанчаш, масала, Поддубный, Сулейманов, Кащеев, Медведев, Лебедев, уьш тӀаьхьо цуьнан хьехамчаш хилла. Цуьнан коьрта наставник вара дуьненан тӀегӀанан спортхо, профессионалан латархо, профессор Лебедев Иван^[2].

Спортах дӀа а къаьстина, Евлоев шен лаамехь дӀакхетта Петроградерчу ЦӀечу Гварде. 1917 шарахь Берд хӀоттийра 1-чу Къилбаседа стрелокийн полкан ламанан декъан комиссар. Б.Евлоевна тӀедиллира ламанан къаьмнех лаьттачу добровольни советски дошлойн дакъа кхолларехь куьйгалла дар. Оццу шарахь Евлоевн дакъа Украине дехьадаьккхира, цигахь цо дуьхьало йира Петлюран эскаршна, уггаре а хьалха Киевехь а, Харьковехь а. Кхузахь, шен турпалалла бахьана долуш, иза хьалхатеттира цу заманан уггар лакхара совгӀатна — тӀеман орденна, тӀехь йаздина дара: «1917—1918 шерашкахь революцин боламан турпалхо».

Цул тӀаьхьа цо куьйгалла деш долу дакъа Астраханехь йолчу 11-чу эскаран революцин тӀеман советана дехьадаьккхира. Берд-Евлоев оцу эскарца ша винчу махка цӀавирзира, цигахь Советан Ӏедал дӀахӀотто^[3].

1919 шарахь Теркан областехь Советан Ӏедал къуьйсуш, ЦӀен Эскаран 11-гӀа дивизин комиссар хилла. Петроградехь а, Москвахь а, Украинехь а, Кавказехь а Советан Ӏедал дӀахӀоттош хиллачу тӀемашкахь турпалалла гайтарна иза кхузза хьалхатеттина лаккхарчу тӀеман совгӀаташна. Амма цкъа а ца кхаьчна цунна уьш, хӀунда аьлча, Евлоев Берда гӀуллакх деш хилла дакъош кест-кеста цхьана регионера кхечу регионе дехьадохуш хилла, цуьнан персональни картотекехь ма-аллара. ГӀалгӀайчоьнан автономин областехь а, цул тӀаьхьа Нохчийчохь а тайп-тайпана куьйгаллин даржаш лелийна цо.

Сийлахь политикан деятель, революцин боламан турпалхо, Европан а, дуьненан а чемпион Евлоев Берд Аржбериевич велира 1952 шарахь шен даймахкана генахь — 1944 шарахь шен халкъаца махкахваьккхинчу Казахстанехь.

2003 шеран июлехь информацин-аналитикан «Петербурган интернационал» журнало зорбане яьккхира «Лев Кавказа и революционер» цӀе йолу статья, цу тӀехь йаздина дара: «ХХ бӀешеран йуьххьехь оьрсийн спортан а, циркийн а исбаьхьаллин сийлалле доккха дакъа диллина Бернгу циркехь на… Евлоев Аржбериевич дакъалаьцна Кавказехь революцин большевикийн боламехь а, Ӏаьнан дворец штурм йеш а…»^[4].

ГӀалгӀайчоьнан Назранехь Евлоев Бердан цӀе тиллира республикан уггар йоккхачу спортан комплексана. Комплексана хьалха лаьтта Евлоев Бердан хӀоллам.