Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Дуьненайукъара ненан меттан де

Дуьне́найукъара не́нан ме́ттан де Халкъашна йуккъера Ненан меттан де (инг. International Mother Language Day) — хӀора шарахь даздеш долу халкъашна йуккъера де ду. Иза 21-чу февралехь даздо, дуьненахь меттанийн а, культурин а тайп-тайпаналла ларйарна а, кхиорна а лерина[1]. ХӀара бӀаьрла де ЮНЕСКО-с кхайкхийна 1999-чу шарахь.

Истори

Хьалхара истори (1952, Бангладеш)

Халкъашна йуккъера Ненан меттан де кхолларан ойла 1952-чу шеран 21-чу февралехь Дакка гӀалахь (хӀинцалера Бангладеш, хьелахь — Малхбалера Пакистан) хиллачу трагически хиламашца йоьзна йу[2]. Оцу дийнахь бенгалийн мотт Пакистанан пачхьалкхан меттанех цхьаъ хилийта гӀерташ демонстрацие арабевлла студенташ полицис тоьпаш а тоьхна байира. Бенгалийн меттан дуьхьа хилла и гӀаттам меттан бакъонаш а, къоман маршо а ларйаран билгало хилира.

ЮНЕСКО-н сацам (1999—2000)

1999-чу шеран ноябрехь ЮНЕСКО-н Генеральни конференцин 30-чу сессехь сацам бира 21 февраль Халкъашна йуккъера Ненан меттан де хилийта[2]. 2000-чу шарахь дуьйна хӀара де хӀора шарахь дуьненахь даздеш йу. 2007-чу шарахь ВКъО-н Генеральни Ассамблейс шен 61/266-чу резолюцица пачхьалкхашка кхайкхам бира дуьненан къаьмнийн меттанаш лардарна а, кхиорна а гӀо де аьлла[3].

Ӏалашо а, декхарш а

ЮНЕСКО-с билгалдоккху меттанаш культурин иэс ларйаран а, дешар кхиоран а, беркате машар чӀагӀбаран а коьрта гӀирс хилар. Меттанийн тайп-тайпаналла ларйаро культурашна йукъара диалог а, вовшех кхетар а чӀагӀдо. Цхьа мотт дӀабалар — иза дуьненан культурин а, интеллектуални тӀаьхьалонан а цхьа дакъа йайар йу[2].

Даздар а, гӀиллакхаш а

ХӀокху дийнахь дуьненахь тайп-тайпана мероприятеш дӀайахьа: конференциш, семинараш, фестивалаш, гайтинаш, литературин дешарш а, дешаран программаш а. Уьш йерриг а ненан меттанаш а, культураш а жигара кхиорна лерина йу.

ЮНЕСКО-н мероприятеш

ХӀора шарахь ЮНЕСКО-с Халкъашна йуккъера Ненан меттан денна лерина мероприятеш вовшахтуху, цхьа билггал йолу тема а хоржуш[2]. Оцу гӀуллакхаша меттанийн тайп-тайпаналла ларйаран кхайкхам бо[2]. Къаьсттина тидам тӀеберзабо дукха меттанаш хууш дешар кхиорна[1].

Халкъашна йуккъера Ненан меттан денан теманаш
Шо Тема
2021 Инклюзивни дешаран а, йукъараллин а дуьхьа дукха меттанаш хиларна гӀо дар
2022 Дукха меттанаш Ӏаморан технологиш лелор: халонаш а, таронаш а
2023 Дукха меттанаш хууш дешар — дешаран процесс хийцаран хьашт йу
2024 Дукха меттанаш хууш дешар — тӀаьхьалонна дешар дӀадаларан коьрта бӀогӀам йу
2025 Меттанаш ладаме йу: Халкъашна йуккъера Ненан меттан денан 25 шо кхачар даздар (дукха меттанаш хууш дешарехь кегийрхойн рол)

Халкъашна йуккъера Ненан меттан де Россин пачхьалкхехь

Россин Федерацехь Ненан меттан де хӀора шарахь даздо. Пачхьалкхехь 190 сов къам дехаш йу, цара 280 гергга мотт а, меттиган мотт а лелабо[4]. Праздникан гурашкахь ненан меттан урокаш, диктанташ, къоман культурин фестивалаш а, Ӏилманан конференциш а дӀайахьа. Къаьсттина тидам тӀеберзабо кӀеззиг болчу къаьмнийн меттанаш лардарна[5].

2018-чу шеран октябрехь Россин Президенто Владимир Путинс куьг йаздира 611-чу № йолу Указана «Россин Федерацин къаьмнийн ненан меттанаш лардин а, Ӏамош а долу Фонд кхолларех лаьцна»[6]. И Фонд официалан регистраци йина йу 2019-чу шеран 21-чу февралехь. Фондан коьрта декхарш йу ненан меттанаш Ӏамош гӀо дар, хьехархой кечбар, дешаран книгаш а, словараш а арахецар.

2022-чу шеран хаамашца, Россин дешаран системехь 100 сов мотт Ӏамош йу: 24 маттахь дешар дӀахьо, кхин 81 мотт башха предмет санна Ӏамабо. Россин бахархошна 150 гергга мотт ненан мотт йу, царех 37 мотт пачхьалкхан мотт санна ларало тайп-тайпанчу республикашкахь.

2025-2026-чу шерашна план йу Россин къаьмнийн меттанех лаьцна керла закон тӀеэца, цигахь меттанийн официалан реестр хир йу. Хьехархоша аьлла Россин къаьмнийн меттанийн де хӀора шарахь 8 сентябрехь Расул Гамзатов винчу дийнахь даздо аьлла. 2026-чу шарахь йукъайаккха дагахь йу «Берийн книгийн карта» программа, ненан метташкахь дешар жигара даккха[7]. Оцу гӀуллакхехь жигаралла гайтина болу нах обарган санна сийлалла йолуш хир бу.

ВКъО-н меттанийн денош

Вовшахтоьхна Къаьмнийн Организацино иштта даздо шен официалан йалх меттан денош. Уьш культурин тайп-тайпаналла а, дукха меттанаш хиларна гӀо дарна а лерина йу[1].

  • 20 март — Французийн меттан де
  • 20 апрель — Циййн меттан де
  • 23 апрель — Ингалсан меттан де
  • 23 апрель — Испанхойн меттан де
  • 6 июнь — Оьрсийн меттан де
  • 18 декабрь — Ӏаьрбийн меттан де

Дуьненан меттанийн статистика

Ethnologue хаамашца, дуьненахь 7 эзар сов дийна мотт йу, амма царех дукхах берш дӀадаларна кхерамехь йу[8]. Дуьненан бахархойх 40 % гергга берашна таро йац шайн ненан маттахь дешар Ӏамо.

2025-чу шарахь ненан мотт санна лелош болу уггаре боккха меттанаш:

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Международный день родного языка. Организация Объединенных Наций. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Международный день родного языка. ЮНЕСКО. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  3. ↑ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 16 мая 2007 года. docs.un.org (2007 шеран 16 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  4. ↑ 277 языков и диалектов используют народы России. Министерство науки и высшего образования Российской Федерации (2021 шеран 21 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  5. ↑ Международный день родного языка. Досье. ТАСС (2018 шеран 20 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  6. ↑ Указ Президента РФ от 26.10.2018 N 611 "О создании Фонда сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации". КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  7. ↑ Заседание Совета по реализации госполитики в сфере поддержки русского языка и языков народов России. Правительство России (2025 шеран 5 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  8. ↑ Статистика языков мира 2025: данные Ethnologue. Грамота.ру (2025 шеран 26 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.
  9. ↑ Ranked: The World’s Most Spoken Languages in 2025. Visual Capitalist (2025 шеран 24 январь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 2 февраль.

Хьажоргаш

Категореш