Дешдакъа

Меттан Ӏилмаехь фонема минималан озан дакъа ларахь а, дешдакъа, шен рогӀехь, билгалдоккху минималан аларан, йа артикуляцин, къамелан дакъа санна. Дешдекъа билгалдаккхаран нисса формулировка хийцало авторшка хьаьжжина — масала, декъах, минималан а ца олуш, ала тарло уггаре доца, — амма лелийна терминех ца дозуш билгалдаккхарехь гойту дешдакъа декъа ца далар — кхин а цунах тера лахара тӀегӀане иза декъа ца далар. Структурица дешдакъа лаьтташ хила тарло цхьаннах йа масех азнех, уьш тӀаьхьий-хьалхий догӀу къамелехь, цуо кхуллу аларан агӀора цхьа дийнна, декъа ца ло аьзнаш.

Цхьа могӀа меттанашкахь, царна йукъахь ду оьрсийн, ингалсан, французийн меттанаш, дешдекъийн йац йукъаметтиг ша дакъа долчун маьӀнин чулацаман а, дош морфологин агӀора декъаран а. Оцу меттанашкара дешдакъойн дозанаш лалаш хуьлу, цхьан а морфемех, цхьанне грамматикин кепех ца йозуш дӀасахилало цхьацца модификацешкахь. Нагахь лом дашехь цхьа дешдакъа делахь, цуо шена чулоцу берриг орам, ткъа лоьмо кепехь хьалхарчу дешдекъо шена чу ораман дакъий бен ца лоцу, ткъа дисина ораман тӀаьхьара элп дӀакхета чаккхенах, шолгӀа дешдакъа а кхуллуш. Аналогин хьал хуьлу дешнаш хӀитталучехь, цхьаьна дешдекъан йукъакхочу, масала, дешхьалхенан чаккхенгара дакъа а, тӀаьхьарчу дешан хьалхара дакъа а. Наггахь, масала, французийн маттахь, дешдекъе цхьаьнатохало шина гоьнан дешнийн йуьхьиг а, чаккхе а. Оьрсийн маттахь, нагахь ши дош гӀоьнан дацахь, царна йукъара дешдекъан доза дукха хьолахь доккху.

Иштта ду, дешдакъа чӀогӀа кхоллам болу меттанаш, церан хӀоттам а, доза а къамелехь цхьанне агӀора хийца ца ло. Оцу тайпана меттанаш — ширацийн йа вьетнаман — шен спецификин башхаллах бахьнехь дешдекъан олу (йа, кхечу тайпана, дешдекъан могӀаршкара меттанаш). Оцу меттанашкара дешдекъан чӀогӀалла йоьзна йу дешдакъа ша йолчу морфемин гӀирс хиларца, цунах фактехь хуьлу фонема хуьйцу декъан минималан фонологин дакъа; иштта дешдакъа билгалдоккху силлабема олий.

Дешдекъан барам билгалбаккхаран цхьа хьесап мочхал леларан бух тӀехь ду: куьйган тӀехулара агӀо чӀениган улле хьо, нисса олу оьшу дош, хьожу массазза чӀениг куьйгах хьакхало.

Дешдакъа лаьтта дешдакъакхуллу озах, дукха хьолехь мукъа озах (иза дешдекъан схемин тӀехь билгалдаьккхина 'Г'), цунна гуо бина масех дешдекъан доцу аьзнаш, дукха хьолехь мукъаза аьзнех (схемин тӀехь 'С' билгалдаьккхина) лаьтта.

Дешдакъа йуьххьехь долчу мукъазчу аьзнех йуьхьанцара элпаш олу, дешдакъа чекхдолуш долчу мукъазчу аьзнех чаккхенаш олу, ткъа йуккъехь долчу дешдакъа кхуллучу озах ядро ​​йа лакхе олу. Ядро а, чаккхе а цхьаьна рифма олу.

Ядро — дешдекъан декхарийлахь йолу элемент; юьхьанцара а, чаккхенан а элпаш хилар лаамехь ду — цхьадолчу хьолашкахь уьш дерриге а ца хила тарло:

ХӀора меттан шен-шен дешдакъойн дӀахӀоттам бу, ткъа иштта цхьацца аьзнаш цхьацца меттигашкахь лелоран дехкарш а ду. Цхьадолчу меттанашкахь юьхьанцара элп оьшу (конг, вьетнам), ткъа вукхара дихкина чаккхе (нянджа, таити). Цхьана а маттахь яц тӀедиллина чаккхе^[2].

Масала, мукъа аьзнаш доцург, цхьадолчу меттанашкахь сонанташ(оьр.)нохч. я, кӀезиг нислуш, новкъарло еш долу мукъа аьзнаш а дешдакъойн ядран чуьра дешдакъа кхуллуш долу аьзнаш санна лела тарло. Типически масал ду чехийн мотт, цигахь дешдакъа кхуллуш йолу сонанташ дика нормалан а, шуьйра а ю: vlk, vr|ba.

Иштта, мукъачу аьзнаша а дешдакъойн перифери кхоллало; оцу хьолехь уьш дешдакъа доцуш лоруш ду.

Цийн фонетикехь лелайо йуьхьанцара а, чаккхенан а элпийн тайп-тайпана маьӀнаш.

Шакъаьстина дожар лору дешдакъойн дакъош хийцалуш хилча; оцу хьелашкахь фонемийн эквиваленташ йу йуьхьанцара мукъа аз (йуьхьанцара) а, дисина дешдакъа (чаккхенан) а.

Дешдакъойн классификаци .

Ламастехь уггаре а коьрта лоруш йу дешдакъойн ши классификаци: чаккхенан озаца а, мукъачу аьзнийн чулацамца а.

I. ТӀаьххьарчу озаца дешдакъош иштта дӀасадоькъу:

1. Схьаделла дешдакъош — ма-дарра дешдакъойн озаца чекхдовлуш долу, тӀехьа периферия йоцуш долу дешдакъош;
2. ДӀакъевлина дешдакъош — дешдакъа доцучу озаца чекхдовлуш долу, цуьнца догӀуш, тӀехьара периферия йолуш долу дешдакъош.

Цхьадолчу меттанашкахь шина а тайпана дешдакъош цхьатерра кест-кеста леладо, вукху меттанашкахь дӀакъевлина дешдакъош дац. Къаьсттина, праславянийн мотт, шен кхиаран цхьана муьрехь, йиллинчу дешдакъойн меттанашна юкъадогӀуш хилла; карарчу хенахь оьрсийн маттахь дӀакъевлина дешдакъош хила йиш ю, амма леладо хаъал кӀезиг йиллинчул — шина мукъачу озана юккъехь лаьтта мукъазчу аьзнийн гулдарш дукхахьолахь дешдакъош хийцаран хенахь тӀаьхьадогӀучу мукъачу озана тӀедоьжна.

II. Мукъачу аьзнийн терахье хьаьжжина дешдакъош декъало: .

1. Деха дешдакъош — я деха мукъа аз, я масех мукъазчу озан гулдар шена чохь долу;
2. Доца дешдакъош — доца мукъа аз долуш, амма мукъазчу аьзнийн гулдарш доцуш долу.

Деха а, доца а дешдакъош къастор, къаьсттина, ширачу грекийн а, латинийн а меттанийн билгало хилла. ХӀинцалерчу заманахь и къастам хьакхалуш бу, масала, Ӏаьрбийн маттаца.

Дешан дешдакъойн хӀоттам цхьацца билггал йолу билгалонаш йолуш хила тарло, цара лексически цхьаьнакхетараллин аьзнийн хӀоттамехь цхьацца хийцамаш бан тарло. И хийцамаш уггаре а хьалха арахьара, я цаьрга ма-аллара, «паразитийн» аьзнаш гучудовларца доьзна ду, я мукъа аьзнаш, я мукъаза аьзнаш. Уьш дӀатарбеллачу метте хьаьжжина, къастадо цу тайпа хийцамаш коьрта ши тайпа:

1. эпентез (дешна юкъахь органикан доцу аьзнаш гучудовлар) а, .
2. протеза (дешан юьхьанцара дозанехь арахьара аьзнаш гучудовлар).

Къаьсттина, интеркалярни мукъа аьзнаш нисдала тарло шина дешдакъа вовшахкхеттачу меттехь, нагахь санна цигахь гамо елахь — тайп-тайпанчу дешдакъошна юкъадогӀу мукъа аьзнаш цхьаьна хилар. Ишттачу хьолехь ненан мотт буьйцучунна интуитивни хьашт хаало дӀасалела аз юкъадаккха, дукхахьолахь [j] санна мукъа аз, кӀезиг вокалан ницкъ оьшуш долу. Протезан мукъаза аьзнаш гучудовлар а доьзна ду къамелан дӀахӀоттамехь (дукхахьолахь ши дош вовшахкхеттачу меттехь) гамо хиларца.

Иштта меттан системин кхин а масех кеп ю и гамо дӀаяккхаран. Царна юкъахь ду:

1. тӀеозор (масех мукъа аз цхьана дехачу мукъачу озе я дифтонгах вовшахкхетар, цуьнан жамӀехь дешдакъош а цхьана «схьадерзар» хуьлу), .
2. элизи (дуьхьал лаьттачу мукъачу аьзнех цхьаъ дӀадаккхар, цунах тера тӀаьхьалонаш а йолуш).

Арахьарчу мукъачу аьзнех дерг аьлча, уьш гучудовларан бахьана ду хаддаза, ала хала долу мукъазчу аьзнийн тоба масех дешдекъе екъа езаш хилар. Иштта аьзнаш кхолладаларна уггаре а нийса гуо ю сонантийн новкъарло еш долчу мукъазчу аьзнашца цхьаьнакхетарш, уьш дешдакъойн лакхенах къастош. Цкъацкъа, проблема дӀайоккху мукъачу аьзнийн гулдар доцадарца, уггаре а хьалха сонантех пайда а оьцуш^[4].

Музыкальни гӀирсана а, озана а лерина партитурехь вокалан дакъа йаздеш, хӀора дешдакъа догӀучу нотана кӀел дӀахӀоттадо.

Дуккха а Ӏилманчаша шайн белхаш тӀехь йаздина дешдакъа хӀумма а дац аьлла. «Дешдакъа — иза исбаьхьаллин произведени йу» (Л. Р. Зиндер). Муьлхха а аьзнийн цхьаьнакхетаралла фонемин маьӀница йоьзна йу бохучу Л. В. Щерба теорица, дешдакъа фиктивни йу, маьӀница цуьнан цхьа а зӀе ца хиларна (оьрсийн маттахь).

Эссена яздина, дешдакъо цхьа а маьӀна ца леладо, шатайпа акустически билгалонаш а йац аьлла.