Дадаев, Юсуп Ӏусманан воӀ

Вина 1951 шеран лахьанан беттан 28-чу дийнахь ДегӀастанан АССР-н Казбековн кӀоштан Дылым йуртахь. Цо ша дегӀастанхо а, нохчо а лорура, Билтойн тайпанан орамах а вара иза. Оцу тайпанан векалийн гуламашкахь дакъалоцуш хилла иза. Дадаев Юсупа иштта элира шен схьаваларх лаьцна:

Суна дуьххьара сан деден дегара хезира и хӀума. Цо дийцира соьга, тхан Дылым йурт кхоьллинчарна йукъахь жӀайхой хилла ца Ӏаш, нохчий а бу — Билтойн тейпан тӀаьхьенаш. И хилам хилла гергарчу хьесапехь 500 шо хьалха. Ша Дылым йуртан цӀе нохчийн орамаш долуш йу. Иза нохчийн маттара «Дайн лам»—Гора предков — тӀера гочдар ду.

Ас суо дегӀастанхо а, нохчо а лору, вайшиннан вежаралла уьйраш чӀагӀйеш сайга далург дан дагахь а ву со.

— Юсуп Дадаев

Цо чекхйаьккхина Куйбышевн цӀарах йолу планан институт къоман экономикан планан говзалла йолуш, цул тӀаьхьа шен болх дӀаболийра «Даггражданпроект» компанехь экономист санна. Комсомолан а, партийно-советийн а органашкахь белхаш бина цо. 1974-чу шарахь ДегӀастанан обкоме дехьаволу иза, цигахь инструкторан а, пропагандин а, оьздангаллин а гӀуллакхийн отделан заведующин а, вовшахтохараллин отделан заведующин а даржашкахь болх бира. 1982-чу шарахь Ю. У. Дадаев, партин органашка балха дехьаваьккхира; 1990 шо кхаччалц КПСС Советски райкоман ХӀинжа-гӀалин пропагандин а, агитацин а, вовшахтохараллин-партин белхан а отделан куьйгалхо вара.

1980-гӀа шераш чекхдовлуш Дадаев Юсупа талла волавелира имам Шамил коьртехь а волуш Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а къаьмнийн къоман паргӀатонан боламийн истори толлуш. Хинйолчу монографешна материал лоьхуш, эзар сов эвлашка а, йарташка а вахара иза Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а. 1990-чу шарахь иза хаьржира ХӀинжа-ГӀалан халкъан депутатийн Советан председатель, ткъа 1993—1995 шерашкахь Советски кӀоштан администрацин куьйгалхо вара. 1991—1995 шерашкахь тӀаьххьара кхайкхаран ДегӀастанан АССР (ДегӀастан Республика) Лакхарчу Кхеташонан депутат вара.

1995 шеран бекарг беттан 5-чу дийнахь иза хаьржира ДегӀастанан Республикан Халкъан гуламан хьалхарчу кхайкхаме, оцу шеран оханан беттахь Экономикан политикан комитетан председатель хӀоьттира. 1999-чу шеран асаран беттан иза хӀоттийра ДегӀастанан Республикан Халкъан Гулламан Председателан хьехамча, ткъа 2003-чу шеран оханан беттан дуьйна Комитетан консультант вара. 1998 шеран оханан беттара 2006 шеран хьаьттан батте кхаччалц «Шамилан фонд» Дуьненайукъара оьздангаллин а, историн а йукъараллин куьйгаллин куьйгалхо вара. «По тропам шамилевских сражений» а, «Ахульго — боль моя» а книжкашна 2001-чу шарахь литературехь ДегӀастанан Республикан Пачхьалкхан совгӀат делира цунна.

2001-чу шарахь дуьйна ДегӀастанан пачхьалкхан университетан хьехархо вара иза. 2006 шарахь цо чӀагӀйира докторан диссертаци(оьр.)нохч. «Шамилан пачхьалкх: социально-экономикан хьал, урхаллин политикан а, бакъонан а, тӀеман-административан система а»^[5], шен академически хьехамча волуш Гаджиев Владилен Гадисович а волуш^[5]. Россин Ӏилманийн академин ДегӀастанан Ӏилманан центран историн а, археологин а, этнографин а институтан ДегӀастанан ширачу а, йуккъера бӀешерийн а историн кафедрин коьрта Ӏилманча вара иза, ДегӀастанан пачхьалкхан университетан ДегӀастанан историн кафедран профессор, редакцин «Ахульго» декъашхо вара.

Цул тӀаьхьа догӀучу шерашкахь жигара Ӏилманан болх дӀахьо цо. 2009-чу шарахь арайелира цуьнан «Шамилан наибаш а, мудираш а» цӀе йолу монографи, ткъа 2011-чу шарахь йовзийтира цуьнан «Наиб Идрис» цӀе йолу книга. Цуьнан зорбане йаьхна цхьа могӀа статьяш, шайна йукъахь «Имам Шамиль: цуьнан дахарехь жайна» (2012), «Имам Шамил — Имаматан баьчча — Къилбаседа-Малхбален Кавказехь пачхьалкх» (2013)^[6] а, ткъа иштта наиб Байсунгурна лерина произведенеш а (2017)^[7][8].

2016-чу шеран лахьанан беттан 10-чу дийнахь Соьлж-ГӀаларчу Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академехь дӀайаьхьира Дадаевн «Дуба — Шамилан майра наиб» цӀе йолчу книгин презентаци.

Иза кхелхина 2025-чу шеран мангалан беттан 27-чу дийнахь Москох^[1].

• «Шамилан тӀемийн лар тӀехь» а, «Ахулго — сан лазам» а цӀерш йолчу книгашна ДегӀастанан Республикин Пачхьалкхан совгӀат литературехь (2001)^[1];
• ДегӀастанан Республикан Ӏилманан сийлахь говзанча (2011);
• Российн йаздархойн союзан декъашхо (2012—2025).

Книгаш

• Дадаев Ю. У., Дадаев К. С. Наибы и мудиры Шамиля. — 2-е изд., испр. и доп.. — Махачкала: Дагестан, 2019. — 720 с. — 1000 экз.
• Дадаев Ю. У. Дуба — храбрый наиб Шамиля. — Махачкала: Лицо Кавказа, 2016. — 174 с. — ISBN 9785444700426.
• Дадаев Ю. У. Наиб Шамиля Идрис из Гергебиля. — Махачкала: Эпоха, 2011. — 287 с. — ISBN 5983901001. — ISBN 9785983901001.
• Дадаев Ю. У. Наибы и мудиры Шамиля. — Махачкала: ДИНЭМ, 2009. — 621 с. — ISBN 978-5-91446-011-9.
• Дадаев Ю. У. Государство Шамиля: социально-экономическое положение, политико-правовая и военно-административная система управления Юсуп Дадаев. — Казань: Ихлас, 2006. — 491 с.
• Дадаев Ю. У. По тропам шамилевских сражений: историко-документальная повесть. — СПб.: Юпитер, 1997. — 248 с.