ГӀап (ков)
Ков йа ГӀап — инг. Portal, оьрс. ворота, вход — пенна йа кертана чуволу, гӀуйнца дӀакъовлу некъ.
Кевнаш лело мегар ду цхьана меттиге кхачаран дозанаш тоха, йа уьш хила тарло цӀена декоративан дакъолг. Декоративни кевнаш, гуранаш доцуш, паргӀат лаьтта арч ду. ЧӀагӀдина кевнаш — дӀакъаста йиш йоцу дакъа (гӀап иштта дӀа кхин а), ткъа кевнашна хьалха дукха хьолахь еш хилла барбакан — кевнашна тӀегӀертар лардеш йолу ларйаран структура. Дукха хьолахь кевнан лакхахь бӀов йеш хилла. Кевнаш чухула дӀасалелар дукха хьолахь дӀакъовлура решеткаца. Хьалха Русь махкахь, кевнашкахь болчу гӀаролхойх кевнаш лардархой (кевнашкахь) олуш хилла. Дошамашкахь кхин а маьӀнаш ду цу дешан:
- Кевнаш — пенах йа кертах чекхволийла; шуьйра неӀарш ворданашна а, машенашна а[1];
- Кевнаш — ширчу заманахь гӀалин ладаме меттиг хилла, хӀинца йукъ а йац иштта ладаме. Кхузахь йохк-эцар лелайора, кхел йора, гуламаш гулбора, пайхамараллаш а кхайкхадора, берташ бора (Втор. 17:5,8; Руф. 4:1; 3Цар. 22:10). Нагахь мостагӀчо кевнаш схьалаьцнехь, гӀала ца латталора[2].
ГӀап олу хойн чӀагӀонех.
Кевнаш кхиар
ХӀинцалерачу кевнийн прототип лара мегар ду тӀулг, ширачу адамо шен цӀийнан неӀ дӀакъовлуш лелош хилла, шелонах, акхаройн а, мостагӀийн тайпанийн рейдех а кӀелхьара а волуш. ТӀаккха адам дӀадоладелира къепе йан, цуьнан кевнаш дӀакъаста йиш йоцу дакъа хилла дӀахӀоьттира. Уьш шайн цӀеначу куц-кепца къаьсташ ца хилла, цӀена практикин Ӏаламан хилла. Йуьхьанца кевнаш деш хилла уггаре а аттачу а, йорахчу а материалах — дечигах. ТӀаьхьо кевнаш декоративни Ӏалашонца аьчкаца дӀакъовла долийра. ХӀетахь кӀезиг нах бен ца хилла и тайпа луксус эца таро йолуш, хӀунда аьлча аьчка дикка деза материал йара. Цул тӀаьхьа аьчка мехаза хилира, кӀеззиг сплаваш гучуйевлира. Ткъа цхьалха дечигах дина кевнаш хийцира тешамечу болат кевнашца.
Ширачу заманахь кхоьллина кевнаш чӀогӀа къаьсташ хилла хӀинцалерчу кевнех. Мелхо а, уьш, цу заманан тӀулган гӀишлошна «даккхий чувоьдийлаш» бен ца хилла. ТӀаьхьо, XI бӀешарахь, Шира Русан махкахь, даьржина нартолан кевнаш, лаьтташ долу шина вертикалан тӀулган бӀогӀамах а, уьш вовшахтухуш йолчу нартолах а.
Йуккъера бӀешерашкахь массо а бохург санна гӀаланашна го бина хих дуьззин кӀаьгнаш дара, ткъа кевнаш, охьадахийтча, гӀала чувоьдуш тӀай санна дара. И кевнаш къаьсташ хилла шайн гергарчу технически чолхаллица. Уьш лара мегар ду хьалхара, автоматикан дацахь а, мел кӀезга а ахавтоматически кевнаш ду аьлла.
Россеххь гӀалин кевнаш гӀуллакх дина ца Ӏаш, адамаш а, сурсаташ а гӀали чу а, ара а даха бакъо йелла ца Ӏаш, кардинальни агӀонашна тӀе хьажийна а, динан церемонеш йеш лелош а дара. Масала, Москохарчу ЦӀечу кевнехь Масленица даздеш, дӀахьажийна, нахана хьалха гӀаймакхахь (блиныш) деш хилла. Оьрсийн йарташкахь кевнаш шайн тхов болуш хилла, чуьра болташца дӀа а къевлина. Цаьргахула чуйохьура ахархочун цӀа латто оьшуш долу тайп-тайпана сурсаташ. Ахархойн латтанашна, дукхахьолахь, ши кевнаш хуьлу: хьалхара кевнаш, хаздина дӀасадаржорца, тӀехьара кевнаш, дукхахьолахь хасбеша схьадоьллуш долу.
Кевнийн сийлаллаш
ГӀалина чу кевнехула чувалар тӀеман толам баккхаран билгало хилла. Цуо кхоьллина ламаст толаман аркаш йарца, уьш коьртачу декъана хӀостанан кевнаш ду.
Иштта кевнаша гойту цхьана пачхьалкхера кхечу пачхьалкхе дехьавалар.
Россехь
Россехь кевнаш дӀахӀиттош хилла бӀогӀамашна тӀехь. ГӀап цхьа турс йу, хьалдолчу цӀеношкахь — ши турс неӀ а йолуш. Цкъацкъа кевнаш хӀиттадора — ши неӀ а йолуш. Кевнаш дӀакъевлина хилла жимачу тховца. Тховн таж хаздина хилла бӀевнашца, четаршца, бочкашца. Хьалдолуш кечдинчу кевнаша гойтура хӀусаман долахочун хьал-бахам.
Кевнаш топонимикехь
ГӀалин
ГӀалин кевнаш дукхахьолахь урамашна а, майданашна а цӀераш тахкаран хьоста хуьлу. Масала, Москвахь Арбат, Варварски, Ильински, Никитски, Покровски кевнийн майданашна Китай-городан а, Белый Городан а хиллачу кевнийн цӀераш йелла.
Хойн
ГӀаролхойн чӀагӀо санна, кевнех лаьцна дагалецамаш, бисина хила тарло, халкъан эпосехь гӀарабевллачу турпалаллин чӀагонашкахь, иштта меттигийн цӀерашца, масала, Воротец, Воротынец, Воротынск, и.дӀ.кх.а, карийна дозанехь)[2].
Географин
Архангельскан областан кевнаш ду аьлла чӀогӀа леламаш болу хӀордан хидоькъенаш[3]. Масала:
- Каран Кевнаш Вайгач а, Керла Латта гӀайренашна йукъахь;
- Аьчка Кевнаш — соловецки гӀайренашна Доккха Муксальмана а, Жима Муксальмана а йукъара хидоькъе (дерриг хидоькъе дац, ткъа цуьнан ши чаккхе йу: къилбаседа йа Даккхий Аьчкан Кевнаш а, къилба йа Кегийра Аьчкан Кевнаш).
- Аьчкан Кевнаш — КӀайн хӀорд чура готта хидоькъе лудашна (тӀулгийн гомхе) йуккъехь, Сумски Посадера Колежме новкъа.
- Аьчкан Кевнаш — Мудьюга гӀайренна а, Никольски оьсигна а йукъара готта хидоькъе (373 м), иза лору Бекъа хӀорд чувоьдийла[2].
Европин Аьчкан Кевнаш — Оршов гӀалин лахахь Сербин а, Румынин а дозанера Карпаташ а, Стара-Планина герга даханчехь Дунайн тогӀе гатйеллачохь. Дохалла — 15 км, шоралла — 162 м.
Билгалдахарш
- ↑ Ворота // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
- ↑ 1 2 3 Ворота, сторожевое укрепление // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Ворота, в географических названиях // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Хьажоргаш
- ворота — Толковый словарь Дмитриева, Gufo.me. Дата обращения: 25 декабрехь 2025.
- ворота — Этимологический словарь Шанского, Gufo.me. Дата обращения: 25 декабрехь 2025.
Кхин дӀа темана тӀехь
 | |
|---|---|
| Библиографин каталогашкахь |
|
