Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийцаХаам
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Бог

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бог (маьӀнаш).

Бог[2][3][2][3] (лат. Capra aegagrus[4][5][6]) — шалго бергаш йолу йесамаӀашйолчеран (Bovidae) доьзалера декха дийнат. ХӀусаман гезан дайшха йу. Хьалха хьоьжура цуьнга бухара кепе санна[7], тайпа хӀусаман газа (Capra hircus).

Бог а, адам а

Бегарни кара Ӏамийнера дикка хьалхарчу адаман историн муьрехь. Хууш долуш хӀоттийна, адамаша кара Ӏамийна гезарий оцу кепара лелош хилар, иза хилла в. э. VI эзар шо хьалха. Иранехь керла археологин карийначаьрца, доместикацин процесс дӀайаьлла в. э. VIII эзар шо хь.. Цигара хӀусаман гезарий йаьржина дерриг дуьненна тӀехула. Европин хӀусаман гезарий а схьайевлла азерчу дайшха. Ша бог вайн заманахь кхерамехь йу. Бахьана таллар а, иза даьхьнаша шен кхачонера арататтар а ду, оцу йукъахь гезарша а. ӀӀДБ ло хӀинца боган статус «экаме» (инг. vulnerable) аьлла.

Бегарни догӀман дохаллехь хуьлу 1,2 тӀера 1,6 м кхаччалц, цу тӀетуху цӀога дохаллехь 15 см тӀера 20 см кхаччалц. Белашкахь лекха хуьлу 0,7 тӀера 1 м кхаччалц, ткъа йозалла хуьлу — 25 тӀера 95 кг кхаччалц. Цуьнан дегӀ зоьртала ду, когаш чӀогӀа ду, бергаш шуьйра йу. Боган бежалой детин-кӀайн тӀаргӀа хуьлу Ӏаьнан заманчохь, лаха агӀо а, йуьхь а — Ӏаьржа-боьмаша хуьлу. Букъан бохаллехь Ӏаьржа аса йоьду, кхин цхаъ а белаш йолчохь букъ тӀера накхан тӀейоьдуш йу. Аьхка тӀарга боцу хуьлу, ткъа цуьнан коьрта бос — хьаьрса. Шеран дохаллехь стечеран можа-боьмаша бос болуш хуьлу, хаало, амма, иштта таьӀна аса букъ тӀехь йу. Стена а, боьрша а бегарни маӀаш йолуш хуьлу, амма боьршачеран йаккхий хуьлу. Стечеран гӀеххьа сеттина маӀаш хилла, церан йохалла 20 тӀера 30 см тӀекхаччалц йу. Боьршачеран маӀаш тӀехьа сеттина хилла гӀамма санна, церан йохалла хила тарло 1,3 м.

Йаржар

Йуьхьанца бегарни йехара Малхбузен Азехь, озайелира Анатолера Кавказ чухула ОвхӀане а, Пакистане а кхаччалц. Ӏуманехь а, масех желтойн гӀайренаш тӀехь йу, тарло уьш, йуха акха йевлла хила. Бегарниш йеха кхин а цхьа могӀа йаха амалечу меттигашкахь, царна йукъахь лаьмнашкахь 4200 м хӀордан тӀехула кхаччалц, иштта а гӀум-аренан регионашкахь, хьаннийн.

Лелар

Бегарни чӀогӀа жигара хулу маькӀажа хенахь, йежа Ӏуьра ламаз хенахь йа сарахь.

Бегарни чӀогӀа жигара хулу маьркӀажа хенахь, йежа Ӏуьра ламаз хенахь йа сарахь. Шеран йовхачу заманахь дийнахь са докъу, меттаха йовлу буса. Уьш йеха жимачу жа йукъахь, жа йукъахь хуьлу йуккъера барам 5 тӀера 25 тӀекхаччалц бегарнашн регионе хьаьжжина. Стенаш а, буьхьигаш а йеха шеран дохаллехь иштта тобанехь, царех гена йовлу йоцачу ханна буьхьигаш йан. Бегарнаша дукхаха йолу хан йоккху боьршачеран тобанехь, 4 – 5 дийнатех лаьтта и тобанаш. Оцу тобанехь цара йо иерархи. Дебархьама дӀакхета жех, кхечу бегарчашца къуьйсу стенаш.

Оре йогӀу регионе хьожжий августна а, декабрна а йукъахь, пхеа баттахь пхьоралла леладой йо кӀорни январна а, майна а йукъахь йо шинна тӀекхаччалц. Йинчу хенахь уьш 2 кила хуьлу, когаш тӀе хуьтту хьалхарчу дийнахь-бусий. 4-5 баттахь уьш хера йовлу ненан шурех, ткъа ненаца йуьсу йуха оре йаллалц йа буьхьиган йаллалц. Стенаш йехка кхо шо долуш.

Бегарни — йеккъа буцйуу дийнаташ йу.

Бухара тайпанаш

Бегарнийн къаьста 4 бухара тайпа[4][6][8]:

  • Capra aegagrus aegagrus — Кавказан мажйолу бож[9], йа кавказан бог[9], номинативан бухара тайпа, Малхбален Кавказ, Жимачу Азин къилбе, Иран;
  • Capra aegagrus blythi — Синдийн мажйолу бож[4], Пакистанан къилбе, ХӀиндин йистера малхбузе;
  • Capra aegagrus turcmenica — Туркменин мажйолу бож[9], йа туркменийн бог[9], Туркменин къилба лаьмнаш: Копетдаг, Жима а, Йоккха а Балхан, Бадхызехь хӀаллакйина; наггахь бухара тайпанна йукъатуху C. a. blythi[4][6];
  • Capra aegagrus chialtanensis — малбуза Пакистанехь, йисина цхьа кеп къоман паркехь паркех Хазарганджи-Чилтан (Hazarganji-Chiltan National Park)[6]. Иза гибрид хила а мега синдийн боган а, хьийзина маӀаш йолу гезан а (C. falconeri × C. aegagrus blythi)[4].

Сурт хӀоттийна масех кепара беганийн — cretica, neglecta, dorcas, picta — цхьайерш царех бухара кепаш санна кегийна. Амма хӀинца хӀоттийна, уьш хила тарло хӀусаман гезаршца ийна аьлла. Ткъа критан бож, йа агрими (cretica), иза йаьржина Крит тӀаьхь а, лулара кегийра гӀайренаш тӀехь а, молекулярно-генетикин талламашца хӀоттийна, иза тайпа ду акха йевлла гезарийн — Capra hircus var. cretica[4][8].

Билгалдахарш

  1. ↑ Capra hircus aegagrus Архиван копи 2016 шеран 4 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ в книге Wilson D. E., Reeder D. M. (editors). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference. — 3rd edition. — Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2 volumes. — 2142 pp. — ISBN 978-0-8018-8221-0 [1] Архиван копи 2012 шеран 7 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  2. ↑ 1 2 Банников А. Г., Флинт В. Е. Отряд Парнокопытные (Artiodactyla) // Жизнь животных. Том 7. Млекопитающие / под ред. В. Е. Соколова. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1989. — С. 502—503. — 558 с. — ISBN 5-09-001434-5
  3. ↑ 1 2 Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. 5391 назв. Млекопитающие. — М.: Русский язык, 1984. — С. 130. — 10 000 экз. — ISBN 5-200-00232-X.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Castello J. R. (2016) Bovids of the World: Antelopes, Gazelles, Cattle, Goats, Sheep, and Relatives Архиван копи 2017 шеран 25 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. — Princeton University Press. — Pp. 348—349. — 664 p. — ISBN 978-0-691-16717-6
  5. ↑ Groves C., Grubb P. 2011. Ungulate Taxonomy Архиван копи 2021 шеран 10 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. — The Johns Hopkins University Press, Baltimore. — Pp. 226—227. — 310 p. — ISBN 1-4214-0093-6
  6. ↑ 1 2 3 4 Weinberg P., Jdeidi T., Masseti M., Nader I., de Smet K., Cuzin F. 2008. Capra aegagrus Архиван копи 2013 шеран 1 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ. The IUCN Red List of Threatened Species 2008
  7. ↑ Capra hircus aegagrus (инг.). Integrated Taxonomic Information System (2014 шеран 3 март). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 3 март. Архивйина 2017 шеран 4 декабрехь
  8. ↑ 1 2 Данилкин А. А. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Полорогие (Bovidae). — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2005. — С. 10. — 550 с. — ISBN 5-87317-231-5
  9. ↑ 1 2 3 4 Красная книга СССР: Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды животных и растений. Том 1 / Главная ред. коллегия: А. М. Бородин, А. Г. Банников, В. Е. Соколов и др. — 2-е изд. — М.: Лесная промышленность, 1984. — С. 76—78. — 392 с.

Литература

  • Ronald M. Nowak: Walker’s Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, 1999, ISBN 0-8018-5789-9
  • D. E. Wilson, D. M. Reeder: Mammal Species of the World. Johns Hopkins University Press, Baltimore 2005, ISBN 0-8018-8221-4

Хьажоргаш

Хьажа кхин а

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш