Арсеньев, Владимир Клавдиевич

Экспедицехь дакъалоцуш вара лаххара а 20 стаг, шайна йукъахь 4 уссурин казак а, 6-чу а, 8-чу а Малхбален Сибрехан стрелокийн полкашкара 12 эскархо а волуш. Арсеньевн гӀоьнчий бара шолгӀа лейтенант Г. Г. Гранатман а, инженер прапорщик А. И. Мерзляков ву^[59]. Иштта экспедицехь вара ботаник санна Н. А. Пальчевский а, Амуран тӀеман округан штабан хьаькам инарла-лейтенант П. К. Рутковскийс, экспедицица цхьаьна Сийлахь-Ольган бухте кхача лаам хилар хаийтира, оьшу декхарш шера дийца а, эскарш Сийлахь-Ольган заставе дӀасадаржорехь хила тарлуш болу некъаш къасто а^[60][59].

Нийсса эха шарахь лаьттина экспедици йолаелла 15 (28) майхь 1906 шеран,Отрядан цхьа дакъа Хабаровскера Шмаковка станце цӀерпоштаца дӀасалелачу говрашца дӀадахча. ШолгӀачу дийнахь оццу некъаца дӀабахара экспедицин дисина декъашхой. 20 майхь (2 июнехь) отряд Шмаковкера Уссури хица хьала йолаелира. ПхоьалгӀа де чекхдаьлча, Кокшаровке кхаьчна уьш, цул тӀаьхьа дӀабахара Фудзин хи тӀехула хьала. 20 июнехь (3 июлехь) сарахь экспедици СихотӀе-Алин ӀиндагӀе кхаьчна, шолгӀачу дийнахь шен ӀиндагӀе хьалавала волавелла. Экспедици чекхйаьллачу ӀиндагӀна Арсеньев аьлла цӀе тиллина 1859 шарахь цу кӀошташкахь таллам биначу ботаникан К. И. Максимовичан сий деш. 30 июнехь (13 июлехь) Арсеньевн отряд Сийлахь-Ольгин бухте кхаьчна. Цигахь инарла-лейтенант П. К. Рутковский отрядера дӀавахара, ткъа иза Владивостке дӀайаьхьира леррина цунна хьажийначу «Бешумный» эсминцано. Экспедицин Ольгехь баттахь гергга хан йаккха дийзира, оьшу техника схьайало йезаш йолчу «Статный» эсминцере хьоьжуш. Оцу хенахь Арсеньевс масех йоца «экскурси» йира, меттиг толлуш а, мах хадош а, инарла-губернаторан омра кхочушдеш. Арсеньевс шен некъан дневник чу дӀайазбора шега схьаэцна берриг хаамаш: некъашца доьзна хаамаш, тайп-тайпанчу герзашна уьш дӀасалела йиш хиларх, йекъачу хенахь а, догӀанехь а некъан хьал муха ду, иштта дӀа кхин а^[61]. Цул сов, цо дӀахьора меттиган топографин таллам бар, хин шуьйралла а, хин Ӏовран чехкалла а лоруш, кхин а гидрографин барамаш бора, метеорологин тергамийн дневник латтайора^[62].

Уссурин махкахь автохтонийн бахархой — ороч, удэге, голд (нанай), таз — ира этнографин шовкъ кхуллу Арсеньевн, цо сацам бира уьш Ӏамо. Арсеньевн этнографин хаарш хӀетахь рудиментарни бен дацара, цундела цуьнан дерриг а муха Ӏамо дезаш дара^[63].

Вечером  1906 шеран 3 (16) августехь сарахь Тадуши хин лакхарчу декъехь, Ли-Фудзинан дукъана уллехь, Арсеньевн дуккха а агӀор кхолламан хилла цхьаьнакхетар хилира цуьнан хинволчу доттагӀчуьнца а, цуьнан киншкашна турпалхочуьнца а Дашо Дерсу Узалца. ШолгӀачу дийнахь, Арсеньевн дехарца, экспедицин экскурсовод хӀоьттира иза. Шуьйра даьржинчу харц кхетамна дуьхьал, Арсеньевн шен книжкашна тӀе а тевжаш, Дерсу Узалаца цхьаьнакхетар 1902-чу шарахь а доцуш, 1906-чу шарахь хилла^[64]. Цул тӀаьхьа экспедици дӀайахара Терней агӀор, новкъахь дерриге а коьрта хиш толлуш. 10 (23) октябрехь отрядан цхьа дакъа Тернейра СихотӀе-Алин лаьмнашка дӀадахара. Цу лома дехьаволуш, шина дийнахь ло догӀаре сатуьйсуш Ӏен дийзира отрядан. дийнахь адамаш дехаш доцчу меттигашкахула леллачул тӀаьхьа, отряд кхаьчна Сидатун йуьрта, цигахь меттигерчу Орочи бахархоша гӀо дира царна кхачанца а, духарца а, цул тӀаьхьа отряд кеманца дӀасалелийра Иман хин йистехь, йаххьашца дӀасадаржалц. Вокзалехь Арсеньевс некъаш къаьстира Дерсу Узалаца, шолгӀачу шарахь цуьнца цхьаьнакхета барт а бина^[65]. 17 (30) ноябрехь Арсеньев а, цуьнан отряд а цӀерпоштаца Хабаровске кхаьчна^[66].

Арсеньевн дуьххьарлера йоккха экспедици, цу йукъахь Сихоте-Алин лаьмнаш бархӀазза дехьабаьхна, дуккха а коллекцеш йира: олхазарийн даьӀахкаш, ораматийн хӀуманаш, чӀерий, амфибиаш, ткъа иштта ораматаш, тӀулгаш, этнографин материалаш. Цул тӀаьхьа Арсеньевс дуккха а и коллекцеш дӀахьажийра махкахь тайп-тайпанчу музейшка. Цул сов, йерриге а маршрутца метеорологин тергамаш а, топографин талламаш а бина, карташ а, планаш а хӀиттийна. Арсеньевн аьтто баьлла Уссурин кӀоштан автохтонийн къаьмнех лаьцна дуккха а этнографин хаамаш гулбан^[67]. Экспедицино гулбина берриге а хаамаш бух кхоьллина докладан, Арсеньевс боккхачу кхиамца йешна иза 7 (20) апрелехь 1907 шеран Приамурскан отделехь ИРГО^[68].

1906 шеран экспедицин жамӀашна лаккхара мах хадийначу инарла-губернатора П. Ф. Унтербергера рогӀехь доцуш, штабан капитан Арсеньев хьалхатеттира Сийлахь Владимиран орденан 4-гӀа даржан совгӀатна, хӀетте а, лелаш йолчу гайтаран рогӀалле хьаьжжина, подполковникан даржел лахара боцу нах (даржийн таблицин 7-гӀа классан дарж) хила йиш йара оцу 4-гӀа даржан рогӀера рыцарш. Баркалла хӀара презентаци, лакхарчу рогӀехь 14 (27) октябрехь 1907 шеран, Арсеньев шен керлачу экспедицехь волчу хенахь цунна елира 4-гӀа даржан Сийлахь Владимиран орден, иза маьршачу хенахь штабан капитанна (9-гӀа классан дарж) ша-шеца наггахь бен ца хуьлу хӀума а, дикачу гӀуллакхийн мах хадор а дара^[69][70]. Цул сов, экспедици дӀайахьале хьалха а, лакхарчу омрица 1990-чу шарахь 17 (30) мартехь 1907 шеран дуьйна Сийлахь-Везачу Станиславан 2-чу даржан орденан совгӀат тӀечӀагӀдина «дика а, къинхьегамца а гӀуллакх дар» аьлла дешнашца^[71].

Оццу шеран мартехь шен рогӀера декхарш кхочушдан йухавирзича, штабан капитан Арсеньев, 23-гӀа Малхбален Сибрехан стрелкийн полкан таллархойн тобанна коьртехь а волуш, Хехциран лаьмнашкахь разведкин белхаш дӀабахьа хьажийра^[72].

1907 шарахь сацам бира 1906 шеран экспедицин болх дӀабахьа. СихотӀе-Алин лаьмнашка керла экспедицин план хӀоттийра, чӀагӀйира. Цо кхайкхам бира, 45°—47° къилбаседа шуьйраллина йукъахь йолу Сихоте-Алин лаьмнин лаьмнин кӀошт а, цу кӀоштахь хӀорда чу лелачу хин бассейнаш а, «Иман» хин система кхуллучу хин лакхара агӀонаш а, ерриг Бикин хин бассейнаш а талла. Арсеньевца цхьаьна экспедице вахара цуьнан хилла гӀоьнча, инженер-орденан эпсар А. И. Мерзляков; швейцархо Н. А. Десулави лелаш вара флорист; Киевера университетан палеонтологин студент П. П. Бордаков, стохка санна лахара даржашкахь, гид Дерсу Узала, иштта ши Орочи гочдархо. Экспедицин декъашхой Хабаровскера Владивосток дӀабахара 13 (26) июнехь. Цигара дӀа отряд хӀордаца Джигит (Рында-Бейн къилбаседан декъехь) дӀайаха йезаш йара^[73][74].

Владивостокехь экспедици эша герга йара: Японин хӀордан бердашца гуттаренна а хӀордан зӀе йацара, бердашца лелаш долу «Эльдорадо» пароход дӀадахара Арсеньев схьакхачале ши де хьалха. РогӀера некъ бан хан хууш йацара, цундела йерриг отрядана хӀусамаш аренде эца йезаш йара, цуо кхин а харжаш йора. ТӀеман портан командир барон В. Н. Ферсенан гӀоьнца Арсеньевна йуха а гӀоьнна баьхкира «Грозный» а, «Бешумный» а эсминцийн командирш П. Г. Тигерштедт а, С. З. Балк а. 1907 шеран 30 июнехь сарахь эсминцаша экспедици дӀакхачийра Джигитан бухе. Экспедици шолгӀачу Ӏуьйранна охьайоьссира^[75].

Шина кӀиранах отрядо сатуьйсура пачка дӀакхачо йезаш йолчу «Эльдорадо» цӀе йолчу пароходе. Июлехь экспедици дӀайахара хьала Ӏодзыхе хин йистехь. июль тӀекхачале теллина Дангау, Синанча, Тасиндза, Дунго хин хин ӀиндагӀаш. Июль бутт чекхболуш Н. А. Десулавис а, П. П. Бордаков отрядера аравелира. Тернейн бухтехь экспедицица цхьаьнакхетта Хунгуцзин талларан отрядан командир китайхо Чжан Бао^{[~ 4]}, стохка хиллачу экспедицехь Арсеньевна вевзинарг^[76]. Цуьнан инзаре йоккха авторитет йара Уссурин кӀоштан китайхойн а, меттигерачу бахархойн а йукъахь, иштта дика говзанча вара цу кӀоштан, шеко йоцуш, экспедицина пайда хила тарлуш долу^[77].

Экспедици чекхйелира 1908 шеран 5 январехь, Хабаровске йухайерзарца. Экспедицин хенахь теллина къилбаседан Уссурин кӀошт Джигит-Бей тӀера Татаран боьран бердашна тӀекхаччалц, Иманан хин системин лакхара агӀо, Бикин хин бассейн, хӀордан йист. Сихотэ-Алин 4 раза дехьавелира^[8][78]. Арсеньевс шен хӀусамехь дӀатарвина Дерсу Узала массаьрца цхьаьна Хабаровске веара^[77]. Гурахь шен дерриге а дахар тайгахь даьккхинчу Дерсу, гӀалин дахаран рогӀалла лан ца луш, хьуьнах вахара. 1908 шеран 13 мартехь иза вийра Корфовская станцина гергахь^[79].

РогӀера, кхин а йоккха экспедици вовшахтохар дӀадоладелира 1908 шеран гурахь инарла-губернаторан П. Ф. Унтербергер а, ИРГО-н Амуран филиалан гӀоьнца а. Изза Ӏалашонашца — Ӏаламан Ӏилма а, истори а — экспедици йара хьалха санна теллина йоцу Уссурин кӀоштан къилбаседан дакъа а, Сихоте-Алин дукъ а Анюй хи тӀера Императоран гӀайрене кхаччалц талла. XX бӀешо долалуш хилла оцу кӀоштан карташ чӀогӀа нийса дацара, хӀунда аьлча цигахь цкъа а ца хилла цу меттиган топографин таллам. Иштта, 40-верст^{[~ 5]} 1889 шеран карта баккъалла а йеккъа цхьа хин машан схема йара, тӀаьхьо экспедицин хенахь гучу ма-даьллара, дика нийса дацара. Командир штабан капитан Арсеньев Владимир воцург, экспедицехь вара ворхӀ салти а, шиъ уссурин казак а, штабан капитан Тимофей Антонович Николаев Арсеньевн гӀоьнча санна, флорист Н. А. Десулави, таллархо Н. А. Десулави а, Китайски скважина Зюль И. А., геолог. Экспедицехь отрядах дӀакхетта Нанай гочдархо Косяков Тимофей. Некъан тайп-тайпанчу муьрашкахь отрядах дӀакхетта меттигера бахархошна йукъара гидаш^[80].

Йуьхьанца отряд шина декъе йекъайелира. Хьалхарчу тобанна йукъахь вара штабан капитан Т. А. Николаев куьйга кӀел волу ворхӀ салти. 1908 шеран июнан йуьххьехь уьш хӀордаца дӀабахара Владивостокера Императоран гаване кхаччалц, экспедицина кхачанан кхо депо вовшахтоха; уьш тӀаккха дуьхьалбаха безаш бара В. К. Арсеньевн коьртачу отрядана. Экспедицин хьалханча воцург, оцу отрядехь вара С. Ф. Гусев а, Н. А. Десулави а, И. А. Дзюль а, ши уссурин казак а. 24 июнехь (7 июлехь) 1908 шеран Хабаровскера пароходца дӀа а бахана, шолгӀачу Ӏуьйранна Троицкое йуьртахь Амур хин бердаца охьахиира уьш. Цигара дӀа отряд, нанайца цхьаьна, кеманца Анюй хица хьала а йоьдуш, кхин дӀа а Сихоте-Алин лаьмнашка кхаччалц, уьш дехьа а бевлла, Императоран гӀайрене кхаьчна. Бутт гергга хан йаьлча, некъахой Бира хи тӀе кхаьчна, цигахь Арсеньевс шайн кеманашца «Орочи» дӀахецна, цул тӀаьхьа экспедицино шен некъ дӀабаьхьира Сихоте-Алин ӀиндагӀе гӀаш^[81][82].

Цу дукъехула дехьавалар йаккхийчу халонех дуьзна дара. Цу лома дехьавалар йаккхийчу халонех дуьзна дара. 4 (17) августехь дуьйна экспедицин рицкъ кӀезиг хила доладелира, кхача а, туха а Ӏалашдан декхаре хилира уьш. Хьал телхина, некъахой, Арсеньевн шен дешнашца аьлча, «хьуьнан йаьссачу аренгахь» — йерриге а генарчу, адамаш дехаш доцчу меттигехь карор бахьана долуш. Гонаха дуккха а километрашкахь атта цхьа а меттигера лагерь йацара, кхачанца а, гӀирсаца а гӀо дарна партино тешна хила йиш йолуш. Цу лома тӀера охьа а воьссина, масех дийнахь некъ бина, сацам бира кеманаш а дина, цу чохь рафтинган некъ дӀабахьа. Амма сихха дина кеманаш ледара хи тӀехь лелаш хилар гайтира: цхьа кема дӀадаханчул тӀаьхьа сихха дӀасахьаьвзира, ши четар дӀа а диллина, дуккха а хӀуманаш дӀа а йиллина, шайна йукъахь герз а, кхачанан йисина меттигаш а йолуш. Цул тӀаьхьа масех де даьлча, дуккха а хӀуманаш хи чу а йохуш, кхин цхьа кема доьхначул тӀаьхьа, сацам бира, уггаре а мехала хӀуманаш бен схьа а ца оьцуш, ший а кеманаш а, цхьаболу гӀирс а дӀатаса. Луьра мацалла дӀайолаелира^[83]. ТӀаьхьо Арсеньевс йаздира:

И дохар хьалххе дӀахаийта йиш йацара. Цу минотехь дуьйна инзаре мацалла йолайелира, 21 дийнахь лаьттина. Лаьмнашна йуккъехула, тайган хьаннашна йуккъехула некъ беш, наха кара мел кхаьчнарг йууш хилла: баьццара бераш, Петаситан гӀаш, йа Клавариан доьзалера мокхаз, йа хьаьжкӀаш йууш хилла, цара шайна цамгарш йеш хилла. Новкъахь жӀаьлина карийна, чӀогӀа хьожа йогӀуш, телхина чӀара, цу тӀера иза схьаэца сихбелла нах. Эххар а, жима тоба кхаьчна ши хи вовшахкхетачу метте: Хуту, Буту. Кхузахь лахара могӀарш эххар а ницкъ дӀа а баьлла, дӀабоьхна. Хьуна ган дезаш дара, уьш мел гӀелбелла хьаьжира. Уьш берриш а галбевлла бара, берриш а синкхетамца цомгуш бара; массо а хӀора жимчу хӀуманна тӀехь дов доккхуш, хӀора жимчу хӀуманна тӀехь вовшашна бехк лоьхуш, массо а суеверни хилла, хӀора гӀенах, хӀора хьалха дӀахӀоттарх теша буьйлабелла. Сица гӀийла болчара шаьш-шайна тӀе куьг дахьарх лаьцна дийца долийра^[84].

Мацалла кхайкхор бахьана долуш, бархӀ шарахь массо а походашкахь а, экспедицешкахь а цуьнца цхьаьна леллачу Арсеньевн гӀелделлачу жӀаьлин Алпана, тоьпаш тоха а, кхечу жӀаьлийн а, адамийн а жижиг кхаба дезаш хилла. Сатийсамна дуьхьал, йа штабс-капитан Николаевн дуьхьал йогӀу отряд а, йа цо йитина кхачанан депонаш а гуш йацара. Нанай талмаж а, Чжан Бао а чӀогӀа цомгуш хилла, халла лела йиш йолуш вара. 22 августехь (4 сентябрехь) Ӏуьйранна, цамгар бахьана долуш йерриг буьйса наб ца кхеташ хилла Чжан Бао, Ӏуьйранна гӀаьттина, ша цхьаъ хьалхавелира. Дийнахь йовхоно а, комарша а хьийзочу коьртачу ницкъан аьтто ца белира цунна тӀаьхьакхиа. Оццу дийнахь сарралц Чжан Бао биваке йуха ца веара. Теша йиш йоцчу нисдаларца иза ца велира, дӀавахана ши де даьлча, дагахь а доцуш, дуьхьал йогӀучу штабан капитанан Николаевн отрядана дуьхьалкхетта иза. Узнав о ситуации, Хьал хиъна, Николаев сихха Арсеньевн отрядана гӀо дан вахара, хӀинцале а 25 августехь (7 сентябрехь) Ӏуьйранна шен биваке кхаьчна, мацалла леш болу нах кӀелхьара баьхна цо^[85].

Август чекхболуш экспедици хӀорда тӀе дӀайахара, дукха хан йалале кхаьчна Императоран гӀайрене. Ши кӀира садаӀар дӀадаьккхинчул тӀаьхьа экспедицин декъашхой меттахӀиттира 21 дийнахь мацалла кхайкхийначу протестера, ткъа 14 (27) сентябрехь дӀавахара Императоран гӀайренера, къилбехьа дӀа а воьдуш. Экспедици кхаьчначу Самарга хи чудоьдучу меттехь 28 октябрехь (10 ноябрехь), Керла техника дӀакхачо везаш волчу штаб-капитане Николаевга буьззина бутт ларбан дийзира церан. Экспедицино шен дисина некъ Ӏаьнан тайгахула масех жӀаьло дӀасалелочу салазаш тӀехь бира. 1909-чу шеран Керла шо Буй хи чудоьдучу меттехь даздеш, отряд Сихоте-Алин лаьмнашкахула дехьа а йаьлла, цхьа а инцидент йоцуш тайгахула чекх а йолуш, Амур хи тӀе кхаьчна. Хабаровскана 128 километр генахь лагерь хӀоттийна экспедицино. Арсеньев гӀала вахара экспедицин жамӀех лаьцна хаам бан^[86].

Йукъараллин гуламан залехь Арсеньевс динчу докладна тӀелаьцна овацияш. ЛадогӀархой цецбевлира Ӏожаллин йистехь карийначу некъахойн доьналлех. 28 январехь (10 февралехь) 1909 шеран Арсеньев хаьржира Императоран оьрсийн географин йукъараллин вуьззина декъашхо. Цунна рекомендацеш кхаьчна ИРГО-н секретарера А. А. Достоевскийгара а, оцу йукъараллин буьззина декъашхочуьнгара капитанера А. Н. Гудзенкогара а^[87]. Хабаровскехь Арсеньевс дӀакхачийна экспедицин хьалхара колонизацин хаам дӀакхачийна нах дӀатарбаран урхалле^[88]. ЦӀахь жимма садаӀа а Ӏийна, Синда Ӏам тӀехь лагерь йина йолчу шен отряде йухавеара иза, ткъа 16 февралехь (1 мартехь) 1909 шеран Экспедицино шен болх дӀабаьхьира. Амурехула охьа а йоьссина, Анюй хин йистте кхаччалц, отряд Пихца а, Тормасуни а хишна тӀаьхьайоьдура. Сихоте-Алин лаьмнашка а кхаьчна, экспедици царах дехьа а йаьлла, Икбу хи тӀе, цул тӀаьхьа Коппи хи тӀе кхаьчна экспедици^[89].

28 мартехь (10 апрелехь) 1909 шеран Арсеньевн отряд Татаран боьранна тӀе а кхаьчна, хинкеманашца Кекурный мыс тӀе кхаччалц дӀайахара. ХӀордан йистера меттиг теллинчул тӀаьхьа, отряд дӀайахара Императоран гаванехь йолчу Сийлахь-Везачу Николайн маяке, оьшуш болу болх дӀабахьа. Чекх а йаьлла, экспедици йуха а къилбехьа йирзина, Аука бухте кхаьчна, цул тӀаьхьа, Сюркум мысах а, Молосовн бухте а чекх а йаьлла, 15 (28) июнехь Экспедици кхаьчна Де-Кастри бухе, цигахь экспедицин ницкъ дӀахӀоьттира кӀаранна садаӀа. Цигара дӀа экспедици дӀайахара Кизи Ӏам тӀехь йолчу Мариинско-Успенское йуьрта йолчу агӀор. Маршрутан рогӀера дакъа йуха а дӀадаьхьира кеманца: 13 (26) июлехь Отряд йуха а Сихоте-Алин ӀиндагӀе йирзира, иза Ясемал а, Чичемал а хишца дехьа а бевлла, цул тӀаьхьа Тумнин хи тӀе кхаьчна, цу ӀиндагӀехула 27 июлехь (9 августехь) 1909 шеран кхаьчна Императоран гӀайрене. 1909 шеран августехь а, октябрехь а Арсеньевс теллина Хади, Тутто, Ма, Уи, Чжуанка хин бассейнаш, уьш дӀаоьху Тартаран боьран чу Императоран гӀайренна гергахь^[90].

3 (16) октябрехь Арсеньевн отрядехь, ша воцург, ши салти бен вацара: Рожков Илья а, Ноздрин Павел а. Экспедицин бисина декъашхой жим-жима дӀабевлира, шайн гӀуллакх чекхдалар бахьана долуш йа цомгуш хилар бахьана долуш^[91]. Цу дийнахь, Тумнин, Акур, Хунгари хишца Датта бух тӀера Амуре кхаччалц беха некъ дӀаболабелира цара. Сихоте-Алин дехьа 76 дийнахь хала лаьмнашкахь лелар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа, 11 (24) январехь 1910 шеран Некъахой Амур тӀехь йолчу Вознесенское йуьрта кхаьчна. 19 баттахь лаьттина экспедици чекхйелира 21 январехь (3 февралехь) Хабаровске йухавогӀуш^[91]. Оццу дийнахь ИРГО-н Приморски декъан кхеташонехь Арсеньевн экспедицина тиллира «Юбилей» цӀе — граф Муравский Авьев- Айгунан барт биначул тӀаьхьа Амурийн кӀошт Российн империна йукъайаьккхина 50 шо кхачаран сий деш^[92].

Экспедицин гуларшна йукъахь йара шуьйра этнографин а, ботанин а, кхин а коллекцеш, бӀе сов маршрутан талламийн тептарш, дуккха а суьрташ, йалх экспедицин тетрадаш, Царна йукъахь йу кхо некъан дневник, метеорологин тергаман кхо дневник а, астрономин точкаш къасторан ши журнал а, дуккха а сурташ а, цу меттиган талламийн эскизаш а. Хишца а, ораматех а, акхаройх а лаьцна алссам хаамаш гулбина, ткъа иштта орочийн а, удегейн а меттанех лаьцна лексикин материалаш а, кхин а дуккха а^[93]. Дерриге а чекхдаьлла маршрутан талламаш дӀакхачийна Приморски тӀеман округан штабе. Экспедици йоьдуш масех шира фортификаци йира, карийра тӀулган оьмаран ши меттиг. Сихоте-Алин лаьмнин аса ворхӀазза дехьабаьккхина^[84].

Хабаровскерчу «Приамурье» газетан редакторан А. П. Сильницкийн дехарца, Арсеньевс некъан кехаташ тӀехь долу кехаташ дохьуьйтура редакце, аьтто баьлча ма-дарра экспедицера. Цо шен дуьххьарлера «Некъан дневникера кийсак» хьажийра тайгера цӀабогӀучу Орочийн гидашца 21 июлехь (3 августехь) 1908 шеран. Экспедицехь Арсеньевс 70 сов кехат дахьийтира, царех ах бен Хабаровске ца кхаьчна, зорбане даьхна. 1908—1912 шерашкахь газетехь «Некъан дневник тӀера» йукъара цӀе а йолуш зорбане даьхначу оцу кехаташа тӀаьхьо бух кхоьллина Арсеньевн «Сихоте-Алин лаьмнашкахь» цӀе йолчу романан. Цул сов, ах бӀешо гергга хан йаьлча, В. К. Арсеньевс, цуьнан биографин талламхочо, этнографо, фольклористо а, цунна шен вевзаш волчу М.К. И тептарш Арсеньевн дуьххьарлера Ӏилманан-популярни произведени лоруш хиллачу Азадовскийс, уьш цхьаьна а гулдина, шуьйра комментареш йина, гуларна «Тайгахь дахар а, приключенеш а» аьлла цӀе а тиллина. ХӀара книга дуьххьара арахийцира 1957-чу шарахь «Географгиз» издательствехь академик С. В. Обручевн йукъарчу редакцехь^[94][95].

1911 шеран 6 (19) июнь Арсеньевс рапорт хьажийра Гондаттига тидаме эца, цу тӀехь йара ша хӀоттийна план, Хунгузица а, хьуьнан браконьерашца а къийсам латто. Рапортца, лерина дара Хунхузи лаца а, церан герз схьадаккха а, дӀатесна фанзаш йаго а, лечкъа йиш йолу меттигаш санна, карийна муьлхха а браконьерийн гӀирс хӀаллакбан а, схьаэца а, документашца дӀайаздан а мехаш, мӀараш а, женьшень а схьаэцна, леха а, депортаци йан а шайн даймахка йухаберзо, хьан даймахка дӀабахийта^[109]. Лецна ций бердаца цхьацца меттигашка дӀахьажон безаш бара, цигахь леррина кхойкхуш йолчу пароходца схьаоьцур бара уьш, шайн даймахка йухаберзо. Карийна дерриг а герз а, тайган хазна а луьра дӀайпздарца схьа а йаьккхина, мухӀар а тоьхна, иштта Владивосток дӀахьажийна^[108][110].

Бюджет чӀагӀйинчул тӀаьхьа, 1911 шеран 20 июнь (3 июль) штабан капитан Арсеньевх а, инарла-губернаторан А. А. Шилниковн канцелярин гочдархох а, кхаа студентан гӀоьнчах а, ботаник Н. А. Десулавих а лаьтташ йолу экспедици дӀайахара В-Традивоке. Цигара Арсеньевс студент Бутлеров сурсаташца а, Н. А. Десулави а вахийтира Приморьен мехкан къилбаседан бердаца ботанин коллекцеш гулйан, ткъа 5 (18) июлехь иза ша вахара Свято-Ольгин бухте. ДӀакхаьчча, отрядах дӀакхетта Заолгински станцин пристав К. И. Михайлов а, лахара даржехь волу 13 полицин а, хьуьнан гӀаролхо а, ткъа иштта экскурсовод Удеге Сале а. Верриг а экспедицехь дакъалоцуш вара лаххара а 20 стаг^[111].

14 (27) июлехь Арсеньевн отряд лаьтта охьа а йоьссина, «Хонгузи» леха йолайелира. Август беттан йуьххьехь теллина Нахтоху (Канья), Холонку (Светлая), Сунерх, Канжу, Кумуху (Кузнецовка), Тахобе (Соболевка), Кусун (Максимовка) хиш, хӀинцалера Приморьен мехкан Тернейн кӀоштахь. Кусун-хи тӀехь диъ де даьккхира Арсеньевс лаьмнашка уьдучу хьунгузишна тӀаьхьа а ваьлла. Цу лар тӀехь хиллачу удегеша гӀо дар бахьана долуш, йийсаре лаьцна хунхузи. Оцу хенахь 25 китайхо а, 13 корейхо а кехаташ доцуш лаьцна, 3 эзар гергга браконьерийн гӀирс а, лоьмаш а хӀаллакбина, доккхачу барамехь герз а дӀадаьккхина^[112][113].

Экспедици къайлаха елахь а, маршрутийн къайле латтор дика хала дара: тайгехь лаьцна массо а бандиташ а, браконьераш а хӀордан бердаца билгалйаьхначу меттигашка дӀахьажон безаш хиларна, цигахь уьш тӀехдовлучу кеманаша схьаоьцур бара, Арсеньевн дийзира оцу меттигашна лерина меттигаш дӀайахьа. Кеманийн хӀордахойн доккха дакъа дара китайхой^{[~ 6]}, лецнарш кеманна тӀе дӀаэца хинйолу соцунгӀаш хир йолу меттигаш а хууш, шайн накъосташна браконьерашна хьалххе дӀахаийта йиш йолуш, гергарчу хенахь лехамаш бан леринчу меттигех лаьцна. Арсеньевн отряд цхьана билггалчу меттиг цӀанйан дагахь йуй хиъна, браконьераш сихвелла лаьмнашка дӀабахара, ткъа Арсеньевн йух-йуха а тӀаьхьакхиа дийзира царна^[115].

Великая Кема а, Такунчи а хишна тӀехула чекх а ваьлла, Сихоте-Алин ӀиндагӀехула дехьа а ваьлла, Арма хи тӀе кхаьчна Арсеньев, цигахь Ӏаламат хьал долу соболь йара. Сихоте-Алинехь браконьерийн масштаб дика гойту Арсеньевс а, цуьнан отрядо а Арму а, Такунчи а хиш тӀехь даьккхинчу 17 дийнахь 26 дӀатесна хьайбанан фанза йагийна хиларо, 4824 соболь лозуш, 6552 де траппинг ге82 а. керлачу лоьмашна лерина заготовкаш хӀаллакйира. Оцу хенахь отрядо 160 сов километр махка чуьра некъ бина^[115].

Сентябрь беттан йуьххьехь Арсеньев йуха а хӀорда тӀе веара, цул тӀаьхьа бердашца охьавоьссира Терней-Бей кхаччалц. Октябрехь цо теллина Сахомбе хи, цигахь йагийна 14 дийнатийн Ӏуьрг, 23 китайхо а, цхьа корейхо а лаьцна, ткъа иштта Тетюхе а, Синанца а хиш, цул тӀаьхьа кхаьчна Рында, цигахь 1 (14) ноябрехь Шен болх чекх а баьккхина, хӀордаца Владивосток дӀайахара экспедици. 1911 шеран ноябрь чекхболуш Арсеньев йухавоьрзу Хабаровске^[116].

Кхаа баттахь ах баттахь лаьттинчу экспедицин жамӀашца (15 (28) июлехь -1911 шеран 1 (14) ноябрь) кхаччалц) низамехь доцуш Ӏаш болу 136 китайхо а, корейхо а лаьцна, Владивосток дӀакхачийна махка йухаберзо^{[~ 7]}, 58 акхаройн фанза йагийна, инзаре дукха акхаройн лоьмаш хӀаллакбина. Экспедицин ерриге а Ӏилманца йоьзна йоцу Ӏалашонаш а, декхарш а хиллехь а, шен курсехь Арсеньевс Ӏилманан талламаш бора, тергамаш бора, хӀора аьтто болчу аьттонехь гуларш дора. Цхьа а шанс ца кхоош, Арсеньевс дӀабаьхьира латтанаш дахкар, хӀиттийра дийна йисинчу нах бехачу меттигийн, ширачу чӀагӀонийн, некъийн дийцарш^[118].

Маршрутийн доккха дакъа хӀинцале а 1906—1908 шерашкахь чекхдаьлла делахь а, уьш карладахарца аьтто белира Ӏаламан а, бахархойн а йух-йуха а тергамаш бан, хьалха хиллачу шерашкахь бина талламаш тӀетоха а, тобан а. Экспедицин флорист волчу Н. А. Десулавис гулйина 800 сов ораматаш, ткъа иштта Арсеньевс гулйина шен гербарийш а. Арсеньевн а, Десулавин а ботаникан таллам уггаре а мехала бу, хӀунда аьлча Уссурин кӀоштан флоран системан Ӏилманаш цкъа а ца дина 45° къилбехьа (Тернейн бухтан кӀошт). Цу кепара, Арсеньев а, Десулави а дуьххьара хӀордан йистера флора толлуш хилла Тернейн бух тӀера Золотойн мыс тӀекхаччалц^[117][119]. Н. А. Десулавица цхьаьна Арсеньевн аьтто белира маньчжурийн флора Охотскан флоре хийцайаларан нийса биогеографин доза хӀотто: экспедицин талламийн кӀоштахь и доза дӀадахара Сунерх хин йистехь, Олы мысера 26 километр къилбехьа. 1961 шарахь Десулавин а, Арсеньевн а жамӀаш бакъ хилар тӀечӀагӀдира советан биогеографо А. И. Куренцовс, цо кховдийра оцу дозанах «Арсеньевн сиз» ала^[120][121].

Арсеньевн кхин цхьа кхиам бу цо Заолгински лагеран кхелан приставца К. И. Михайловца цхьаьна дӀайаьхьна къилбаседа Уссурин областан хӀордан бердашца бехачу аборигенийн бахархойн бахархойн тептар, Тернейн бухта тӀера Золотойн мысана тӀекхаччалц^[122][123].

Сихоте-Алинехь шен 4-гӀа йоккха экспедици чекхйолучу хенахь Арсеньевн карахь йара 1900—1911 шерашкахь цо гулйина Уссуран кӀоштах лаьцна Ӏилманан хьал долу материал. Цо аьтто бира цуьнан, Хабаровске йухавеъча, шен дуьххьарлера йоккха произведени (324 агӀо) йазйан чекхйаккха, «Уссурин кӀоштах лаьцна йоцца тӀеман-географин а, тӀеман-статистически а очерк. 1900—1911 шераш». Зорбане йаьллачу хенахь и очерк дуьххьарлера энциклопедин гулар йара Уссурин кӀоштах лаьцна, цуьнан хӀетахьлерчу дозанехь. Очерк зорбане йаьккхина 1912 шарахь Приморски тӀеман округан штабо, тӀетохар а долуш, бес-бесара картанийн гуларх лаьтташ. «Очеркца» цхьаьна Арсеньевс болх беш вара кхин цхьана шуьйрачу балха тӀехь — шен дуьххьарлера этнографин таллам «Уссурин кӀоштахь китайхой»^[124]. Меттигерчу халкъан барта кхоллараллица йоьзна йолчу археологин талламийн жамӀаша бух кхоьллина «Уссурин мехкан шира истори Ӏаморан материалаш» (1912 шарахь араяьлла) статьяна^[125].

Дика алапа а, шен коьртачу балхаца цхьаьна экспедицешкахь йозуш йоцу этнографин талламаш бан аьтто белахь а, Арсеньев реза вацара Амуран инарла-губернатор Н. Л. Гондатти ша административан балхаца «вихкина» гӀертарна, иза чӀогӀа хала хетара цунна. Ша Арсеньевс дийцарехь, некъахочунна П. К. Козлов^[126]:

Административни болх сан чайнан кад бац. Ас хазахетарца хийцалур дара ур-атталла губернаторан дарж а географ-талламхочун эхь-бехк долчу ролех, уггаре а жимчу барамехь а^[126].

ХӀетте а, шена тӀедиллина хӀора гӀуллакх шен амалехь йолчу леррина а, жоьпаллица а кхочушдора Арсеньевс. Цуьнан лаамна дуьхьал Арсеньев административан дарже хӀоттийра.  1912 шеран 9 (22) январехь ДӀатарбаран администрацино иза Н. Л. Гондаттига дӀахӀоттийра инарла-губернаторан леррина тӀедилларш кхочушдеш хьаькам санна, ши кӀира даьлча Арсеньевс дӀакхачийра дӀатардаран администрацехь тӀедилларш кхочушдаран штабан эпсаран дарж. 13 (26) январехь Арсеньевс инарла-губернаторна хьалха хӀоттийра ша хӀоттийна план, кхин а йиъ экспедици йан, Хунгузица тӀом бан^[126][124].

1912 шеран февралехь Гондаттин омрица штабан капитан Арсеньев итт дийнахь мисси тӀехь вара еш йолчу Бира станцехь, кӀаран шахтийн хьал а, белхалойн дахаран хьелаш а къасторан Ӏалашонца. ХӀетте а, цӀена официалан мисси тӀехь Арсеньевна хан карийра Ӏилманан таллам бан: хьалха санна, цуьнан говзаллин агӀонаш йара этнографи а, археологи а, 8 (21) мартехь Хабаровске йухавогӀуш, Арсеньевс шен миссин хьокъехь доклад йовзийтира Императоран оьрсийн географин йукъараллин Приморски декъе. Цул тӀаьхьа масех де даьлча «Приамурские ведомости» газета тӀехь цуьнан рапорт йукъара цӀе а йолуш, «Бира хи, Бирскерчу кӀоранан компанин кӀоранан шахтанаш а, еш йолу Амуран аьчканекъ а» аьлла, йукъара цӀе а йолуш^[127][128].

Командировкера цӀавеанчул тӀаьхьа Арсеньев сихвелла кечам бан волавелира рогӀера экспедици йан, хунгузи а, браконьерш а лаха, иза 1911 шеран экспедицин кхидӀа а йара. ДӀавоьдучу дийнахь, 1990 ш.,  1912 шеран 4 (17) апрелехь, Арсеньевн капитанан дарж а даьккхина, ши де даьлча керлачу экспедицина новкъавелира иза, Владивосток агӀора воьдуш. Цигахь цуьнца цхьаьна исс полисхо а хилла, цул тӀаьхьа уьш берриш а новкъа бевлира экспедици вовшахкхетачу Кремово йуьрта^[129]. Полицин хьаькамаш боцурш, Арсеньевн отрядехь бара гочдархо А. А. Шилников а, В. К. Арсеньевн жимах волу ваша Александр Клавдиевич кечамбар а, кхиберш а^[130][131].

22 апрелехь (5 майхь) отряд Лефу хин агӀор дӀайахара, дукха хан йалале Анучино тракт тӀе кхаьчна. Цигара экспедици Даубиха хина тӀаьхьа а йаьлла, май беттан йуьххьехь Семёновке (хӀинца Арсеньев гӀала) кхаьчна, цунна уллехь отряд йисира йерриг 1912 шеран майн хьалхарчу декъехь, Чугуевка тӀехула чекхйаьллачул тӀаьхьа отряд Сихоте-Алин дехьа а йаьлла, Охольган заставе кхаьчна. Оцу хенахь гергарчу хьесапехь 800 браконьер лаьцна, хӀордаца Владивосток дӀахьажийна. Цул тӀаьхьа Арсеньев дӀавахара Тетюха хин агӀор, цигахь новкъахь кхин а 200 кхаччалц браконьер лаьцна.^[131].

Шина парте йекъайелла, коьртехь В. К. Арсеньевс а, А. А. Шилников, экспедицин декъашхоша теллина Тетюхе а, Тадуши а хин тогӀеш, цул тӀаьхьа вовшахкхетта Сент-Ольгин бухтехь, цигара дӀа 250 гергга лаьцна браконьер а, гонгузеш а Владивосток дӀахьажийра. Цул тӀаьхьа отряд йуха а йекъайелира, шина агӀоно ша-ша лелайора экспедицин йисинчу хенахь. А. А. Шилниковс а, цуьнан отрядан декъо а толлура Пхусун а, Сучан а хин тогӀеш, цигахь шайн маршрут чекхйаьккхира 1913 шеран йуьххьехь, ткъа Арсеньевн куьйгаллехь йолчу отрядан декъо Сихоте-Алинехула Иман станце кхаччалц Ӏаьнан некъ дӀаболийра. Маршрутан оцу декъехь цаьрца цхьаьнакхетта Арсеньевн хинйолу еххачу хенахь гид хилла йолу «Удеге Сунцай Геонка»^[132].

Цу лома дехьа а ваьлла, (7 январехь 1913 шеран) 25 декабрехь 1912 шеран Некъахоша садаӀа севцира, елка хазйира, рождество де даздира^[132]. 1913-чу шеран январь чекхболуш Арсеньевн отряд кхаьчна Уссурин цӀерпоштнекъан изза цӀе йолчу Иман-хи станце а,  1913 шеран 29 январехь (11 февралехь) цӀерпоштаца Хабаровске йухавирзира^[133].

Итт баттахь гергга дӀайаьхьначу экспедицин жамӀ, 204 йагийна браконьерийн фанза а, инзаре дукха лецна браконьерш а, Хонхузи а йоцург, Приморски областан Никольск-Уссурийски, Имански, Ольгински кӀошташкахь археологин таллам бар дара. Экспедицехь Арсеньевс новкъахь дуьхьалкхеттачу массо а археологин меттигийн планаш йина, 100 гергга йаьшканаш чохь йолу шира хӀуманаш дӀакхачийна Гродековскийн музее. Цул сов, гулйира шуьйра этнографин а, ботанин а коллекцеш, уьш Ӏамо хьажийра Арсеньевс мехкан коьртачу Ӏилманчашна а, иштта Россин музейна а^[134].

Гулйинчу материалаша таро елира Арсеньевн «Китайш Уссурийн махкахь. „Исторически-этнографически очерк“ (зорба тоьхна 1914 шарахь). Зорбане йаьллачул тӀаьхьа сихха бохург санна, Ӏилманчийн йукъараллехь лаккхара мах хадийра монографин. 1920-чу шерашкахь иза немцойн матте а йаьккхина, 1926 шарахь Берлинехь арахийцира „Russen und Chinesen in Ostsibirien“ („Оьрсий а, китайхой а Малхбален Сибрехахь“) цӀе а йолуш^[135].

В. К. Арсеньевн арахьарчу гӀуллакхийн комиссар санна дуьххьарлера некъ бара Амур хин йисте кхаччалц жима некъ 3 (16) августехь —  1917 шеран 12 (25) августехь. Оццу шеран сентябрь баттахь Арсеньевс, шен гӀоьнчаца Б. И. Ильенковца цхьаьна, Тунгуска хи тӀе некъ бар тӀелаьцна^[156]. Арсеньевс Тунгуске кхача сатуьйсуш хиллачу „Переселенец“ пароходан некъ тӀаьхьатеттира, цундела цуьнан а, цуьнан накъостан а дийзира „Бира“ баржаца цхьаьна цхьана агӀор дӀайоьдучу „Сатурн“ пароходан кеманна тӀе дехьавала. Некъан хьалхарчу дийнахь Николаевка йуьрта кхаьчна уьш, цигахь шен дечиг йухатоха хинкема саца дезна. „Сатурн“ кеман тӀехь йерриг а некъ билгалбаьккхира цу кепара соцунгӀашца. Цунах лаьцна йаздина Арсеньевс шен некъан дневник тӀехь^[158]:

Оьрсийн ледарлонца, вайн командирша (уьш а бара кочегарш а, штурманаш а) тоъал дечиг гул ца дора, „мегар ду, цхьана кепара“ бохучух тешна. Николаевке кхача, дечиг ца тоьуш, дӀасалела меттигаш йаго йезаш йара тхан. Баржа йуьртана уллохь йолчу бухтехь йисира, ткъа катер кхин дӀа а заводе дӀадахара, цу тӀе дӀасадаржийна лоьмарш а, дечигах йина гаьннаш а дӀа а диллина, дӀаьвшечу дӀаьвшечу дӀаьвшечу дӀаьвшечу дӀаьвшечу дӀаьвшечу дӀаьвшечу дӀаьвшех дӀа а тардина. Кхо сахьт хан йелира хинкема тӀе дӀайуьзна^[159].

Изза бахьана а долуш, шолгӀачу дийнахь Архангеловка олучу эвлана гергахь сецира катер. Цигахь сацарах пайда а оьцуш, Арсеньевс кхиаме ца хилла археологин разведкин мисси дӀайаьхьира йуьртана гонаха йолчу меттигашкахь. 19 сентябрехь (2 октябрехь) катер Кур хи чу даьлла, цигахь Уликэ а, Новокурово а, Преображенское а йарташка кхаьчна^[156][160]. Новокурово йоцург, Арсеньевс ерриге а оьрсийн станицаш гӀаттийра, уьш хӀаллакйина хиларна а, бахархойн культура лахара хиларна а цуьнгахь Ӏаламат вон синхаамаш гӀаттош. Шен экспедицин дневник тӀехь Арсеньевс, оьгӀазло ца йеш, йуьстина Уликэ йуьртара оьрсийн а, корейн а бахам^[160]:

ХӀора корейски фанзано шен сингаттам а, къинхьегам а, гуш йолу сингаттам а, дахар дика хилийта лаам а гойту, амма оцу троглодитийн йерриге а йаххьаш тӀехь хӀара йаздина ду: ас лачкъор ду, со дӀагӀур ву, ткъа неӀалт хуьлда хӀокху меттигна — дагадогӀур дац суна иза^[160].

20 сентябрехь (3 октябрехь) В. К. Арсеньев цутнан спутник а Б. И. Ильенков катерна тӀера охьа а бевлла, Алдин Нанай лагерехь хилира уьш. Цул тӀаьхьа, хинкеманна тӀе а ховший, дисина некъ бина цара, хин йистехь, цхьана автохтонийн лагерера кхечу лагере кхаччалц. Лагершкахь сица сийцаш, Арсеньевс къамелаш дора меттигерчу бахархошца — нанайца а, эвенкашца а — церан проблемех а, хьашташна а хоьттуш. Ӏуьйранна 27 сентябрехь (10 октябрехь) Арсеньев а, цуьнан гӀоьнча а йухавогӀучу новкъа велира. Октябран йуьххьехь некъахой йухабирзира Хабаровске^[161].

ГӀараваьллачу оьрсийн этнографо Л. Я. Штернберг, Российн этнографин карта хӀотторан Оьрсийн географин йукъараллин 2-гӀа декъан председатель санна, Ӏаламат шовкъе вара Приамуран мехкан практически теллина йоцучу этнографин къилба-малхбален декъан къаьмнийн хӀоттамца. Оцу кӀошта экспедици кечйина Арсеньевс хьалха 1914—1915 шерашкахь, амма инарла-губернатор Н. Л. Гондатти, иза дӀакхехьа аьтто бацара. Эххар а, 1917 шарахь Тунгуска хи тӀе новкъа волуш а, меттигерчу аборигенийн бахархошца зӀе латтийначул тӀаьхьа а, Арсеньевс дагахь латтийра экспедици шен лаамехь йолчу метте — Олгон, Горин, Кур хишца^[162]. Экспедицина ахча къастийнарг вара инженер а, бизнесхо а В. А. Федоровс, шен белхахочо Г. К. Петров дӀавигина, экспедици йоьдучу кӀоштахь меха йохк-эцаран хьал довзийта. Иза а, Арсеньев а воцург, экспедицехь дакъалоцуш бара этнографин студенташ Н. П. Делле а, Г. Д. Куренков а (бакъйолу цӀе — А. Н. Липский), тӀаьхьо ОГПУ-НКВД-н агент а, В. К. Арсеньевн дуьхьалонча а, луьра критик а хилла волу^[24][163].

22 ноябрехь (5 декабрехь) делкъал тӀаьхьа „Ин“ станцехь гуллучу пунктера новкъайелира Арсеньев коьртехь волу отряд. Экспедицин маршрутца некъаш ца хиларна, халла мерзачу Ин а, Урми а хишна тӀехула дӀасалела дийзира церан. Некъан хьалхарчу деношкахь масийттазза йаххьашна йуккъехула охьайоьжна команда^[162]. ШолгӀачу сарахь Оль хи чудоьдучу чӀерийлецархойн йуьртахь сецира отряд. Церан некъ дӀабоьдура Колдокан а, Куканан а лагершкахула. Некъахой цигахь Ӏийра 2 (15) декабрера 8 (21) декабре кхаччалц. Лагерехь Арсеньевна вевзира тунгусийн шаман, цо цу регионан географех а, этнографех а лаьцна дуккха а самукъане хаамаш белира, шайна йукъахь Арсеньевна шовкъе долу шаманизман хаттарш билгалдахар а долуш. Студент Г. Д. Куренковс сацам бира тунгашца Ӏен, ткъа цул тӀаьхьа догӀу маршрутан дакъа иза воцуш чекхделира^[164].

10 (23) декабрехь некъахой кхаьчна Талакан (Солонец) йуьрта, цигахь уьш довха тӀеийцира меттигерчу эвенкиша. Талаканехь экспедицин декъашхойн 6 дийнахь собар дан дийзира, эвенкаша аьрзунаш йеъна хиларе сатуьйсуш. Курун хин тогӀи а, Кукан хин а чекхбевллачул тӀаьхьа, экспедицин декъашхой хьалабовла буьйлабелира цӀе йоцучу ӀиндагӀе, иза кхуллу Урми а, Кур а хин басешна йукъахь хин дӀасакъастар. Цу ӀиндагӀо кӀорггера тӀеӀаткъам бира Арсеньевна, цо цунна цӀе тиллира Быгин-Быгинен, эвенкин маттара гочдича „хьаькамийн хьаькам“ бохург ду иза^[165].

Йерриг экспедицин некъ тишачу хьаннашкахула а, лаьмнашкахула а бара, отрядца цхьаьна 29 сен лаьтта караван а йара. Биракан, Пучахун, Нирьян хишна тӀехула чекхбевлла, (12 январехь 1918 шеран) 30 декабрехь 1917 шеран суьйранна некъахой Кур хин йистте кхаьчна, Лан лагерехь севцира, цигахь итт дийнахь кхача а, керла аьрзунаш а лоьхуш бахийтинчу меттигерачу бахархошка сатуьйсуш Ӏийра. Цигахь Арсеньевс а, цуьнан накъосташа а даздира 1918-чу шеран керла шо, 1917-чу шеран хиламаша кӀорггера Ӏаткъам биначу Арсеньевс шен дневник тӀехь йаздора^[166]:

Керлачу шеран хьалхара де. ДӀадаханчу шарахь дуккха а дакъазалла йеара Даймахкана. ХӀун дохьур ду тӀедогӀучу Керлачу шарахь? Лаьара-кх хӀокху салтичун зама, шен йерриге а къизалла, халонаш а йолуш, кестта чекхййала^[166].

Аборигенаш рицкъаца цӀабирзинчул тӀаьхьа, некъахой малхбалехьа дӀабахара, Ян-де-Янге ӀиндагӀехула (кхузаманан цӀе — Джаки-Унахта-Якбьяна^[167]). Новкъахь тӀаьхьайисаро а, кхача ца тоаро а ницкъ бира Арсеньевн шен маршрут хийца: лерина хиллачу Горин хин меттана Болон Ӏам тӀе ваха сацам бира. Дукъах дехьа а йаьлла, Уркан а, Кхочен а хишна тӀехула чекх а йаьлла, Харби хи тӀе кхечира отряд, цуьнан бердаца лаьтташ йара Дзяфе олу Нанай лагерь. Цигахь Арсеньевс эвенкашна ахча а делла, шайн аьрзунаш а эцна, цӀа бахийтина уьш. Дукха хан йалале некъахой Болон Ӏам тӀе кхечира. Амуре кхаччалц некъ маса дийнахь хир бу хууш ца хиларна, некъахой муьлхачу хенахь хин йистте кхочур бу хууш ца хиларна, Арсеньевс сацам бира йуха а Болон Ӏам йолчу агӀор дӀаверза^[168][169]. 31 январехь (13 февралехь), салазашца 15 чаккхарма сов некъ бина, некъахой Нергул лагере кхаьчна. 5 (18) февралехь уьш йуха баьхкира Хабаровске^[170].

Гуттара а ма-хиллара, йерриг а некъа тӀехь Арсеньевс маршрутан таллам бира, хӀаваан температура а, атмосферан тӀеӀаткъам а лоруш, тӀулгаш а, минералаш а гулйира. Олгон-горин экспедицин этнографин гуларшна йукъахь йу, кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, дуккха а дошамийн йаздарш якутийн, эвенкин, нанайн, удеге меттанашкахь, ткъа иштта шаманийн ламастех а, шаманийн духарх а лаьцна детальни дийцарш. Экспедицин хиламашна Арсеньевс лерина дийцарш дара: „Тундрехь“, 1928-чу шарахь „Новый Мир“ журналехь зорбатоьхна, шо даьлча Владивостокерчу „Красное знамя“ газетехь зорбатоьхна „Быгин-Быгинен“. Цул совнаха, 1929-чу шеран 1-ра февраль тӀекхачале „Кур-Олгонийн экспедици Ян-де-Янге лаьмнийн кӀошта“ цӀе йолу болх зорбане баккха кечбан дагахь вара иза, муххале а иза дина а, амма и болх цкъа а зорбане ца белира, цуьнан куьйгайоза хӀинца дайна лоруш ду^[171].

Камчаткера схьакхаьчча, Арсеньев сихха Хабаровске йуха ца воьрзу, Владивостокехь висира, 1919 шеран гурахь иза вуьззина цига дӀавахара, Гродековон музейн директоран дарж а дитина. 1918 шеран 1 ноябрехь цунна кхаьчна Генарчу Малхбалехь чӀерийлецаран дирекцин чӀерийлецаран кегийра инспекторан дарж^{[180][~ 8]}. Амуран мехкан толлучу йукъараллин музейна уллехь йолчу Петр Великий урамехь йолчу Администрацин гӀишлон чохь петар йелира цунна. Арсеньевс 6 шарахь ах шарахь болх бира чӀерийлецаран урхаллехь, чӀерийлецаран жимахволчу инспекторера хӀордан хьайбанашна талларан урхаллан куьйгалхочуьнга кхаччалц. Граждански тӀом а, советан интервенци а йолчу хенахь цо хьалаайира советан Тийначу хӀордан гӀайренаш Америкин а, японхойн а промышленникашна аренде далар дихкина хаттар. Цул сов, Арсеньевс йуьхьарлаьцна Генарчу Малхбалехь дуьххьарлера Ӏаламан заповедникаш кхоллар^[181].

ЧӀерийлецаран урхаллехь шен болх Арсеньевс цхьаьнатоьхна Ушинскийн цӀарахчу хьехархойн институтехь хьехарца, цигахь иза вара географин а, этнографин а кафедрин профессор (1919—1922), Владивостокера халкъан университетехь, иштта ОИАК музейн этнографин декъан куьйгалхочун балхаца (1921—1924)^[182]. Чолхе хьал доллушехь, хӀора кӀирандийнахь Арсеньевс музейхула экскурсеш йора, цигахь дакъалоцуш бара дуккха а тӀеман белхахой^[183].

Граждански тӀом болчу хенахь Арсеньевна бевзира Владивостокехь баьхкина дуккха а кхечу пачхьалкхийн Ӏилманчаш, къаьсттина французийн антрополог Д. Монтандон, шведийн археолог Д. Андерссон, японхойн этнографаш А. Мацимура а, Р. Торий а, кхин а^[183]. Оццу хенахь Арсеньев хаьржира Вашингтонан Къоман географин йукъараллин декъашхо, иштта Паччахьан географин йукъараллин^{[144][~ 9]}.

1920-чу шеран мартехь Арсеньевн гӀоьнца Дирекцино экспедици вовшахтоьхна 1917-чу шарахь дуьйна кхачанца а, коьрта оьшучу хӀуманца а кхачо йоцуш, ирчачу хьолехь йолчу Колыман махка. И бахьана долуш меттигера бахархой экономикан агӀор дозуш хилира Ӏамерикан лоьмашна, цуо бахьана дира хӀордан а, меха а акхарой ​​доза доцуш дайарна а, инзаре дукха мехаш а, акхаройн чкъор а дӀасадаржор а Цхьаьнатоьхначу Штаташка а, Японе а. Цкъа а ца хилира лерина экспедици^[184].

Арсеньевс Гражданийн тӀамехь ма-дарра дакъа ца лаьцнехь а, кхиамца ларлуш, цӀенчу а, кӀайнчу а, кхечу ницкъийн а тешорх а, мобилизаци йарх а, цо тайп-тайпанчу барамехь гӀо дира тӀом бечу шина а агӀонна^[185]. Арсеньевн кӀант, Владимир, реальни школа чекхйаккха хан ца хилла, 1919 шарахь оьрсийн эскаре мобилизаци йира, цул тӀаьхьа Генарчу Малхбален Республикан Халкъан эскаран агӀор дӀавахара, дакъалецира Никольск-Уссурийскина гергахь хиллачу тӀемашкахь, чевнаш йира, цигахь японхоша йийсаре лаьцна шина шарахь гергга^[186]. Тоьшаллаш ду 1920-чу шеран апрелехь Арсеньевс йухадоьдучу Халкъан революцин эскаран эскаршна топографин карташца кхачо йина хиларан^[184]. Амма иза инзаре бакъ ца хила мегаш хӀума ду аьлла хета Арсеньевн биографна И. Н. Егорчевна^[187]. Цул сов, С. Г. Лазон накъостех цхьаъ волчу Н. К. Илюховс шен дагалецамашкахь хаам бо, 1920 шеран февралера март кхаччалц Арсеньевс маслаӀат дина Приморьен тӀеман кхеташонан технически комитетца, цу йукъахь бара гӀарабевлла революционераш С. Г. Лазо а, В. М. Сибирцев а, А. Н. Луцкий а, японхойн интервенташна тӀекхача йиш йоцчу меттигашкахь партизанийн базанаш дӀахӀитторца доьзна^[184][187].

КӀезиг девзаш долу самукъане факт йу, Гражданийн тӀом боьдуш Арсеньевс иштта гӀо дина Ӏамерикан экспедицин ницкъийн тӀеман разведкана, къаьсттина Владивостокехь Америкин тӀеман разведкин куьйгалхочунна эпсарна Д. Берроузна. Амма и цхьаьнаболхбаран барам а, цуьнан бахьанаш а дуьззина хууш дац. Арсеньевн биографи толлуш волчу Хисамутдинов А. А.-на хетарехь, Арсеньевс Ӏамеркан тӀеман разведкана гӀо дар шен лаамца доьзна дацара, шеко йоццуш, шпионаллаца доьзна дацара, ткъа шен Ӏалашо йара тӀом бечу махкахошна гӀо дар, хӀунда аьлча Арсеньев тешара, Россехь вежарий бойуш болу гражданийн тӀом сацо ницкъ кхочуш цхьаъ бен воцу ницкъ бу АЦШ^{[~ 10][188]}. Цул тӀаьхьа Арсеньевс лерина къайладаьккхира ша Америкин интервенташна деш долу гӀо^[189].

Хууш дац, Арсеньевна баккъалла а революци муха хетара, амма хаам бо, цо керла Советан Ӏедал тӀе а эцна, цул тӀаьхьа цуьнца цхьаьнаболх бан волавелла аьлла. Цуьнца доьзна цуьнан хӀусамнанас Анна Константиновнас дагалоьцура 1918-чу шеран ноябрь баттахь хилла забаре хилам^[185]:

1918 шо кхачале Володя вуьззина революцин гӀуллакхна тӀевирзира. Цо шен маж дӀайьккхира. Иза хилира Хабаровскехь, 1918-чу шеран бӀаьсте чекхйолуш. Со цхьаъ Ӏаш йара Ӏаш хьешийн чохьна чохь, ешна. ЦӀеххьана, цӀа чу а вахана, Ӏен чоьна чохь цхьаъ гучувелира. Со кхерайелла, мохь туьйхира: „Хьо мила ву, муха кхаьчна хьо кхуза?“ Цхьа лекха, жима стаг лаьттара, маж йоцуш, тӀеман амал йолуш. — Сан низамехь волчу майрачо, Арсеньев Владимира Клавдиевича, — жоп делира, — маж дӀайаьккхина. — Хьайн маж хӀунда дӀайаьккхина ахь? — Ас дуьззина тӀеоьцу керла Ӏедал»^[185].

1921—1922 шерашкахь Арсеньевс дакъалецира Ӏаламан историн декъехь Уссурин мохк Ӏаморан хьалхара съезд кечъеш а, дӀайахьарехь а, иза хилира 18—22 апрелехь Никольск-Уссурийскихь, цуо вовшахтоьхна 80 гергга Генарчу Малхбален гӀарабевлла Ӏилманчаш а, кӀоштан историк а. Арсеньевс ша довзийтира съездехь «Уссурин мехкан археологин а, археографин а агӀор талла» цӀе йолу доклад^[190].

Дуккха а интеллигенци санна, граждански тӀом болчу хенахь эмиграци йар лорура Арсеньевс. И ойланаш кхин а чӀагӀйира Николаевскерчу инциденто, цу йукъахь Я. И. Тряпицина дӀалаьцна Николаевск-на-Амуре, цул тӀаьхьа массо а агӀор нах байар а дина, гӀала лаьтта кхаччалц йагийна. Хууш ду, 1920-гӀа шо чекхдолуш Арсеньев Нидерландийн Ост-Инде дӀаваха дагахь хилар, цуьнца доьзна цо Батавехь волчу шен доттагӀчуьнга йаздина хилар, Ӏилманан йа талламан болх лахарехь гӀо доьхуш^[189]. 1920-чу шеран гурахь Арсеньевс арахьара паспорт дийхира, амма хууш доцучу бахьанашца дукха хан йалале иза дуьхьало йира. Ишта хууш ду Владивостокерчу Америкин консула Вашингтонерчу Национал Географин Йукъараллин декъашхочунна Арсеньевна махкахойн тӀом болчу пачхьалкхера Америке дӀаваха кховдийна хилар а^[191]. Арсеньевс дозанал арахьа эмиграци йан хиллачу дуккха а аьттонех цхьаннах а пайда ца эцаран бахьанаш тешаме хууш дац^[192]. 1922 шеран октябрехь Приморьера КӀайн эскаран тӀаьххьара дакъош эвакуаци йинчул тӀаьхьа, Арсеньевн дуккха а доттагӀий а, белхан накъостий а эмиграце бахара^[193].

1919-чу шеран апрелехь Хабаровске кхаьчча, Арсеньев Владимира шен хӀусамнене Анна Константиновне дӀакхайкхийра ша иза йита дагахь хиларх лаьцна.

Арсеньев Владимир Анна Константиновнаца дӀасакъастаран дийцар интрига еш ду: килсан дӀасакъастар эца Арсеньевн шен тешаме цахилар инсценировка йан дийзира. ТӀаьхьо и дийцар хиъначу Анна Константиновнас дагалоьцу, инсценировка йина гӀуллакх В. К. Арсеньевн жимах волу ваша Александр. Иза дан цо Владивосток гӀалин йистехь отелан чоь аренде эцна, цига кхайкхина хилла жима лечкъаш лела зуда а, суртдиллархо а. Суртдиллархочо Арсеньевн сурт даьккхина зудчуьнца маьнги тӀехь, иза формалан бух хилла дӀакъастаран. Арсеньев Владимиран а, Константиновнин Аннин а захало «зина дарна» дӀадаьккхира Владивостокерчу епархин кхеташоно 1919-чу шеран июнан 4-чу дийнахь бинчу сацамца, ткъа Арсеньевна 7 шо тоба дан хан туьйхира^[194].

Цхьана версица, зуда йита лаар бахьана дара Арсеньевн Арсеньевн доттагӀчун йоӀ, ОИАК-ан председатель а, Владивочьевстокан гӀап гӀишлошйаран коьрта контролер а, бакъволу пачхьалкхан кхеташонан декъашхо Соловиев Николайевн йоӀ Маргарита Николаевна Соловьёва йезар. Маргарита Арсеньевл ткъа шо жима йара, ден агӀор оьрси а, ненан агӀор француз а йолуш. Шен ненан даймахкахь Швейцарехь дика дешар дешна йара иза, оьрсийн мотт боцуш, французийн а, немцойн а, ингалсан а меттанаш хууш йара. Хенан башхалла елахь а, чӀогӀа безам кхоллабелира цунна а, Арсеньевна а йукъахь^[195].

Цхьана кепара тоба тергал ца дан аьтто баьлла, 1919 шеран аьхка^{[~ 11]} Арсеньев Владимира Соловьёва Маргарита маре йахийтира хӀинца йоцчу ШолгӀачу хи тӀехь йолчу дечигах йинчу килсехь^[196].

Заманхоша билгалдаьккхира Владимир Клавдиевичан а, Маргарита Николаевнин Арсеньевн а йукъара шовкъаш а, хобби а. Маргарита Николаевнас цу сохьта шен майрачун гӀуллакхаш шен караийцира — финансаш, кхечу къаьмнех болчу нахаца кехаташ йаздар, цуьнан тексташ корректура йар, редакци йар. 1920 шеран 26 августехь церан йоӀ Наталья йина^[197].

Арсеньевн шен хиллачу зудчуьнца йолу йукъаметтигаш доттагӀаллин а, хийца ца луш а лаьттира, амма дӀасакъастар бахьана долуш церан кӀант Владимир шен дена оьгӀазвахана витира. 1920 шарахь, граждански тӀом уггаре а лакхарчу тӀегӀанехь болчу хенахь, Арсеньевс Константиновка Анна а, цуьнан кӀант а Хабаровскера Владивостке дӀайахийтира, шена гергахь, «синтембаран кеп санна». Кхин а пхеа шарахь Арсеньевс кест-кеста шен хиллачу зудчунна алименташ луш хилла, шен кӀант Пачхьалкхан Думехь дешарна ахча латтош хилла^[198].

Арсеньев Владимиран да, Клавдий Федорович, тӀаьхьенан сийлахь вахархо Петарбухан, 1913 шарахь пенсе вахара, шен доьзалца дӀавахара Черниговн губернерчу Дубовщина кӀотаре, Батурино эвлана гергахь, цигахь цо жима есталивер шераш эцна. 1911-чу шарахь цигахь хьошалгӀахь хилла Арсеньев Владимиран хӀусамнана Анна Константиновна а, цуьнан кӀант Воля а^[199].

Гражданийн тӀом уггаре а лакхарчу тӀегӀанехь болчу хенахь, 1918-чу шеран 24-25-чу ноябрехь буса, Арсеньевн массо а бохург санна гергарнаш бандиташа герз тоьхна вийра, пайда лоьхуш: цуьнан да а, нана а, йижарий Ольга а, Лидия а, ваша Клавдий а шен хӀусамненаца Еленица^[200]. Дийна йисина йалх шо долу Наташа а, диъ шо долу Ирина а, Арсеньев Владимиран йишин йоӀарий — цуьнан йишин Лидин йоӀарий — ткъа иштта Арсеньевн йиша Вера Клавдиевна а, цуьнан майра Богданов Владимир Федорович а, уьш бехаш бара цу хӀусамехь. Бохам хиллачул тӀаьхьа кӀира даьлча, шайн гергарнаш дӀабоьхкина, Лидин дийна дисина бераш а эцна, гуттаренна а Дубовщина дӀатесира уьш^[201].

Талламаш дӀахьочу йукъанна Батурино гӀаларчу бахархошна йукъахь къаьстина ши бандит, дукха хан йалале царна герз диттина. И бохам боккха тохар бара Арсеньев Владимирна^[181][202].

1906-чу шарахь дуьйна цо тӀехь болх беш йолу Арсеньевн коьрта исбаьхьаллин произведенеш «По Уссурийскому краю» а, «Дерсу Узала» а дукхахдерш 1915-чу шарахь чекхдевлира, 1917-гӀа шо кхаччалц тайп-тайпана хийцамаш бира. Амма 1917-чу шарахь уьш зорбане йаха новкъарло йира Революци йолайаларо. ТӀаьхьо зорба тоха кехат ца хиларо новкъарло йира уьш зорбане йаха. 1920-чу шарахь Никольск-Уссурийскихь арахецна цуьнан хинйолчу книжкаш тӀера «Амба», «Ли-Цун-Бин» дийцарш тӀехь долу 17 агӀонах лаьтта брошюра. Эххар а, 1921 шарахь Владивостокерчу «Эхо» типографино арахийцира шина киншких хьалхара, шен хала цӀе йара "По Уссурийскому краю (Дерсу Узала). 1923-чу шарахь «Свободная Россия» издательствос арахийцира Арсеньевн шолгӀа книга "Дерсу Узала^[203]. И зорбанаш ледарачу дикаллин кехат тӀехь зорбане йаьхна, дуккха а опечаткаш а йолуш, лахара дикалла йолу кехат тӀехь йолу брошюраш йара^[204].

Пачхьалкхехь чолхе политикан хьал хилар бахьана долуш, «По Уссурийскому краю» книга арайалар тидамза дисира ала мегар долуш, амма Владивостокерчу масех газето дика рецензеш арахийцира цунах лаьцна^[205].

1921 шеран ноябрехь чӀерийлецаран урхалло, Арсеньевн шен дехарца, кхин а хӀоттийра иза Охотско-Камчаткин мехкан Гижигинан кӀоштан инспекторан дарже. Арсеньев цига командировке ваха дагахь вара, ОИАК-ан музейн коллекцеш йухатоха, цигахь ша хӀетахь этнографин декъан куьйгалхо вара. Арсеньевн оцу декъехь Ӏилманан шовкъ совйаьккхира Гижигинан кӀошт практически теллина йоцуш хиларо, литературехь цунах лаьцна хаамаш Ӏаламат кӀезиг хиларо. Экспедицина ахча хьажийна Амуран мехкан Ӏаморан йукъаралло^[206].

Экспедици йолаелира 1922 шеран 28 июнехь, Арсеньев «Кишинёв» пароход тӀехь Владивостокера ара а ваьлла, Японин бердашца дӀавоьдуш. Хакодатехь билгалделира, кема Тауйская а, Ямская а бухташкахь бен ца кхочу, Ямскехь хиллачул тӀаьхьа Камчатке дӀагӀур ду, цигара нийсса Китай дӀагӀур ду. И бахьана долуш Арсеньевн гӀо лаха дийзира Хакодате оьрсийн чӀерийлецаран индустрера: цара барт бира, Ямскера Гижигинская бухте кхаччалц Арсеньев «Пенжина» олучу парусни шхуно дӀавуьгур ву аьлла^[207].

Июлан 31-чу дийнахь Ямская бухтехь охьахиъначу Арсеньевс ткъе итт дийнахь сов хан йаьккхира «Пенжина» шхуна схьакхачаре хьоьжуш. Шхуна схьакхаьчначул тӀаьхьа Арсеньев Гижига дӀаволавелира, шхуна дӀахӀоттийначу меттигашкахь охьа а воьссина, новкъахь талламан а, статистически а белхаш а беш. Августан 23-чу дийнахь Ӏуьйранна Тумани хи чудоьдучу меттехь сецначул тӀаьхьа, Арсеньевс теллина чӀерийлецархойн меттигаш, мах хадийра коммерцин чӀерийн сурсатийн, масех чӀерийлецаран меттиган долахошкара дов дерзо гӀо дира, иза гергахь герз деттаре кхаччалц хилла^[208].

Новкъахь Арсеньев иштта хилира Вилига, Широка, Наяхан хиш чудогӀучу меттигашкахь, цигахь цо меттигерчу бахархошкара экспонаташ эцна ОИАК музейна. Августан 28-чу дийнахь шхуна кхаьчначу Наяхан йуьртахь гучудаьлла атаманан Бочкаревн бандиташ гучубевлла хилар. Кема а, пассажираш а бандиташа дӀалацарна кхоьруш, шхунан капитана А. М. Менгела сацам бира сихонца Нахаян дӀаваха, амма чӀогӀа мох хилар бахьана долуш, шолгӀачу дийнахь бен хӀорда тӀе дӀабаха аьтто ца белира церан. Августан 31-чу дийнахь сарахь шхуна Гижигински бухте чуелира, амма цигахь бандиташ гучубевлла хилар хиъча, капитана сацам бира сихха хӀорда тӀе дӀаваха, дикачу мохах пайда а оьцуш, Пенжински бухте дӀаваха. Амма шолгӀачу дийнахь луьра стигалкъекъа хьалаиккхира, Ямске йухаверза сацам бар бахьана долуш. ЦӀавеанчул тӀаьхьа Арсеньевс таллам бира Ямскана гергахь йолчу пиннипедийн кӀорнешна, меттигерчу бахархойн дахарехь цара дӀалоцуш долу мехала дакъа билгал а доккхуш^[209].

Сентябрехь сарахь тӀаьхьа «Пенжина» якорь дӀа а йиллина, Хакодате дӀавахара. Охотскан хӀорда тӀехь шхуна гергахь хӀаллакьхилира, луьрачу дарцо лаьцна, масех дийнахь Сахалин агӀор дӀасалела дезаш. Тайфунца маьрша лелаш, шхуна кхаьчна Хакодате сентябрь чекхболуш. Цигахь Арсеньев «Кишинев» цӀе йолчу пароход тӀе дехьавелира, октябрь болалуш хӀинцале а Владивостокехь вара. Гижигинан кӀоште воьдуш Арсеньевс гулйинчу материалашна тӀе а тевжаш, цо кечйира хӀордан промышленностех а, Ӏалам Ӏалашдарх а лаьцна масех статья а, очерк а, доклад а^[210].

1922 шеран октябрехь Генарчу Малхбалехь тӀаьххьара Советан Ӏедал дӀахӀоьттинчул тӀаьхьа, Арсеньев, паччахьан эскаран эпсар хилла хиларе терра, НКВД-на кӀел йолчу ГПУ-н леррина реестре хӀоттийра, хӀора баттахь пачхьалкхан кхерамзаллин органашна хьалха отчет йан декхаре а волуш. ХӀоразза а гӀалара араволуш, леррина «виза» эца йезаш хилла. ХӀетахь Владивостокехь вехаш хилла Арсеньевн заманхо, Поэта а, паччахьан эскаран хиллачу лейтенанта а Несмелов Арсенийс тӀаьхьо тоьшалла дира, «цӀен боцучу» эскарийн массо а хилла эпсарш ГПУ-хь дӀаязбича, церан паспорташ тӀехь «Хьалха хилла кӀайн командованин штаб» аьлла, йуьхьӀаьржа хӀоттош мухӀар диллина хиларх^[211][212].

Гражданийн тӀом а, интервенци а йолчу хенахь Генарчу Малхбален гӀайренан фермашна чӀогӀа зе хилира японхойн а, Америкин а меха йохк-эцархоша хӀордан а, меха а акхарой доза доцуш дайарца Ӏовдал чӀерийлецар а. Цу хьокъехь сихонца оьшура гӀайренаш ларйар вовшахтоха, чӀерийлецар низаме даккха, промышленни даьхнилелоре дӀадаха, питомникаш вовшахтоха, кхин а мехала гӀуллакхаш дӀадаха. 1923 шо долалуш Далрыбохотан куьйгалхочо Т. М. Борисовс Арсеньев хӀоттийра Генарчу Малхбален гӀайренийн а, хӀордан акхаройн а промышленностийн куьйгалхочун даржашка, ткъа иштта чӀерийлецаран декъехь Ӏалашдаран а, Ӏуналла даран а подотделан куьйгалхочун даржашка^[213]. Оцу даржехь Арсеньевс, ловзархочуьнца А. Д. Батуринца цхьаьна, кечйира «Генарчу Малхбален гӀайренех промышленни хьайбанаш лелоран хьелашна а, низамех а лаьцна ханна низам», иза хьажийра ССРС арахьарчу йохк-эцаран халкъан комиссариате. Проектехь дара хӀордан акхаройн бахархой меттахӀитторах а, уьш экханаш дайарх лардарх а, промышленни талларан базанаш кхолларх а лаьцна низамаш^[214].

Арсеньевс доккха маьӀна лора Командирийн гӀайренашна, цуьнан меха йохк-эцаран барам бахьана долуш, шатайпа къоман маьӀна долу территори санна. 1923 шеран февралехь цо хьалаайира Генарчу Малхбален революцин комитетехь Командирийн гӀайренаш кхачанца а, чӀерийлецаран гӀирсашца а кхачоран хаттар, цу шеран 18 июнехь иза дӀавахара Томск пароход тӀехь Командирийн гӀайренаш тӀе мисси дӀайахьа, кхачанан белхахошна алапаш дӀакхачо, ткъа иштта чӀерийлецаран махкашкара белхахошна алапаш дӀакхачо, ткъа иштта чӀерийлецаран махкашкара алапаш дӀакхачо. 1922/1923 шерашкахь схьаэцна мехаш. ТӀаьххьарчу шина экспедицехь санна, Арсеньев кхаьчна Камчатке пароходца Хакодатехула, 11 июлехь дӀахӀоттийра Командирийн гӀайренаш тӀе. Июлан 12-чу дийнера 19-чу июлехь Арсеньев хилла Беринган гӀайренан тӀехь а, Медный тӀехь а, кхача а, чӀерийлецаран гӀирс а дӀакхачош^{[~ 12]}. 22 июлехь иза юхавеара Петропавловске, цигахь кема лаьттира 9 август кхаччалц, оцу хенахь Арсеньев, Генарчу Малхбален революцин комитетан куьйга кӀел йолчу Камчаткин гӀуллакхийн комиссин декъашхо санна, Камчатка кхиорца доьзна хаттарш къастош вара. Камчаткин талламхочуьнца П. Т. Новограбовца цхьаьна цо дакъалецира Культучной Ӏамна уллехь дӀахьочу ахкаршкахь. Августехь, талламхойн жимачу тобанан декъашхо санна, шайна йукъахь, кхин а волуш, П. Т. Новограбанов а, «Томск» пароходан капитан К. А. Дублицкий а волуш, иза хьалавелира Авачинская Сопка тӀе, охьавоьссира вулканан кратер чу. Августан 9-чу дийнахь Камчаткера ара а ваьлла, сентябран 1-чу дийнахь Владивосток йухавеара Арсеньев^[217][218].

1918—1923 шерашкахь Камчатке а, Командирски гӀайренаш тӀе а экспедицеш еш Арсеньевна девзира Генарчу Малхбален хӀордан а, мехийн а йохк-эцаран хьал, цуо аьтто бира Ӏаламан ресурсех пайдаэцаран а, ларбаран а хьокъехь рекомендацеш вовшахтоха а, РСР Къоман экономикан Лакхарчу кхеташоне дӀайахьийта а. 1923 шарахь Командирски гӀайренаш тӀе а, Камчатке а бинчу некъан материалашна тӀе а тевжаш, Арсеньевс арахийцира масех произведени: «Командирски гӀайренаш 1923 шарахь» (оьрсийн а, ингалсан а меттанашкахь), «В кратере вулкана», «Дельфинийн чӀерийлецар», «На острове Джони»^[219]. Цул сов, 1923-чу шарахь Владивостокехь араелира Арсеньевн «Дерсу Узала» цӀе йолу Ӏилманан-исбаьхьаллин книга, цул тӀаьхьа ши шо хьалха арайаьллачу «Уссурски областехула» цӀе йолчу книжкица цхьаьна цо тӀаьхьо дуьненан цӀе йаьккхира^{[203][212][220]}.

Октябран революци хиллачул тӀаьхьа а, доккхачу декъанна Граждански тӀом бахьана долуш а дуккха а йукъараллин организацешна регионан дакъош Российн центрца зӀе дӀайаьхна. Императоран оьрсийн географин йукъаралла империн хиларх дӀахӀоьттира, цуьнан Хабаровскехь йолу Амуран филиал эффектно дӀахӀоьттира. Цуьнан дуккха а декъашхой эмиграце бахана дозанал арахьа. Барт цахиларна гӀо деш хиллачу бахьанех цхьаъ дара 1922 шеран октябрехь Генарчу Малхбалехь тӀаьххьара советаш кхоллайалале регионехь Ӏедал 10-зза сов хийцадалар. Цундела Ӏилманан а, кхечу организацешна а Генарчу Малхбалера дакъош баккъалла а меттигерчу Ӏедалан куьйга кӀел дара, ткъа церан штаб, Петроградехь лаьтташ йолу, 1917 шеран октябрехь дуьйна Советан Ӏедална муьтӀахь йара^[221].

Амуран кӀошт толлучу йукъараллина мелла а кхечу хьолехь карийра. Революци хилале йозуш йоцу организаци, Советан Ӏедал дӀахӀоьттинчул тӀаьхьа, цхьана кхечу организацина хьалха отчет йан йезаш йара Йукъаралла. Оьрсийн географин йукъаралла нийса къобалйира ишттачу организацин. Цуьнца доьзна 1923-чу шеран йуьххьехь Арсеньев Владимира кехат йаздира Оьрсийн географин йукъараллин председателе Ю. М. Шокальский, дика жоп делира. Оццу гурахь Пачхьалкхан Думин ректора В. И. Огородниковс кховдийра Йукъаралла университетах дӀакхета, цуьнца йоьзна йолу Ӏилманан йукъаралла санна, шен цӀе а ларъеш. Оцу предложенехь Генарчу Малхбалехь уггаре а йоккхачу дешаран учрежденин куьйгалхочун лаам гуш, Йукъараллин Ӏилманан болх шорбарехь гӀо дан, Йукъараллин кхеташоно сацам бира Генарчу Малхбалерчу университетах дӀакхета. Амма 1923 шо чекхдолуш, ОИАК Петроградера РГС уставе сатуьйсуш йолчу хенахь, В. И. Огородниковс йуьхьарлаьцна ОИАК устав хийца, бух санна шена аьтто болуш долу низам а эцна, университеташца йоьзна йолчу Ӏилманан йукъараллех лаьцна. Оцу уставан цхьана статьяца а догӀуш, музей а, библиотека а, дукхахйолчу хӀусамаш а йукъайогӀуш йолу Йукъараллин берриг а бахам Генарчу Малхбален пачхьалкхан университетан долахь дӀабелла. И Йукъаралла «национализаци» йан гӀортаро оьгӀазбахийтира цуьнан дукха хенахь дуьйна болу декъашхой. Арсеньев Владимира ларйора, куьг йаздора цхьаьнакхетарийн протокол, хӀетте а иза уггаре а чӀогӀа дуьхьалончех цхьаъ вара Йукъаралла университетца цхьаьнатохарна, цуо ларамаза Огородниковн тӀелатарш дира^[222][223].

1924 шеран мартехь Арсеньев дӀаваьккхира ОГПУ-н чоьтера, «советан Ӏедална муьтӀахь ву» аьлла^[224]. 1924 шеран апрель чекхболуш дуьйна июль йуккъе кхаччалц Арсеньев командировкашкахь вара Москва а, Чита а Далрыбан жоьпаллин векал санна. Коьрта Ӏалашо йара Камчатка эксплуатаци йарца доьзна хаттарш дийцаре дар. Иштта Генарчу Малхбален экономикан а, арахьарчу гӀуллакхийн а Коьртачу концессин комитетан балха тӀехь дакъалаца дезаш дара. Цу аьттонах пайда а оьцуш, Арсеньев хилира Ленинграде, цигахь цхьаьнакхийтира шен наставникца, этнографца Л. Я. Штернберг аьлла. Москвахь Арсеньевс, Амуран мохк толлу йукъаралла Генарчу Малхбален университето шена чу ца йалийта гӀерташ, кхиамца дийцарш дӀадаьхьира коммунистийн партица^[225].

1924 шеран февралехь Административан комитето Огородниковс шен хьашташца йогӀуш йолу устав тӀеэца аьлла дина предложени йухатоьхча, жимма къийсамаш а, председатель Н. М. Соловьев а волуш, йукъараллин куьйгаллин сий дайа гӀертар бахьана долуш, цуьнан жамӀаш ца хилира. ХӀетахь Москох хиллачу Арсеньев ца хиларх пайда а оьцуш, Огородниковс а, цуьнан агӀончаша а дагалоьцура 1917-чу шарахь хилла, Арсеньевн дуьхьалончас этнографо А. Н. Липский аьлла. Ма-дарра аьлча, 1917-чу шарахь Арсеньевс, хӀинца а Гродековон музейн директор волуш, АЦШе дӀахьажийра полякийн этнографан Понятовский Станиславан коллекцеш, 1914-чу шарахь хьалхара тӀом болабалар бахьана долуш цо музейхь ларйан йитина йолу. И хьал Арсеньев йемалвечара музейн хазна дозанал арахьа йохкар санна гайтира. Липскийна а, Огородниковна а хаьара Арсеньевс С. Понятовскин коллекцеш АЦШ дӀакхачоран бакъдолу хьелаш. Арсеньевн дуккха а белхан накъостий иза ларбан баьхкира, дукха хан йалале и гӀийбат харцдира. Амма цо боккха тӀеӀаткъам бира Арсеньевн дахарна, 1924-гӀа шо чекхдолуш иза Хабаровске вахаран бахьанех цхьаъ дара^[226].

Цо дийцира Приморьен рельефах лаьцна, дуьххьара кӀорггера теллина Сихоте-Алин лаьмнин система. Цо масех лаьмнин а, лакхенийн а цӀераш тиллира (Муравьев-Амурскийн лакхе, Дромадеран лам а, Къамел лам а, кхин а), иштта меттахӀиттийра хьалха хилла йолу Ульчи, Ороч, Удеге цӀераш, уьш тӀаьхьо йукъара леларе йевлира^[254].

Цунна гучуделира Приморьен уггаре а даккхийчу хишна ца девзаш долу хьостанаш, дуьххьарлера хаамаш схьаийцира церан кӀоргенех а, хин Ӏовран кепех а лаьцна. Цо дӀаелла Японин хӀордан а, Тартаран боьранан а бердан йистера физикан а, географин а, топографин а характеристика^[255].

Цо Ӏамийна метеорологи: цо билгалйаьккхира ира тайп-тайпана климат йолу ши зона, уьш екъаелира шатайпа билгалонаш йолчу субрегионашка. Иштта цо Ӏамийна Приморьера акхарой, олхазарш, чӀерий, ораматаш^[256].

Цо Ӏамийна Генарчу Малхбален меттигера бахархойн денна долу дахар а, гӀиллакхаш а. Цо гайтина, «нанай», «Удеге», «Ороч» халкъаш, Генарчу Малхбален а, Сибрех а хиллачу ширачу а, хьалхалерачу а бахархойн тӀаьхьенаш хилар. Цо дийцира Приморьехь церан Ӏер-дахаран дозанаш, Ӏамийна, дӀайазбина церан мотт, туьйранаш, легендаш, ламасташ; церан денна долу дахар а, доьзалан дӀахӀоттам а, динан гӀиллакхаш а^[257].

Арсеньевна Ӏилманан а, музейн белхан а кхетамаш вовшех къасталур боцуш бара. Арсеньевс 30 шарахь хаддаза дӀабаьхьира тайп-тайпана музейн белхаш. Владимир Клавдиевича шен билгалдаккхаршкахь билгалдаьккхира, Ӏилманан-талламан экспедицин а, материалаш гулйаран а Ӏалашонаш оццул практически ца хилар, масала, аьчканекъан лини йар, Ӏаламан историн Ӏалашонаш санна.

Ша музейн болх лаьттара:

— тайп-тайпана экспедицеш йар;

— этнографин (этнографин), археологин а, Ӏаламан Ӏилманан а хаамаш, гуларш, хӀуманаш гулйар;

— чот, регистраци, хьалха дӀайахьар, коллекцийн систематизаци;

— гражданийн тӀеман халачу хенахь музейн мехала хӀуманаш ларйар;

— низам далор, каталогизаци;

— хаамаш анализ йар, дерриге а хьажар хӀоттор;

— гайтамаш исбаьхьаллин кепехь меттахӀиттор, материалаш кинош йахар;

— белхаш, докладаш, лекцеш, статьяш, книгаш йазйар^[258].

Йуьхьанца и дерриге а болх пачхьалкхо алапа доцуш бара, йукъарчу гӀуллакхна дакъа лаца кийча болу дог лозуш болу нах вовшахтоьхначу йукъараллаша дӀахьош бара. Пачхьалкхо алапа а ца луш, энтузиасташа шайн лаамехь, шайна бен ца хеташ дӀахьош дара иза.

Нийсса оцу тайпана йукъараллех вара Арсеньев, къона лейтенант волуш, цхьана хенахь дӀакхеттарг. Владивостокехь Амуран кӀошт толлучу йукъараллин музей кхоьллина 1884 шарахь, 1903 шеран 16 майхь Владимир Клавдиевич йукъараллин буьззина декъашхо санна тӀеийцира. Владимир Клавдиевичана гӀо-накъосталла а, музейн гӀуллакхашна чубузар а хилира лоьро а, музейн директоро а Федор Альбертович Дербека а, кхечу йукъараллин энтузиасташа а. Йуьхьанца талламхочо Йукъараллин Ӏилманан тӀедилларш кхочушдора, шен предложениш йора. ТӀаьхьо, 1921—1924 шерашкахь Арсеньев хилира музейн директор а, цуьнан этнографин декъан куратор а. Ткъа 1945-чу шеран 4-чу сентябрехь Областни депутатийн Советан сацамца музейн цӀе хийцира В. К. Арсеньевн цӀарах йолу музей.

1910—1919 шерашкахь Арсеньев вехира Хабаровскехь, иза вара Императоран оьрсийн географин йукъараллин Приморски филиалан музейн директоран даржехь. 1924—1925 шерашкахь цо куьйгалла дира оццу музейн, хӀинца цӀе хийцина Гродековскийн музей аьлла.

Зеделларг хуьйцуш, информаци йаржош, цо жигара зӀенаш латтайора кхечу музейшца а, университеташца а, Ӏилманан йукъараллашца а, экспонаташ хуьйцуш йуьхьарлаьцна. Цо цхьаьна болх бира Российн Ӏилманийн академин антропологин а, этнографин а Петр Великий цӀе йолчу музейца (хӀетте а цо цигахь болх бира), Российн музейца, ткъа иштта Ӏилманийн академин геологин музейца, Москван университетан зоологин музейца, Москох историн музейца, политехнически музейца, Иркутскан музейца^[259].

Цундела ду Арсеньевн талламийн ирс дуьнентӀерачу тайп-тайпанчу университеташкахь а, музейшкахь а лардеш.

В.К.-н этнографин коллекцеш чохь йолу музейш. Арсеньевс:

• Вашингтон (Ӏаламан историн музей)
• Казань (Казанан федеральни университетан этнографин музей)
• Санкт-Петербург (Оьрсийн этнографин музей (РЭМ))
• Петр Великий антропологин а, этнографин а музей (МАЭ), 1990 шо.
• Пачхьалкхан динан историн музей (ГММР), 1990 шо.
• Хабаровск (Н. И. Гродековн цӀарах Хабаровскан мехкан музей)
• Владивосток (В. К. Арсеньевн цӀарах йолу Генарчу Малхбален историн музей)
• Чита (А. К. Кузнецовн цӀарах йолу Забайкалан кӀоштан краеведчески музей).

Амма Владимир Клавдиевич Генарчу Малхбалехь болх бина хилар бахьана долуш, Генарчу Малхбалерчу гӀаланийн музейшкахь ду жигара карладохуш Ӏилманчас гулбина хаамаш, цо йитинчу материалашна тӀехь болх беш. 2024-чу шеран ханна Ӏилманан йукъараллин карахь йу Владимир Клавдиевичан дӀасакъаьстина йоцучу материалийн запас, цуьнан болх дӀахьош бу цуьнан дагахьболчара.

2022-чу шарахь Ӏилманчин 150 шо кхачаран сий деш арахецна Российн Федерацин Президентан Указ «В. К. Арсенев вина 150 шо кхачар даздарх лаьцна» аьлла^[260]. Оцу дено Ӏилманчин балхаца шовкъ алсамйаьккхина, йерриг пачхьалкхан музейшкахь цхьа могӀа дешаран проекташ йолийна:

— музейшкахь гайтамаш (некъан а, онлайн а);

— музей-дешаран а, дешаран а мероприятеш а, программаш а;

— исбаьхьаллин галерейшкахь, библиотекашкахь, университеташкахь, школашкахь цу темина лерина гайтамаш а, къамелаш а;

— Ӏилманан йукъараллийн а, музейн а сайташ тӀехь информацин кепехь шатайпа талламаш а, артефакташ а йовзийтар.

2024 шарахь дуьйна Арсеньевн музейн федералан статус йу^[261].

Арсеньевна мехала дара талламан хаамаш гулбина ца Ӏаш, цунах жамӀаш дар а, карадерзийна хаарш тӀаьхьенашка дӀакхачор а. Владимир Клавдиевичан хьехархочун говзалла эскарехь гӀуллакх дан волалуш а гуш йара. 1900 шарахь лейтенант Арсеньев хьалхара Владивостокски гӀопан маршонан полкан Ӏаморан отделан куьйгаллехь вара. Цо кечйира йоза-дешар ца хуучу эскархошна йуьхьанцара дешаран программаш, оьрсийн географи а, историн хиламаш а, Ӏаламан хиламаш а чулоцуш. Цул сов, талламхочун шен сихонца дешаран планаш йара. Цуьнан персональни дневник тӀехь йара «Ас чекхйаьхна предметаш а, ас ешна книгаш а» цӀе йолу дакъа.

Ӏилманчин дуьххьара нахана хьалха къамел даран зеделларг хилира 1907—1908 шерашкахь, шен белхан жамӀех лаьцна хаам бан дийзира цуьнан Оьрсийн географин йукъараллин Приморски областан отделенехь. Ткъа 2010-чу шарахь Арсеньевс музейн директоран дарж дӀалаьцча, цо кхин а лерина тӀеийцира шен лекцин кепаш. Масех дисциплинехь шуьйра хаарш долу говза дийцархо, дуккха а экспедицешкахь дакъалаьцна волу практик Арсеньевс шен агӀор гулбина ладогӀархой гулбина. Иштта цо дӀахьора гӀарабевллачу Ӏилманчашна а, некъахошна а лерина кхетош-кхиоран барамаш. Арсеньевс къамел дира Ф. Нансенца, Л. Я. Штернберг, Б. Ф. Адлер, С. Понятовский (полшин антрополог), Б. Б. Баратози (венгерийн Ӏилманча), К. Джимбо (японхойн профессор)^[262].

1914 шарахь Владимир Клавдиевича Хабаровскера реальни училищера кегийрхой экскурсешкахь лелабора, ткъа 1915 шарахь Петроградера Владивостке баьхкинчу хӀордан эскаран курсанташна хьалха Амуран кӀоштах лаьцна лекцеш йоьшура. Цуьнан лекторан карьера дӀайахара 1913 шарера 1918 шаре кхаччалц. Халкъан университетехь вовшахтоьхна кружок елахь а, йа Харбинера оьрсийн малхбален Ӏилманчийн йукъаралла елахь а, Арсеньевн дешаран гӀуллакхаш дерриге а шен лаамехь дара, цунах цхьа а пайда ца бохьура. Амма Граждански тӀом болабелча ахчанца йоьзна халонаш кхоллаелира, Арсеньевс ханна балха хӀоьттира Владивостокерчу халкъан университетехь оьрсийн меттан а, тӀаьхьо регионологин а хьехархочун болх бан.

Характеристикан лерина тидамца Владимир Клавдиевич шен хьехархочунна тӀегӀертара К. Д. Ушински Генарчу Малхбален пачхьалкхан хьехархойн институтехь, цигахь географин а, этнографин а кафедрин профессоран даржехь болх бира цо. Цо леррина тидам бора дешархой лекцешка озорна, цкъа а кехат тӀера ца доьшура. Иштта Арсеньевс ша арахоьцу хьехаран гӀирсаш а, книгаш а дешаран процессана йукъайахийтира, дешархошна дика Ӏаморан майда а луш. Талламхочо шен уггаре а дика дешархой «аренга» дӀабуьгура — экспедицешкахь а, латтанаш дӀадахаршкахь а. 1929 шарахь иза хӀоттийра Генарчу Малхбален пачхьалкхан университетан доцент. Шен дахаран тӀаьххьарчу шерашкахь цо и болх цхьаьнатоьхна лекцешца а, Ӏаламан Ӏилманан практикаца а Хин техникумехь (тӀаьхьо техникуман университетан статус елира, цуьнан цӀе хийцира Адмирал Г. И. Невельскойн хӀордан пачхьалкхан университет).

В. К. Арсеньевс, Ӏилманча а, практик а хиларе терра, хаддаза хьехархочун говзалла лакхайаккха гӀерташ, шена лакхара барам хӀоттийра хьехархочун говзаллин. Арсеньевн ерриге а карьерехь оцу некъан эвсаралла тӀечӀагӀйира йуьззина аудитореш, цигахь шовкъе баьхкира гергарчу факультетийн студенташ а, хьехархойн накъостий а, кхин болу Ӏилманчаш а, Ӏилманчаш а^[263].

• Арсеньев В. К. Краткий военно-географический и военно-статистический очерк Уссурийского края 1901—1911 гг. — Хабаровск: типография Штаба Приамурского военного округа, 1912. — 335 с.
• Арсеньев В. К. Китайцы в Уссурийском крае. Очерк историческо-этнографический // Записки Приамурского отдела Императорского Русского Географического Общества. — Хабаровск: типография канцелярии приамурского генерал-губернатора, 1914. — Т. X, вып. 1. — 203 с.
• Арсеньев В. К. По Уссурийскому краю (Дерсу Узала). Путешествие в горную область Сихотэ-Алинь / Предисл. авт. и П. Шкуркина. — Владивосток: Типография «Эхо», 1921. — 280 с.
• Арсеньев В. К. Дерсу Узала. Из воспоминаний о путешествии по Уссурийскому краю в 1907 г. — Владивосток: Свободная Россия, 1923. — 256 с. — (Библиотека Свободной России № 20).
• Арсеньев В. К. Искатели жень-шеня в Уссурийском крае. — Владивосток: Книжное дело, 1925. — 22 с.
• Арсеньев В. К. В дебрях Уссурийского края / Предисл. авт.; Рис. С. И. Яковлева. — Владивосток: Книжное дело, 1926. — 464 с.
• Арсеньев В. К. Лесные люди удэхейцы. — Владивосток: Книжное дело, 1926. — 48 с.
• Арсеньев В. К., Титов Е. И. Быт и характер народностей Дальневосточного края. — Владивосток: Книжное дело, 1928. — 83 с.
• Арсеньев В. К. Сквозь тайгу. Путевой дневник экспедиции по маршруту от Советской Гавани к городу Хабаровску. — М.—Л.: Молодая гвардия, 1930. — 195 с.
• Арсеньев В. К. В горах Сихотэ-Алиня. Очерк экспедиции Приамурского отдела РГО с 24 июля 1908 г. по 20 января 1910 г. — М.: Молодая гвардия, 1937. — 277 с.
• Арсеньев В. К. Жизнь и приключения в тайге / сост. и прим. М. К. Азадовский, под общ. ред. С. В. Обручева. — М.: Географгиз, 1957. — 286 с.
• Арсеньев В. К. Русско-орочский словарь: Материалы по языку и традиционной культуре орочей и удэгейцев / Сост. А. Х. Гирфанова, Н. Л. Сухачёв. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2008. — 495 с. — ISBN 978-5-8465-0755-5.
• Арсеньев В. К. Встречи в тайге: рассказы для детей. / Переизд. (неполное). 150-летию Владимира Клавдиевича Арсеньева посвящается. Изд. с доп. реальностью. — Владивосток: Русский остров, 2021. — 71 с., ил.(+вкладка: В. К. Арсеньев. Биографические заметки. По материалам профессора Ф. Ф. Аристова. — 22 с.)
• Арсеньев В. К. Встречи в тайге. Сост. и обр. И. И. Халтурин; коммент. Т. Л. Сафронова, А. В. Тихонов. — М.: Изд. АСТ, 2022. — 188 с., ил. (Самые лучшие рассказы о живой природе с вопросами и ответами для почемучек)
• Арсеньев В. К. Избранное. — Хабаровск: КГБНУК «Дальневосточная государственная научная библиотека», 2022. — 464 с., ил. (К 150-летию В. К. Арсеньева) ISBN 978-5-88570-466-3
• Арсеньев В. К., Титов Е. И. Быт и характер народностей Дальневосточного края; Арсеньев В. К. Китайцы в Уссурийском крае: очерк историческо-этнографический./ Приложения: исторические статьи В. К. Арсеньева и топонимика от Г. Г. Левкина./ Репринт. изд. Сост. К. А. Пронякин. — Хабаровск: ХКО РГО, 2022. — 295 с., ил. (К 150-летию В. К. Арсеньева)
• Арсеньев В. К. Тихоокеанский морж // с 4 рисунками в тексте и схематической картой Чукотского полуострова. — Хабаровск: Владивосток: типография Акционерного общества «Книжное дело», 1927.
• Арсеньев В. К. Ледниковый период и первобытное население Восточной Сибири. — Владивосток, 1929.
• Великопольский Аркадий Александрович, Арсеньев Владимир Клавдиевич. Труды Дальневосточного государственного университета. — Владивосток, 1928—1930.
• Сообщение об Уссурийском крае : читанное гардемаринам Отдельных гардемаринских классов в городе Владивостоке подполковником В. К. Арсеньевым 8-го августа 1915 года..
• Карты к краткому военно-географическому и военно-стратегическому обзору Дальнего Востока.

• Сочинения: В 6 т. / Отв. ред. М. Н. Самунин; Вступ. ст. А. И. Куренцова и М. Н. Мамунина. — Владивосток: Примиздат, 1947—1949.

Т. 1: По Уссурийской тайге. — 1947. — XXVI, 398 с., 2л. портр.: карт. ил., карт.

Т. 2: По Уссурийскому краю; Дерсу Узала. — 1947. — XXII, 308 с.: ил., карт.

Т. 3: В горах Сихотэ-Алиня. — 1947. — XXIV, 283 с.: ил., карт.

Т. 4: Сквозь тайгу. Фальшивый зверь. Восхождение на Авачинский вулкан. Охота на соболя. Быгин-Быгинен. Гора Лао-хутун. Искатели женьшеня в Уссурийской тайге. Тихоокеанский морж. Материалы по изучению древнейшей истории Уссурийского края. Памятники старины в Уссурийском крае и Маньчжурии. — 1947. — VII, 332 с.: ил.

Т. 5: Краткий географический очерк Уссурийского края. Ледниковый период и первобытное население Восточной Сибири. Лесные люди — удэхейцы. Два доклада (прочитаны на заседаниях О-ва русских ориенталистов): Краткий физико-географический очерк бассейна реки Амура; Шаманство у сибирских инородцев и их анимистические воззрения на природу. — 1948. — 221 с., 2 л. портр.

Т. 6: Рассказы и очерки. Неопубликованные рассказы и очерки. Научные и научно-организационные статьи. Письма и переписка. — 1949. — 303 с.: ил. — Прил.

• Сочинения. Том I. По Уссурийскому краю. Дерсу Узала. Очерки и рассказы. Ред. Н. М. Рогаль. Худож. Я. Дуфин. — Хабаровск: Дальневосточное гос. изд., 1948. — 588 с.
• Сочинения. Том II. В горах Сихотэ-Алиня. Сквозь тайгу. Очерки и рассказы. Ред. Н. М. Рогаль. Худож. Я. Дуфин. — Хабаровск: Дальневосточное гос. изд., 1949. — 460 с.
• Избранные произведения в 2 т./ Вступ. ст. В. Гуминского. — М.: Сов. Россия, 1986.

Т. 1: По Уссурийскому краю; Дерсу Узала. — 576 с.;

Т. 2: В горах Сихотэ-Алиня; Сквозь тайгу. — 416 с.

• Избранные произведения. В. 2-х т. т. Хабаровское издание

Т. 1. По Уссурийскому краю. Дерсу Узала. Отрывок: Китайцы в Уссурийском крае/ Вступ. ст. И. Кузьмичева. — Хабаровск: Кн. изд., 1997. — 656 с., ил.

Т. 2. В горах Сихотэ-Алиня. Сквозь тайгу. Дневник, очерки, статьи/ Вступ. ст. И. Кузьмичева. — Хабаровск: Кн. изд., 1997. — 624 с., ил.

• Собрание сочинений в 7 т. т. Литературно-художественное изд. (вышло 4 т.)

Т. 1. Ч. 1. Путешествие в горную область Сихотэ-Алинь. — Владивосток: Изд-во Краски, 2007. — 200 с.

Т. 1. Ч. 2. Путешествие в горную область Сихотэ-Алинь. — Владивосток: Изд-во Краски, 2007. — 190 с.

Т. 2. Ч. 1. Из воспоминаний о путешествии по Уссурийскому краю в 1907 г. — Владивосток: Изд-во Краски, 2008. — 146 с.

Т. 2. Ч. 2. Из воспоминаний о путешествии по Уссурийскому краю в 1907 г. — Владивосток: Изд-во Краски, 2008. — 154 с.

Т. 3. Работа представляет собою дневник В. К. Арсеньева, переработанный им незадолго до его смерти для печати, но ещё окончательно автором не отредактированный. — Владивосток: Изд-во Краски, 2008. — 232 с.

Т. 4. Сквозь тайгу. Искатели жень-шеня в Уссурийском крае. За соболями. Дорогой хищник. В кратере вулкана. — Владивосток: Изд-во Краски, 2009. — 226 с.

• Собрание сочинений в 6 томах / Под ред. ОИАК. — Владивосток: Тихоокеанское издательство «Рубеж», 2007—2011. — ISBN 978-5-85538-030-9.

Т. 1: По Уссурийскому краю; Дерсу Узала / Ред. тома И. Н. Егорчев. — 2007. — 704 с. — ISBN 978-5-85538-031-6.

Т. 2: Жизнь и приключения в тайге; В горах Сихотэ-Алиня; Зимний поход по реке Хунгари; Сквозь тайгу / Ред. тома И. Н. Егорчев. — 2-е доп. издание. — 2011. — 608 с. — ISBN 978-5-85538-032-3.

Т. 3: Научно-практические публикации, отчёты, доклады. 1906—1916 гг. / Ред. тома В. Н. Соколов, И. Н. Егорчев. — 2012. — 784 с. — ISBN 978-5-85538-065-1.

• Полное собрание сочинений в 6 т. т. Авт. предисл. И. С. Кузьмичев.

Т. 1. По Уссурийскому краю. Дерсу Узала. Сост.: Н. С. Воробьев, А. В. Колесов. — 2-е изд., испр. и доп. — Владивосток: Тихоокеанское изд. Рубеж, 2020. — 912 с., ил.

Т. 2. Жизнь и приключения в тайге. В горах Сихотэ-Алиня. Сквозь тайгу. Очерки и рассказы об экспедициях 1908—1910 и 1927 г. г. Сост.: Н. С. Воробьев, А. В. Колесов. — 2-е изд., испр. и доп. — Владивосток: Тихоокеанское изд. Рубеж, 2020. — 880 с., ил.

Т. 3, кн. 1. Научно-практические публикации, отчеты, доклады. 1906—1917 г. г. Сост.: Н. С. Воробьев, А. В. Колесов. — 2-е изд., испр. и доп. — Владивосток: Тихоокеанское изд. Рубеж, 2020. — 688 с., ил.

Т. 3, кн. 2. Научно-практические публикации, отчеты, доклады. 1906—1917 г. г. Сост.: Н. С. Воробьев, А. В. Колесов. — 2-е изд., испр. и доп. — Владивосток: Тихоокеанское изд. Рубеж, 2020. — 656 с., ил.

Т. 4, кн. 1. Научно-практические публикации, отчеты, доклады. 1918—1930 г. г. Сост.: Н. С. Воробьев, А. В. Колесов, А. А. Хисамутдинов. — Владивосток: Тихоокеанское изд. Рубеж, 2020. — 848 с., ил.

Т. 4, кн. 2. Научно-практические публикации, отчеты, доклады. 1918—1930 г. г. Сост.: Н. С. Воробьев, А. В. Колесов, А. А. Хисамутдинов. — Владивосток: Тихоокеанское изд. Рубеж, 2020. — 840 с., ил.

Т. 5, кн. 1. Дневники 1906 и 1907—1908 гг. / ред. Н. С. Воробьёв. — Владивосток: Тихоокеанское изд-во «Рубеж», 2022. — 720 с., ил.

Т. 5, кн. 2. Дневники «Юбилейной» экспедиции 1908—1910 гг. / ред. Н. С. Воробьёв. — Владивосток: Тихоокеанское изд-во «Рубеж», 2022. — 600 с., ил.

Т. 6, кн. 1. Дневники 1912—1930 гг. Избранные письма / ред. Н. С. Воробьёв. — Владивосток: Тихоокеанское изд-во «Рубеж», 2022. — 952 с., ил.

• Arsenjew W. K. In der Wildnis Ostsibiriens. Forschungsreisen im Ussurigebiet von Prof. Wladimir K. Arsenjev = По Уссурийскому краю; Дерсу Узала / Ubers. von Franz Daniel. — B.: A. Scherl, 1924. — Bd. 1—2.
• Arsenjew W. K. Russen und Chinesen in Ostsibirien = Китайцы в Уссурийском крае / Ubers. von Franz Daniel. — B.: A. Scherl, 1926. — 228 S.
• Arseniev V. K. Dersu the Trapper = В дебрях Уссурийского края / Transl. from the Russian by Malcolm Burr. — L., 1941. — 351 p.
• Arseniev V. K. La taiga de L'Oussouri: mes expeditions avec le chasseur Gold Dersou = В дебрях Уссурийского края / Traduit par le Pierre P. Wolkonsky. — P.: Payot, 1939. — 313 p. — (Biblioteque).