Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Айбулат, Константин Михайлович

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Розен.

Константин Михайлович Айбулат(-Розен) (1817, Дади-Йурт — 1865 шеран 20 апрель (2 май), Петарбух) — нохчех схьавалар долу оьрсийн поэт. Дади-йуьртана штурм йеш байина цуьнан да-нана, ткъа барон Михаил Карлович Розен схьаэцна кхиана ву. 1839 шарахь пачхьалкхан гӀуллакхе вахара, цигахь коллежски асессоран чине кхаччалц гӀуллакх дира. Мукъачу хенахь литературин гӀуллакхаш деш вара иза. Цуьнан произведенеш хӀетахьлерчу оьрсийн дуккха а литературин журналаш тӀехь арайийлина. Цунна шена бевзаш бара оьрсийн литературин коьрта нах.

Биографи

Хьалхара шераш

Вина Нохчийчохь Дади-йуьртахь. 1819 шарахь эвла йохийра паччахьан эскарша штурм йеш, ткъа цуьнан да-нана дайира.

Чов хилла волу Озебай Айбулата, оцу хенахь ши шо хилла волу, кхио схьаийцира штурман декъашхойх цхьамо баронаца Михаил Карлович Розенца(оьр.)нохч.. Мария Николаевна Куликовская, Розенан хьалхара зуда, чӀогӀа дог лозуш йара Айбулатах. ХӀусамненан шайн бераш дацара. Схьахетарехь, Айбулат шайн бер санна дӀаэца лууш бара уьш.

undefined

1822 шарахь кхелхира барон Розенан зуда. Оццу шарахь иза Польше гӀуллакхе хьажийра. Ша барон лютеранхо хиллехь а, 1827-чу шарахь Айбулат православин Ӏадатца жӀар тоьхна вара. Цунна Константин цӀе йелира — цуьнан жӀара-де, Сийлахь эла(оьр.)нохч. Константин Павлович(оьр.)нохч. сийнна.

1835 шарахь барона зуда йалийра камергеран(оьр.)нохч. А. А. Щербатовн йоьӀна, императрицин фрейлинена элан йоӀ Наталья Александровна Щербатовага. Оцу захалонах бира кӀентий Александр (1840) а, Михаил (1841) а, йоӀ Александра (1843) а. Баронан ший а кӀант бераллехь кхелхира.

Пачхьалкхан карьера

Барон Розен шен доьзалца кест-кеста хьошалгӀахь хуьлура граф Павел Константинович Александров, сийлахь элан Константин Павловичан зуда йалийна воцу кӀант. Графо кест-кеста балаш лора, цигахь цкъа хилла цаӀара Пушкин, Александр Сергеевич. Павел Константиновича жигара дакъа лецира Константин Розенан кхолламехь. III декъан архивехь императоран Шен канцеляри(оьр.)нохч. дисина кехат Николай I(оьр.)нохч. цӀарах, граф Александровн куьг йаздина:

1819 шарахь къаьстина Кавказан корпусан куьйгалла дечу хенахь, артиллерин инарла Алексей Петрович Ермолов, Дади-Йурт эвла штурм йича, тӀеман йийсархойх схьаийцира коьртабуьйранчин пурбанца Нижегородан драгунийн полк(оьр.)нохч., прапорщика барон Розена ши шо долу лазийна бер Озибай Айбулат. 1827 шарахь, цуьнан, барон Розенан дехарца, вирзира иза ортодоксан желтойн-оьрсийн дине, цӀе тиллира Константин. Купелера тӀеэцархо вара хӀинца кхелхина цуьнан императоран сийлахь Локхалла Цесаревич а, сийлахь эла Константин Павлович а. ХӀинца иза Константин Айбулат всенижайше дехар деш ву шен императоран сийлаллин гӀуллакхе дӀаэцар доьхуш.

Архивашкахь дисина Александровн дехарна жоп а:

… ТӀеман гӀуллакхе хӀотта лууш волчу Айбулат Константинах лаьцна соьга схьакхачийна кехат сан ирс дара Паччахь-Императоре дӀахаийта, Цуьнан Локхалло лаккхарчу барамехь дехар дира, хӀара жима стаг артиллерехь йа инженерни чохь кхечу кепара экзаменехула деша ваха йиш йолуш вац, паргӀатваьллачун бакъонашца цуьнан аренан полке а, цуьнан возаллин цунах лаьцна Ӏуналла хир ду аьлла. ХӀокху лаккхарчу йухакхайкхарх лаьцна хаам бо ас шуьга, шун дог-ойланца кхачаме хила сий ду сан. Шун А. X. подполковник граф Бенкендорф(оьр.)нохч..

Баронан Айбулат эскархо ван лаьара. Амма бераллехь хилла чов бахьана долуш цуьнан аьтто ца белира аренан экзаменаш дӀайала. Кхиорхо а, цуьнан доладархо а герга хиларна тоьшалла до Пётр Николаевич Ермоловн дневникан йозано, РГАДА-хь Ӏалашдеш долу: 1836 шеран 22 декабрехь цуьнга хьеша веллера «Розенъ съ поэтомъ чеченцомъ, Д. Давыдовъ и Масловъ»[1].

1839 шеран 14 февралехь Айбулат хӀоттийра 14-гӀа классан канцелярин гӀуллакххо ТӀеман ведомствонан ТӀеман министерствон Комиссариатан департаменте. 1844 шарахь императрицин фрейлинан Анна Александровнин дехарца иза дехьаваьккхира Лаккхарчу цӀарна дехарш тӀеоьцу канцеляре(оьр.)нохч.. 1855 шарахь дуьйна болх бира Синодехь(оьр.)нохч. бахаман урхаллехь, цигахь дарже кхечира коллежски асессоран(оьр.)нохч..

undefined

Оццу хенахь Гергга Тӏеман кӏотарийн Департаментехь Болх беш Вара Дади-Йуьртара кхин вахархо — суртдиллархо Пётр Захаров. Россин эскарийн духаран а, герзан а суьрташ хӏиттош вара иза. Хууш ду Захаровс Айбулатан масех сурт диллина хилар.

Хьаькамаша кест-кеста билгалдоккхура Айбулатан къинхьегам безар а, даггара хилар а. Иза масийттазза совгӀат дира, амма воккха чиновник ца хилира.

Валар

Айбулатан доьзал а, бераш а дацара. Иза йехачу хенахь цомгуш вара чахоткаца(оьр.)нохч.. Шен дахаран тӀаьххьарчу масех баттахь цуьнан хьал къаьсттина хала дара, иза цӀера ара а ца волуш, цунна тоьшалла до Айбулата 1865 шеран мартехь шен хьаькаман, Николай Осипович Фрейманан цӀарах шен куьйга йаздинчу кхаа баттан алапа эцаран повеьрто. Айбулат велла 1865 шеран 20 апрелехь. Цуьнан валарх хиира, цуьнан цӀа алапа дӀахьажийначу хенахь. Иза дӀавоьллина Санкт-Петербурган Митрофаниевскан кешнашкахь(оьр.)нохч.. Цуьнан каш ца дисина.

Литературин гӀуллакх

Константин Айбулатан произведенеш зорбатухура «Современник», «Отечественные записки», «Сын отечества» журналашкахь, «Утренняя заря» альманахехь. Иза зорбатухура иштта А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. С. Тургенев хиллачу арахецаршкахь; поэта цхьаьна болх бинчу редакторийн йукъахь бу — А. А. Краевский а, П. А. Плетнёв а[2].

Историк оьрсийн литературин Вадим Эразмович Вацуро(оьр.)нохч. йаздина:

Айбулатан байтийн мукъамаш тайпаналлин бу кхоллалуш йолчу романтикин лирикина 1830-гӏа шерашкара — «серлонна» а, «лахарчу» даггара хиларна а дуьхьалхӏоттийна поэтан-хаьржинчун апологи (уггаре аьтту болу байт «Бакъдерг а, йилбазаш а» (Заманхо. 1841. Т. 22), Гений-поэтан кхечу дешнашца долчу суьрта тӀехь Пушкин а вевза, цуьнан мостагӏашна дуьхьал чӀогӀа инвективаш а йека.:

ХӀораннан шен некъ бу, шен рагӀ йу:
Цунна - хастам цкъа а хедар боцу,
Шуна - сел Ӏаьржачу боданехь
Лаьхьийн бенахь йаккхар хан.

ТӀехдика безам, «лааме» гӀертар (абстрактан-аллегорин кхетамехь), элегикин тешор и.дӏ. кх. а. и теманаш а, дог-ойла а эклектикин цхьаьнайогӏу 1810-1820-чу шерийн поэтан эпикуреизмаца а, вукху агӏор, экспрессиван а, цхьадолчунна «къилбера» а, ориенталан а бахьанашца, бевзаш болчу барамехь лирикин ӏаткъамца доьзна долчу. «Тӏаьххьара цуьнан заманхо» байтехь наполеонан темина йал йелира. 40-гӏа шераш долалуш байташ билгалйаьхна поэтан кхиарца, стилистикин гергара йу Лермонтовн кепаца: «Дахар а, зеделларг а» (Заманхо. 1841) - лирикин автоироница а, хьалхара кхоллараллин мах хадо гӏертарца а, «хийрачу Махкахь Са» (Заманхо. 1842) - дийцаран лироэпин психологи гӏортар.

Вевзаш вара поэт Иван Иванович Козлов. Козлов волчохь хьошалгӀахь кест-кеста хуьлура Василий Жуковский, Антон Дельвиг, Николай Гнедич, Лев Пушкин, Михаил Глинка, Иван Крылов, Пётр Вяземский, Евгений Баратынский. Оццу цӀа чохь Ӏаш вара йаздархо, арахецархо, журналист, гочдархо Николай Греч.

undefined

Уллера уьйратехь вара шен тӀеэцна денан шолгӀа девежарийн кӀентан кӀентан кӀентан воӀца, декабристаца(оьр.)нохч. Андрей Евгеньевич Розенца. Айбулат наггахь вогӀура барон Розенан Николо-Комишовата имени Валковскан уездерчу(оьр.)нохч. Харьковн губернин(оьр.)нохч.. Цигахь цуьнан довзина украинхойн йаздархочуьнца, историкаца а, этнографаца а Николай Маркевичца. ГӀарайаьлла йара цуьнан «Смерть» (1838) цӀе йолу байт. 1841 шарахь «Современник» журналехь арахийцира «Русский штык» цӀе йолу байт[3]. 1859 шарахь композитора(оьр.)нохч. Константин Вильбоа йазйира «Смерть» байтан тӀе «Она придёт неслышно» цӀе йолу эшар.

Константин Розен а, Михаил Лермонтов а цхьаьна арахецаршкахь зорба тоьхна цаӀаш, вовшийн дика бевзаш а бара. Лермонтов веллачул тӀаьхьа Айбулата йазйира байт «Памяти М. Ю. Л.», иза «Отечественные записки»(оьр.)нохч. арахецархочо Андрей Краевским зорбане ца йаьккхина, цуьнан хетарехь, текст тӀех кӀоршаме хилар бахьана долуш. Байт дуьххьара зорбане йаьлла 1939 шарахь бен — йазйина бӀе шо гергга хан йаьллачул тӀаьхьа[4].

1847 шарахь «Сын отечества»(оьр.)нохч. журналехь зорба туьйхира Розенан йоккха поэма «Гелимер»(оьр.)нохч. — вандалийн(оьр.)нохч. тӀаьххьара паччахь. Иван Сергеевич Тургенева шен «Рудин» романехь(оьр.)нохч. даладо Айбулатан «Два вопроса» байтера доцу декъа дош:

ГӀайгӀанечу денойн могӀа хаддалц
Йа зеделларг, йа кӀорггера кхетам
ХӀуттур дац-кха цу шайн куьйга хьаша
Кху къизачу хенийн зезагаш.

Билгалдахарш

  1. ↑ Мурдалов М. М. Кавказский уроженецъ — поэтъ Константин Айбулат. Ridero. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 август.
  2. ↑ Акаев В. Х. Подвижнический труд Муслима Мурдалова. Наследие веков (2017). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 август.
  3. ↑ Как чеченский поэт Константин Айбулат прославил русский штык. Взгляд (2024 шеран 27 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 август.
  4. ↑ Как чеченский поэт Константин Айбулат прославил русский штык. Взгляд (2024 шеран 27 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 19 август.

Литература

  • Вацуро В. Э. Айбула́т (Айбулат-Розен) Константин Михайлович // Русские писатели 1800—1917. Биографический словарь / П. А. Николаев (гл. ред.). — М.: Сов. энциклопедия, 1989. — Т. 1: А—Г. — С. 26.
  • Мурдалов М. М. «Способен и достоин» // Архивный вестник. — 2015. — № 2.
  • Мурдалов М. М. Кавказский уроженецъ: историко-литературный очерк о жизни и творчестве поэта Константина Айбулата-Розена. — Грозный, 2017. — 390 с.
  • Чагаева Тамара. Литературно-географический атлас Чеченской Республики. — Нальчик: ООО Тетраграф, 2018. — С. 19—22. — 440 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-00066-153-6.

Хьажоргаш

Категореш