Ӏандалуси
Андалу́си[1], кхин а Ӏандалу́зи (испан. Andalucía [andaluˈθi.a], метт. [andaluˈsi.a], лат. Vandalitia) — Испанин автономин йукъаралла, лаьтта бархӀ провинцех: Альмерех, Кадисех, Кордовех, Гранадех, Уэльвех, Хаэнех, Малагех, Севильях. Цуьнан коьрта шахьар йу Севилья.
Ӏандалуси лаьтта Европин къилба-малхбуза йистехь, къилбехахь ду Гибралтаран хидоькъе а, Латтацуккъера хӀорд а, Малхбузехь — Атлантикин Ӏапказ, Португалица доза а ду. Испанин чохь, къилбаседехь Ӏандалусин доза ду Эстремадурица а, Кастили-Ла-Манчица а, малхбалехь — Мурсица.
Этимологи
Историн цӀе «Ӏандалуси» схьайолу Ӏарбийн Аль-Ӏандалус (иштта 711 шерера 1492 шо шо кхаччалц бусалба наха олура дерриг Иберин ахгӀайрех, Астури йоцучух). Реконкиста йолуш керстачара лелийна и цӀе ахгӀайренан къилбанна, тӀаьхьа и цӀе чӀагӀйелла тӀаьххьара схьабаьккхинчу мехкана.
Дукхаха болу Ӏилманчаша лелайо цӀе схьайаларан верси дешах «вандал» (Вандалуси схьадаьлла лат. Vandalitia), топоним «Аль-Ӏандалус» дуьххьара схьайаьлла бусалбанийн нумизматикехь Ӏарбаша Пиренейн ахгӀайре схьайаьккхинчул тӀаьхьа. Аль-Ӏандалус кхетадора Испаница (Hispania), дуккха Ӏандалусехь карийначу нахарташна тӀаьхь леладора ший а термин, уьш цхьатерра лоруш. Цхьан а кховдийна этимологи йац тӀечӀагӀйина йа массара тӀеэцна.
- Вандалаш боцца Ӏийна хӀинцалера Ӏандалусин махкахь дӀабахара Къилбаседа Африке, цара схьалецира МагӀрибан бердйист. Меттигера бахархоша хидоькъен вукха агӀора латтанех вандалийн латта олура. Схьалаьцна мехкийн бахархоша (берберийн) буьйцура мотт, генитив кхуллу «у» дакъалг дешан хьалха тӀе а тухуш. Дош «вандал» олу «уандал» санна, цуо кегари бина. Вандалийн латтанах меттигерчу маттахь олу «tamort uandalos», цуо гӀалат баьхна фразех кхетарна «tamort u-andalos» (Ӏандалийн латта). Ӏарбаша, схьалаьцначу берберийн а, Пиренейн ахгӀайренан а латтанаш, цӀе тиллира хидоькъен дехьара схьалаьцначу латтанашна Аль-Ӏандалус, берберийн цӀарна тӀетуьйхира дакъалг аль-.
- Дош Аль-Ӏандалус сурсат ду эволюцин «Atlas — Antalas — Andalas — Ándalus», иштта кепара доьхку цӀе схьайалар гӀарайаьллачу мифаца Атлантидех лаьцна, уьш ир-кара хӀитто таро йара тартессийн цивилизацино.
- «Al-Ándalûs» схьадолу Landahlauts (олура «ла́ндалос»), Испанин къилбенан германин цӀе, цига хевшинера вестготаш. Landahlauts схьадолу «Landa» («латта») а, «hlauts» («декъар») а, цуьнан маьӀна ду «декъна латта».
- «Al-Ándalûs» схьадолу Andalaus (олура «а́ндалос»), вестготаш охьахевшина Испанин къилбан германин цӀе. Andalaus схьадолу «Anda» («Йист») а, «-laus» («-йоцу») а, цуьнан маьӀна «йистйоцу» ду.
- "Ana-dolu" (дуста, масала, турк. Anadolu) — тера ду "Anatolia" (желт. Ανατολία, схьадолу ἀνατολή — «малхбале»).
Географи
Ӏандалуси йу Испанин шолгӀа, Кастили а, Леон а автономин йукъаралла дӀайаьлча, майданца а, хьалхара – бахархойн барамца а.
Рельеф
Ӏандалусин рельеф лаьтта кхаа коьртачу декъех:
- Сьерра-Морена — Ӏаламан доза кастилин месетийн а, Ӏандалусин а йукъара, лекха дац: Сьерра-Мадронин локхалла бен йац 1324 метр хӀордан тӀегӀанал лекха (уггаре лекха меттиг Баньюэла йу). Оцу ламанан системин чохь билгала долу Ӏин Деспеньяперрос (Despeñaperros), цуо до Ӏаламан доза Кастилица.
- Кордильера-Бетика. Уггаре лекха меттигаш Ӏандалусин а, дерриг Иберин ахгӀайренна тӀаьхь Сьерра-Неваде — бохь Муласен (3478 м) а, Велета (3392 м).
- Гвадалквивиран майда лаьтта шина системана йукъахь.
Климат
Ӏандалуси лаьтта лаьттайуккъерачу климатан бахаман йуккъехь (Гранадин тогӀи йоцург).
Йочанаш кӀезиг хуьлу малзбузера малхбалехьа. Уггаре догӀанаш лаьтта меттиг Ӏандалусин Сьерра-де-Грасалема йу (2138 мм шарахь), уггаре кӀезиг йочанаш хуьлу меттиг Европехь — мара Гата бу, иза лаьтта Альмерехь. ТӀуьна Ӏандалуси нисло кхаа уггаре лекхачу областан меттигашца, чӀогӀа къаьста иза Серрания-де-Рондехь а, Сьерре-де-Грасалемехь а. Ахйакъалуш йолу Ӏандалуси гойту дукхаха долу декъехь провинцехь Альмерехь Гуадикс-Баса боьран чохь йу.
Массийн хаамийн гӀирсаш
Газеташ а, журналаш а
- Альмери: Diario Ideal, La Voz de Almeria и Diario de Almería.
- Кадис: Diario de Cádiz и Diario de Jerez.
- Кордова: Diario Córdoba, El Día de Córdoba и ABC Córdoba.
- Гранада: Diario Ideal, Granada Hoy и La Opinión de Granada.
- Уэльва: Huelva Información и Odiel Información.
- Хаэн: Diario Ideal и Diario Jaén.
- Малага: Diario Sur, La Opinión de Málaga, Málaga Hoy и Diario Málaga Costa del Sol.
- Севилья: ABC, Correo de Andalucía и Diario de Sevilla.
Регионан тӀегӀанехь цхьан газет йа журнал дац, уьш арахецарах гӀуллакх ца хилира (Diario de Andalucía — тӀаьхьарчу проектех цхьаъ йу), амма йукъарапачхьалкхан арахецарш, масала El País, къаьстина агӀонаш йу Ӏандалусех лаьцна, йа, масала El Mundo, ша газет ду. ABC даржадо Ӏандалусехь севильян арахецаро.
Телевизион Ӏандалусехь шиъ телевизионан маша бу, цара дӀалоцу берриг цуьнан мохк.
- Canal Sur йолайелла гайта Ӏандалусин дийнахь 1989 шеран 28 февралехь.
- Canal 2 Andalucía диллина 1998 шеран 5 июнехь. Цуьнан передачин программа хьажийна йу оьздангаллин, спортан, берийн передачашна.
Радио Ӏандалусехь кхоъ меттигера радиостанци йу, дуьххьара царех болх бан йолайелла Canal Sur Radio 1988 шо чекхдолуш.
Хьажоргаш
- Andalucía Turismo(испан.)
- CICA(испан.)
- Охраняемых природных территориях Андалусии(испан.)
- Consejería de Cultura(испан.)
- Legado Andalusí(испан.)
- Андалузия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Билгалдахарш
- ↑ Ударение на третьем слоге:
- Ф. Л. Агеенко. Словарь собственных имён русского языка. — М.: ООО «Издательство „Мир и Образование“», 2010. — 880 с. — ISBN 978-5-94666-588-9.
- Е. А. Левашов. Географические названия. Прилагательные, образованные от них. Названия жителей: Словарь-справочник. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2000. — 608 с. — ISBN 5-86007-221-X.
- Ф. Л. Агеенко. Собственные имена в русском языке. Словарь ударений. — М.: НЦ «ЭНАС», 2001. — 376 с. — ISBN 5-93196-107-0.
- Андалуси́я // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 20.
