Шаьлта

Ширчу заманахь дуьйна тӀемлоша сацам бина, царна оьшу цхьа Ӏутту герз, иза гуттаренна лело мега шеца, цуьнца атта хуьлу тӀом бан хьелашкахь, тур, къалдам, чхьонкар, или гоьмукъ лело хала долчохь, ца лелалучу меттигашкахь. Хьалхара шаьлтанаш дечигах а, даьӀахках а деш хилла. Тера ду, йуьхьаца шаьлтан меттана лелош хилар дийнатийн кечйанза маӀаш.

Металлургега дехьа девлча шаьлтанаш йан йолийра металлах. Дечиган а, даьӀахкан а шаьлтех къаьсташ, микенийн оьмарера цӀаста «тарраш» хадо урс а долуш дара, цуо шорйира лелоран таронаш. Амма, уьш хӀинца а чӀогӀа кегийра дара, гӀамайн дохалла 20—30 см бен йацара, кхин деха герз дан цӀаста ца магара.

ЦӀаста а, борзана а эчиго хийцича, кегийра «тарраш» (гӀама 30 см гергга) леладора ассирихоша, желтоша, македонхой.

Малхбален «киджар» шен гӀама саттарца, тера ду бежанан маӀанах, амма чӀапа кепара (нисло гоьрганаш а) а, болатах а. Оцуо ойла йойту хьалхалерабахаман шаьлта хилла бакъ йолу маӀа — и тардалар чӀагӀдо, палеолитан муьрехь охьайийшиначарна йукъахь (Францехь) карийна сайн маӀанийн геннаш, шаьлтан кепара кечйина. МаӀаш лелайора герз санна кхин а тӀехьара муьрашкахь; иштта, XIX бӀешеран ХӀиндехь леладора шина ира маӀанах герз, вовшах тесна шайн баххашца, дӀакъевлина оцу меттигехь гоьрга металлин маӀарца куьйгаш лардархьама. Иштта герз леладора куьйгашлесточу тӀамехь аьрру а, аьтту а агӀора тоха.

Неолитан муьрехь нийса шаьлтанаш дора тӀе мокхаз тухуш, наггахь буй хууш мукхца, дерриш цхьаьна кийсигах мокхазан. Мокхазан шаьлтанаш дара, хетарехь, цӀастачун тӀера дина, дукхаха долу шаьлтанаш карийна Сибрехахь.

Малхбузен Европехь, борзанан оьмаран шираллехь, шаьлтанаш хаа а ца ло; уьш хуьцу тарраш, уьш тардалийтина Ӏотта, тоха ца магадо. Къастам туьран а, шаьлтан а йукъахь даимна а йац хаалуш, хуьлу доца тарраш а, деха шаьлтанаш а (масала, кавказхойн); тур хаьн тӀаьхь леладо, ткъа шаьлта — хьалха (доьхкин тӀаьхь йа доьхкийн тӀехьа доьллина). Тайпана шаьлтанаш — хуьлу алсама Малхбалехь, ХӀиндера Туркойчу кхаччалца; кхузахь цара гойту тайп-тайпана кепаш а, цӀераш а (киджар, бичвар, куттар, гӀама). Цхьадолу шаьлтанийн тайпанаш схьайевлла герзах чухьовзийна урсца (марс санна); иштта йара шира гӀажарийн копис, тӀаьхьа желтой, кукри — Непалера гуркахойн герз ду; кхузара схьадолуш ду кхечу кепара хьовзийна туркойн, албанийн, гӀажарийн гӀама. Шаьлтанна а, турна а йуккъенаг йу малайн крисаш, Даякаша а, Малайн архипелаган кхечу тайпанаша а лело тайп-тайпана оцу кепара герз.

• Урс
• Стилет
• Кортик
• Абхазин урс
• Шинне агӀора ира таррийн исписка