Чипиженко, Ирина Георгиевна

Чипиженко Ирина Москох йина йу. Цуьнан да-нана артисташ бара. Цуьнан нана йара Чипиженко Нина Фёдоровна (1914—2013), Нохч-ГӀалгӀайн АССР сийлахь артист. Цунна дага ца вогӀу шен да — тӀом болалуш, шен лаамехь фронте вахана, тӀепаза вайна. Чипиженкон доьзал москохой хилла масех тӀаьхье йолуш а, тӀом дӀабирзинчул тӀаьхьа шерашкахь Ирина а, цуьнан нана а Тулехь дӀайахара, цигахь дӀайаьхьира хинйолчу актрисас шен йерриг а бералла^[1].

Ирина шен бабаца, къоналлехь исбаьхьаллин карьера йан гӀенах гиначу, тӀаьхьо французийн меттан хьехархочун болх биначу паччахьан эпсаран йоӀана, йалх шо долуш бен ца ейвзира. Шен нуц йиначу шарахь Ольга Николаевна Чипиженко-Бот, шен майра санна, репрессешкахь хилла; актрисин деда цкъа а цӀа ца веара Сталинан лагершкара.

Чипиженко Ирина: «Сан баба лагершкара цӀайеъча, со а, сан нана а Тулехь Ӏаш йара. Со сингаттамехь кхиъна, хӀунда аьлча, суна гонаха кӀентий бара, дерриг а денош цаьрца кертахь даьхна. Мацалла а, шело а лайра тхуна, амма дерриг а атта дара, хӀунда аьлча, хӀетахь адамаша вовшашна гӀортор йеш дара»^[1].

Жима йолуш дуьйна, нанас дог иракарахӀотторца, спектаклашкахь дакъалоцуш йара Ира. Шен дуьххьарлера театран роль ловзийра цо шен ненаца Уральске эвакуаци йеш. «Москох. Кремль» цӀе йолчу постановкехь цо ловзийра Ленина Владимира шен голаш тӀе охьа а хиъна, шекаран цӀинцӀол кхаьбна йоӀ.

Къоначу актрисина белхан карта а делира, хӀора репетицех а, хӀора спектаклех а ахча а делира^[2].

1962-чу шарахь Иринас чекхъйаьккхира Москохан училище Щукин Борисан цӀарах йолу(оьр.)нохч. (И. М. Рапопортан а, А. И. Борисовн а курс). Чипиженкос кхаа шарахь чекхъйаьккхира 4 шеран программа, ректоран Захава Борисан хьехамца кхоалгӀа шо дӀа а тесна.

Щукинан цӀарах училище чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа Советан пачхьалкхан коьртачу шахьарахь йиса аьтто ца белира Иринин: Москох прописка йацара цуьнан, ткъа Чайковскийн урамехь бехачу ненан ненан йижарий реза ца хилира цуьнан ненан йоӀ дӀайазъйан. Омскехь мукъа меттиг йуйла хиъча, цига дӀайаха сацам бира цо, цигахь цхьана шарахь Омскерчу драматически театрехь гайтира цо. И меттиг шен белхан некъан йуьхь лору цо.

1963—1965 шерашкахь Иринас болх бира Алтайн кӀоштан драмин театрехь. 1965-чу шарахь шен лаамехь дарж дитира цо, хӀетахь шен нана ехаш йолчу Грозне-гӀала дӀаяха сацам а беш. Цигахь иза дӀакхетта Оьрсийн драмин театре, цигахь 10 шарахь гергга болх бира, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъйолу артистка цӀе а йоккхуш^[3].

1975 шарахь актриса «Москконцерте» балха кхайкхира, цунна Москох йеара иза.

1982—1999 шерашкахь Москох гастрольни комедин театрехь гайтира.

1999-чу шарахь дуьйна иза болх беш йу Москохарчу Лунан театран актриса^[4].

Ирина шен экранан дебют йира 1960 шарахь Марчелло Паглиерон «Леон Гаррос доттагӀ лоьху» цӀе йолчу комеди чохь. Сценаристашна юйукъахь Зорин Леонид а, Михалков Сергей а хиллачу фильмехь дебютантана лифтан операторан жима роль йелира, ткъа титрашна йукъахь хьахийна йацара.

Изза кхоллам бара Чипиженкон вастехь «Диц ма де… Луговая станци» фильмехь, цу чохь актриса съёмкаш йуккъахь дакъа лаьцна 1967 шарахь, Чипиженко дуьххьара хьахийна 1965 шарахь «Тхан цӀа» доьзалан драман титрашкахь, амма цуьнан васт — хьехархо Катя — аз делира актрисас Майа Булгаковас. Дуьххьарлера «йуьззина» роль йара «Къаьсттина мехала гӀуллакх» (1980) цӀе йолчу индустриальни драмехь^[5].

2003 шарахь дуьйна иза кест-кеста гучуйолу сериалашкахь, шайна йукъахь биографин фильмаш а йолуш, масала, «Сталинан зуда», цу чохь Ирина Георгиевнас ловзийна Крупская Надеждан роль, ткъа «Галина», цу тӀехь хьовсархошна дуьйцу Брежнев Леонидан йоьӀан шен дахарх лаьцна.

Цо дакъалецира «Воронинаш» а, «Интернаш» а, «80-гӀа шераш» а, «Кегийрхошна дӀало!» а, «Йалсамане дерриг а хаьа!» а, «Доьзалийн тӀом» а, «Миска Абрамовичаш» санна йолчу дийначу дуккха а дакъошкахь яьхначу фильмашкахь"^[6].

Актрисин трансформацин похӀма бахьана долуш цуьнан аьтто хуьлу цхьана сериалан тайп-тайпанчу эпизодашкахь тайп-тайпана васташ гайта. Масала, «Волковн сахьт» сериалехь Ирина Георгиевнин аьтто белира йалхо Татьяна Семёновна а, Глушкон зуда а ловзо, ткъа оццу сериалан шолгӀачу сезонехь цо ловзийра кхин а кхо роль: Клара, Татьяна Васильевна, Глафира.

Чипиженко Ирина шозза марехь хилла. Дуьххьара, лакхара ишкол чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа нийсса маре йахара иза. Шен хинволчу майрачунна вевзира иза шен ненаца Лиепажехь спектаклехь гастролашкахь йолуш. Сарахь хӀордахой кест-кеста лелачу клубе шен доттагӀчуьнца хелха йоьдура Ирина. Цигахь вевзира къоначу актрисана командир-лейтенант Бахарев Евгений. Дукха хан йалале, Евгенийн инициативаца, маре дахара къона зудий-майрий. 1957 шарахь цу шиннан йоӀ хилира Елена (тӀаьхьо иза италхочуьнга маре а йахана, Итале дӀайахара). Дукха хан йалале дӀасакъаьстира и шиъ^[6][7].

Ирина Георгиевнас къайле латтайо шен шолгӀачу майрачун цӀе. Хууш ду артисткин майра, ГИТИС чекхъйаьккхина волу, Горькийн цӀарахчу киностудехь масех фильман режиссёр а, продюсер а болх бина хилар. И захало а дӀасакъастарца чекхделира.

Актрисин тӀаьххьара кӀант, йаздархо Оснас Юрий, велира шаьшшиъ дехар ЗАГСе дан кечлуш. Цу бохаман цхьа а билгало йацара — кӀиранах говраш хахкар а, теннис ловзар а хазахетара цунна. Цхьана инсульто дӀадаьккхина литераторан дахар.

ЙоьӀан йоӀ Ольга (1984 шарахь йина).

• Нохчийн Республикин куьйгалхочун баркалла (2005 шо);
• Нохчийн Республикин культуран министерствон «Баккхий кхиамаш бахарна» мидал (2013 шо);
• «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхашна» мидал (2013 шо). 

• «Висякиш 2» детективийн сериалехь Чипиженкон турпалхочун цӀе йара актрисан — Ирина Георгиевна^[5].
• Цхьана интервьюхь актрисас мукӀарло дира, ша цкъа а пенсе гӀур йац, шен ницкъ ма-кхоччу сцени тӀехь хир йу аьлла: «Сан ролийн йаьшка йуьзна йу, цундела со сихло йаха. Суна ца лаьа хӀумма а дӀадала. Театр а, кино а сан дахар ду»^[6].
• Студент йолчу хенахь дуьйна Ирина кест-кеста а, чӀогӀа а цигарка озара, цо мукӀарло до, цо шена дахарехь уггаре а доккха хазахетар ло бохуш: «Тамашийна делахь а, цигара дӀа со вовшахтоха. Ткъа тахана, цигара дӀадоьхкуш долу низам тӀеэцначул тӀаьхьа, со дуьхьал лаьтта дуккха а проблемашца, хӀунда аьлча, со сигарета дӀайаккха дагахь йац. Цкъацкъа йаккхийчу гӀаланашкахь кино йаккха вогӀу со, ткъа цара тхо цхьана инзаречу отелехь дӀахӀиттадо, амма чоьнашкахь цигара чоьнаш а, пепельницаш а йац. Суна тамашийна хета иза. ХӀан-хӀа, вай дӀатесна дац, амма цара вай шелонна аракхуссу. Къаьстина чоь йе, дӀайуьйш йолу вытяжка а йолуш. Ас цунах лаьцна дуьйцуш дац, мелхо а — ас кегийрхошка боху, марз ма ло; со дуьхьал йу цунна. Амма нагахь санна со сигара узуш йелахь, со хӀинца а адам хила ло.
• Ала дашна, сан нана а йара цигара. ХӀетте а, цунах дӀакъаста гӀоьртира со, амма иза йелира шен 100 шо кхачале бутт хьалха»^[1].
• Ирина хазахеташ йу забаре дешнаш карладаха: «Къоналла бохург дац. КӀодалла а, гужамалла а бен дац»^[2].