Цийн рузма
Цийн рузма гайтина шина тайпана рузманца: мелхан (йуьртабахаман 农历 нунли[1]) а, беттан-мелхан (阴阳历 иньянли[1]). ШолгӀаниг цу шиннах историн агӀор йевза шина вариантех: Ся рузма (夏历 Ся ли[1], хьалхара ахтуьйра хилла некъийн цӀарах 夏), уггаре гӀарайаьлларг Малхбален Азехь, шо долало цуьнца бӀаьста; кхин а Цинь некъийн да Чжуань-сюй рузма, цуьнца шо долало гурахь (хьажа кхин а Цинь некъийн рузма 秦历).
Кхузаманан Цийчохь лело йолийна иштта Григорийн рузма а, амма беттан рузма, хьалха санна, шуьйра лелайо ламастан деза денош билгалдаха: "БӀаьстенан Ӏида" (Цийн керла шо), Гуьйренан йуккъера Ӏида а, кхин а, цхьацца тайпа йуьртабахаман белхан дӀадолоран денош къасто. «БӀаьстенан Ӏида» (Керла шо) беттан рузманца хийцалуш ду, хӀора шарахь «Хьалхара керла бутт» кхаьчначу дийнахь догӀуш а ду. Керла шо доладалар къобалдо шолгӀа керла бутт санна, Ӏаьнан малх цӀа кхачарера (21—22 декабрь) дуьйна дагардича, иза 1645 шарера 2644 шаре кхаччалц 21 январал хьалха хуьлу, 21 февралал тӀаьхьа а ца хуьлу[2] (масала, 4723 шо баьццара дечиган лаьхьа 2024 шеран 29 январера 2026 шеран 16 февраль кхаччалц). Ся рузманца «БӀаьсте йолало» хӀора шарахь 4, 5 йа 6 дийнахь февралан.
Ся рузма лелайо мантикин Ӏалашонна, масала, ловзар до йа учрежденеш дӀайоьлла дика денош хоржуш — муьлхха а кхин барамашкахь. Персоналан «къадаран карта» мин шу 命书 иштта лору, мантикин рузма Ся лелош.
Цийчохь григорийн рузманах олу «стандартан» (公曆 gōnglì), «малхбузе» (西曆 xīlì) йа «мелхан» (日曆 rìlì). Григорийн рузма йукъайаьккхинчул т\аьхьа цунах олура иштта керланиг, цигара схьа беттан рузма хилира — шираниг.
Истори
Шан муьрера рузма
.jpg)
Шан муьрера пал тасаран даӀахкаш тӀера шира йозанаш (вайн эрал XVI—XI бӀешо хьалхара) сурт хӀоттадо 12 беттах лаьтта шеран, цунна чохь дора эмпирин чухӀитториш кхойтталгӀа а, наггахь бейтталгӀа беттанийн рузма йоха ца йархьама, цуьнан малххӀиттарийн а, шеран заманийн а тӀедехкар. Оцу хенара дуьйна лелайо кхузткъа шеран цикл шераш а, денош а ларархьама. Ламасто лору шо долалуш хьалхара бутт кхетарца Ӏай малх цӀа беъначул тӀаьхьа.
Чжоу муьран рузманаш
Чжоу муьран шира йозанаш (вайн эрал XI—III бӀешо хьалха), масала, Чуньцю, сурт хӀоттадо 12 беттах лаьтта шеран, цу чохь кхойтталгӀа беттан чухӀиттораш ду. Беттан бохалла 29 а, 30 а де ду, ткъа кхин тӀе а де туху наггахь бутт чекхболуш керла бутт болабалар нисдеш.
ТӀетоьхна денош а, беттанаш а харжарехь лаамаза хиларан элементо кхачийна тайп-тайпана пачхьалкхийн рузманаш мелла а къаьсташ хила тарло, амма Чжоу пачхьалкхан рузма лоруш яра официалан рузма.
ТӀаккха а Чуньцюн анналаш тешалла до, Ӏай малх цӀа кхачар чекхбаьлча керлачу шеран доладар, дара Шан муьрехь санна, меттигашкахь (лаххара а Лу паччахьаллехь) леладора кхин а вайн эрал VII бӀешо хьалха.
Цинь некъийн рузма
Вайн эрал 221 шо хьалха, императоро Цинь Шихуандис вовхахтоьхна Цийчоь, цуо йина рузманан реформа, хӀоттийна йукъара рузма. Ӏаламан бохамаш ца хилийтархьама, шо доладалар дӀатеттина кхин а цхьаьна беттана тӀаьхьа, малх Ӏай цӀа баран хьалха ши бутт (иттолгӀа беттан чаккхе).
Цинь некъийн заманахь йукъайехира шеран 24 зама, уьш билглйохура эклиптехь малх латтарца, хилира коьрта йуьртабахаман рузманан бух. Шеран заманийн йацара Бутт леларца йукъаметтигаш.
Хань рузма
- Тайчу 太初
Цийнрузма, шен цӀе кхаьчна Сыма Цзянан хьалхара фундамента историн къинхьегам «Ши Цзи» бахьнехь, амма цуо ц ало цуьнан чоьтан сурт хӀотто алгоритм. ЧӀагӀдина Хань некъийн императоран У-дин омарца вайн эрал 104 шо хьалха, дуккха шерашкахь къахьегар бахьнехь конфуцийн Ӏилманчаша, проектехь дакъа лецира ша Сыма Цзяна.[3] Рузманан цӀе тиллина Тайчу (太初, Йоккха йуьхь), иштта тиллина У-динан паччахьаллин керла муьран а. Оцу рузманца, шеран йуьхьо кхо бутта хьалхахьа хьийзадора, гуьйренан йуьхьан бутт тӀе (кхоалгӀа циклан билгало Инь ), иза догӀу январь чекхболуш — февраль болалуш керла баттаца. Талламхойн тӀаьххьара бинчу белхашца, хьесапаш дина маьлхан (тропикийн) шеран йохалла 365,25 де хиларца.
Цийн рузманехь декъадалар
| Эклиптически йохалла |
Гоч | Цийн название[4] |
Японийн название |
Корейн название |
Вьетнамийн название |
Примерное число в Григорианан рузма[4] |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 315° | БӀаьстенан йуьхь 立春 личунь |
立春 риссюн |
입춘 (立春) ипчхун |
Lập xuân лэп сюан |
4—5 февраля | |
| 330° | ДогӀанан хи | 雨水 юйшуй |
雨水 усуй |
우수 (雨水) усу |
Vũ thủy ву тхюи |
19—20 февраль |
| 345° | Пора пробуждения личинок | 驚蟄 (惊蛰) цзинчжэ |
啓蟄 кэйтицу |
경칩 (驚蟄) кёнъчхип |
Kinh trập кинь чап |
5—6 марта |
| 0° | Весеннее равноденствие | 春分 чуньфэнь |
春分 сюмбун |
춘분 (春分) чхунбун |
Xuân phân сюан фан |
20—21 марта |
| 15° | Ясно и светло | 清明 цинмин |
清明 сэймэй |
청명 (清明) чхёнъмён |
Thanh minh тхань минь |
4—5 апреля |
| 30° | Хлебные дожди | 穀雨 (谷雨) гуюй |
穀雨 коку: |
곡우 (穀雨) когу |
Cốc vũ кок ву |
20—21 апреля |
| 45° | Начало лета | 立夏 лися |
立夏 рикка |
입하 (立夏) ипха |
Lập hạ лап ха |
5—6 мая |
| 60° | Малое изобилие | 小滿 (小满) сяомань |
小満 сё: ман |
소만 (小滿) соман |
Tiểu mãn тьеу ман |
21—22 мая |
| 75° | Колошение хлебов | 芒種 (芒种) манчжун |
芒種 бо: сю |
망종 (芒種) манъджон |
Mang chủng манг тюнг |
5—6 июня |
| 90° | Летнее солнцестояние | 夏至 сячжи |
夏至 гэси |
하지 (夏至) haji |
Hạ chí ха ти |
21—22 июня |
| 105° | Малая жара | 小暑 сяошу |
小暑 сё: сё |
소서 (小暑) сосо |
Tiểu thử тьеу тхы |
7—8 июля |
| 120° | Большая жара | 大暑 дашу |
大暑 тайсё |
대서 (大暑) дэсо |
Đại thử дай тхы |
23—24 июля |
| 135° | Начало осени | 立秋 лицю |
立秋 риссю: |
입추 (立秋) ипхчху |
Lập thu лап тху |
7—8 августа |
| 150° | Прекращение жары | 處暑 (处暑) чушу |
処暑 сёсё |
처서 (處暑) чхосо |
Xử thử сьы тхы |
23—24 августа |
| 165° | Белые росы | 白露 байлу |
白露 хакуро |
백로 (白露) пэкхро |
Bạch lộ бать ло |
7—8 сентября |
| 180° | Осеннее равноденствие | 秋分 цюфэнь |
秋分 сю: бун |
추분 (秋分) чхупун |
Thu phân тху фан |
23—24 сентября |
| 195° | Холодные росы | 寒露 ханьлу |
寒露 канро |
한로 (寒露) халло |
Hàn lộ хан ло |
8—9 октября |
| 210° | Выпадение инея | 霜降 шуанцзян |
霜降 со: ко: |
상강 (霜降) санъган |
Sương giáng шыонг зянг |
23—24 октября |
| 225° | Начало зимы | 立冬 лидун |
立冬 ритто: |
입동 (立冬) ипдон |
Lập đông лап донг |
7—8 ноября |
| 240° | Малые снега | 小雪 сяосюэ |
小雪 сё: сэцу |
소설 (小雪) сосоль |
Tiểu tuyết тьеу тует |
22—23 ноября |
| 255° | Большие снега | 大雪 дасюэ |
大雪 тайсэцу |
대설 (大雪) дэсоль |
Đại tuyết дай тует |
7—8 декабря |
| 270° | Зимнее солнцестояние | 冬至 дунчжи |
冬至 то: дзи |
동지 (冬至) тонъджи |
Đông chí донг ти |
21—22 декабря |
| 285° | Малые холода | 小寒 сяохань |
小寒 сё: кан |
소한 (小寒) сохан |
Tiểu hàn тьеу хан |
5—6 января |
| 300° | Большие холода | 大寒 дахань |
大寒 дайкан |
대한 (大寒) дэхан |
Đại hàn дай хан |
20—21 января |
Шеран хьалхара ши терахь: 19
| 31.01.00 | 19.02.01 | 08.02.02 | 29.01.03 | 16.02.04 | 04.02.05 | 25.01.06 | 13.02.07 | 02.02.08 | 22.01.09 |
| 10.02.10 | 30.01.11 | 18.02.12 | 06.02.13 | 26.01.14 | 14.02.15 | 03.02.16 | 23.01.17 | 11.02.18 | 01.02.19 |
| 20.02.20 | 08.02.21 | 28.01.22 | 16.02.23 | 05.02.24 | 24.01.25 | 13.02.26 | 02.02.27 | 23.01.28 | 10.02.29 |
| 30.01.30 | 17.02.31 | 06.02.32 | 26.01.33 | 14.02.34 | 04.02.35 | 24.01.36 | 11.02.37 | 31.01.38 | 19.02.39 |
| 08.02.40 | 27.01.41 | 15.02.42 | 05.02.43 | 25.01.44 | 13.02.45 | 02.02.46 | 22.01.47 | 10.02.48 | 29.01.49 |
| 17.02.50 | 06.02.51 | 27.01.52 | 14.02.53 | 03.02.54 | 24.01.55 | 12.02.56 | 31.01.57 | 18.02.58 | 08.02.59 |
| 28.01.60 | 15.02.61 | 05.02.62 | 25.01.63 | 13.02.64 | 02.02.65 | 21.01.66 | 09.02.67 | 30.01.68 | 17.02.69 |
| 06.02.70 | 27.01.71 | 15.02.72 | 03.02.73 | 23.01.74 | 11.02.75 | 31.01.76 | 18.02.77 | 07.02.78 | 28.01.79 |
| 16.02.80 | 05.02.81 | 25.01.82 | 13.02.83 | 02.02.84 | 20.02.85 | 09.02.86 | 29.01.87 | 17.02.88 | 06.02.89 |
| 27.01.90 | 15.02.91 | 04.02.92 | 23.01.93 | 10.02.94 | 31.01.95 | 19.02.96 | 07.02.97 | 28.01.98 | 16.02.99 |
Шеран хьалхара ши терахь: 20
| 05.02.00 | 24.01.01 | 12.02.02 | 01.02.03 | 22.01.04 | 09.02.05 | 29.01.06 | 18.02.07 | 07.02.08 | 26.01.09 |
| 14.02.10 | 03.02.11 | 23.01.12 | 10.02.13 | 31.01.14 | 19.02.15 | 08.02.16 | 28.01.17 | 16.02.18 | 05.02.19 |
| 25.01.20 | 12.02.21 | 01.02.22 | 22.01.23 | 10.02.24 | 29.01.25 | 17.02.26 | 06.02.27 | 26.01.28 | 13.02.29 |
| 03.02.30 | 23.01.31 | 11.02.32 | 31.01.33 | 19.02.34 | 08.02.35 | 28.01.36 | 15.02.37 | 04.02.38 | 24.01.39 |
| 12.02.40 | 01.02.41 | 22.01.42 | 10.02.43 | 30.01.44 | 17.02.45 | 06.02.46 | 26.01.47 | 14.02.48 | 02.02.49 |
| 23.01.50 | 11.02.51 | 01.02.52 | 19.02.53 | 08.02.54 | 28.01.55 | 15.02.56 | 04.02.57 | 24.01.58 | 12.02.59 |
| 02.02.60 | 21.01.61 | 09.02.62 | 29.01.63 | 17.02.64 | 05.02.65 | 26.01.66 | 14.02.67 | 03.02.68 | 23.01.69 |
| 11.02.70 | 31.01.71 | 19.02.72 | 07.02.73 | 27.01.74 | 15.02.75 | 05.02.76 | 24.01.77 | 12.02.78 | 02.02.79 |
| 22.01.80 | 09.02.81 | 29.01.82 | 17.02.83 | 06.02.84 | 26.01.85 | 14.02.86 | 03.02.87 | 24.01.88 | 10.02.89 |
| 30.01.90 | 18.02.91 | 07.02.92 | 27.01.93 | 15.02.94 | 05.02.95 | 25.01.96 | 12.02.97 | 01.02.98 | 21.01.99 |
Беттан-мелхан рузма
Цийн-мелхан рузманехь бутт болалуш лору керла бутт кхетарца, уьш хилара билгалчу шина йуьртабахаман шарахь. Нагахь санна шина йуьртабахаман шарахь ши керла бутт кхетар хилахь, беттан цхьа лоьмар лору шина баттахь: масала, 6-гӀа баттахь богӀу 6-гӀа високосан бутт (閏六月, Rùn Liùyuè), цул тӀаьхьа 7-гӀа бутт. 11-гӀа високосан беттан метта лелайо «12-гӀа беттан» (十二月, Shíèryuè) цӀе.
Беттан-мелхан рузма
| Беттан лоьмар | Керла бутт болабалар — керла беттан йуъахь | Фенологин цӀе | ЦӀе лаьттан ген тӀехула | ХӀокху заманан цӀе |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 21 январь — 20 февраль | 陬月 (zōuyuè) — сонера бутт | 寅月 (yínyuè) — цӀоькъалоьман бутт | 正月 (zhēngyuè) — хьалхара бутт |
| 2 | 20 февраль — 21 март | 杏月 (xìngyuè) — туьркан бутт | 卯月 (mǎoyuè) — пхьагалан бутт | 二月 (èryuè) — шолгӀа бутт |
| 3 | 21 март — 20 апрель | 桃月 (táoyuè) — шапталан бутт | 辰月 (chényuè) — саьрмикан бутт | 三月 (sānyuè) — кхоалгӀа бутт |
| 4 | 20 апрель — 21 май | 梅月 (méiyuè) — хьечан зазан бутт | 巳月 (sìyuè) — лаьхьан бутт | 四月 (sìyuè) — боьалгӀа бутт |
| 5 | 21 май — 21 июнь | 榴月 (liúyuè) — руманан бутт | 午月 (wǔyuè) — говран бутт | 五月 (wǔyuè) — пхоьалгӀа бутт |
| 6 | 21 июнь — 23 июль | 荷月 (héyuè) — лотосан бутт | 未月 (wèiyuè) — гезан бутт | 六月 (liùyuè) — йалхолгӀа бутт |
| 7 | 23 июль — 23 август | 蘭月, 兰月 (lányuè) — орхидеян бутт | 申月 (shēnyuè) — маймалан бутт | 七月 (qīyuè) — ворхӀалгӀа бутт |
| 8 | 23 август — 23 сентябрь | 桂月 (guìyuè) — османтусан бутт | 酉月 (yǒuyuè) — боргӀалан бутт | 八月 (bāyuè) — борхӀалга бутт |
| 9 | 23 сентябрь — 23 октябрь | 菊月 (júyuè) — хризантемин бутт | 戌月 (xūyuè) — жӀаьлин бутт | 九月 (jiǔyuè) — иссалгӀа бутт |
| 10 | 23 октябрь — 22 ноябрь | 露月 (lùyuè) — тхин бутт | 亥月 (hàiyuè) — хьакхин бутт | 十月 (shíyuè) — иттолгӀа бутт |
| 11 | 22 ноябрь — 22 декабрь | 冬月 (dōngyuè) — Ӏаьнан бутт; 葭月 (jiāyuè) — эрзан бутт | 子月 (zǐyuè) — мукадехкан бутт | 十一月 (shíyīyuè) — цхьайтталгӀа бутт |
| 12 | 22 декабрь — 21 январь | 冰月 (bīngyuè) — шен бутт | 丑月 (chǒuyuè) — бугӀан бутт | 腊月, 臘月 (làyuè) — тӀаьххьара бутт |
Дуьненан пачхьалкхашкахь цийн рузмана гӀарайалар
Цийн рузмагӀарайаьлла тайп-тайпана дуьненан мехкашкахь. Сих-сиха керла шо тӀедар дӀанисдо цхьаьна шеран сийлаллица цийн рузманца.
ССРС цийн рузма йукъайаьлла 1970-гӀа шерашкахь. 1990-гӀа шерашкахь Российн цийн зодиакан система шуьйра гӀарайелира[5].
Цийн рузмана сурт хӀоттадо дуккха а Ӏилманан къинхьегамашках а, жайнашкахь а[6].
Хьажа кхин а
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 Агеев, 2012, с. 226.
- ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуmathтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Сыма Цянь, Исторические записки, перевод Р. В. Вяткина, т.2 гл. 12, стр. 282.
- ↑ 1 2 Климишин, 1990, с. 201.
- ↑ Новость: Змея, бык и петух. Почему так популярен китайский циклический календарь и причем здесь животные. altapress.ru (2023 шеран 23 декабрь). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 14 ноябрь.
- ↑ Секреты китайского календаря, «Научная Россия» (2020, 16 сентябрь). Дата обращения: 14 ноябрехь 2024.
Литература
- Крюков М. В. К проблеме циклических знаков в древнем Китае // Древние системы письма. Этническая семиотика. М., 1986.
- Воробьёв А. Н. Традиционный китайский календарь: Ежегодник, 2002 год /Авт. ст. и пер. с кит. А. Н. Воробьёв; Отв. ред. М. Л. Титаренко.- М.: Изд. дом «Восток», 2001.- 102 с.: ил., схемы, вкладыш.
- Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — С. 196—197. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
- Агеев Н. Ю. О шести древних китайских календарях(оьр.) // Общество и государство в Китае : журнал. — ИВ РАН, 2012. — Т. 43, № 3. — С. 225—237.
Хьажоргаш
- Раздел китайского календаря в веб-приложении «Creounity Машина Времени» Архиван копи 2011 шеран 9 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — приведены инструкции по датировке монет китайских провинций конца XIX — начала XX веков в соответствии с китайским циклическим календарём.
- The Mathematics of the Chinese Calendar(ингалс.) — «Математика китайского календаря».
- Клаус Тондеринг. Часто задаваемые вопросы о календарях. Раздел 9. Китайский календарь. Архиван копи 2008 шеран 22 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Циклическая Хронология Вьетнама Архиван копи 2011 шеран 16 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- 12 животных восточного календаря Архиван копи 2018 шеран 5 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Календарь на 1—3999 год с праздниками и памятными датами (Китай, 1—1752 по юлианскому календарю, 1753—3999 по григорианскому календарю, англ.) Архиван копи 2022 шеран 4 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Календарь на 1583—2299 год с датами начала года. Архиван копи 2022 шеран 4 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Китайский календарь Архиван копи 2017 шеран 22 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Соответствие григорианских и китайских дат в 1901—2100 годах Архиван копи 2020 шеран 27 июлехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Китайский календарь и альманах Архиван копи 2021 шеран 12 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — веб-приложение солнечно/лунный календарь (альманах) на период 1900—2049 годы (расчёт поправки на местное солнечное время для указанного населённого пункта в конкретную дату, расчёт карты дня для каждого часа, описание влияний для дней и часов, расчёт положительных и отрицательных влияний и многое другое).