Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Хьозакепарниш

Хьозакепарниш (лат. Passeriformes; шира цӀе — хьозарчий[1]) — уггаре дукха олхазарийн тоба (5400 герга кеп). Дукхаха долчу декъех кегийра а, йукъера а олхазарийн барам, дуккха а кӀастало шен куьцаца а, дахаран васташца а, дахаран билламашца а, рицкъ даккхаран кепаца а. ДӀасдаьржина дерриг а дуненахь.

Палеонтологи

Шира хьозакепарниш йоца зӀок йолуш, йалташ дуучера олхазарш, карийнера эоценехь АЦШ-хь а, Германехь а[2].

ТӀехулара куц

Тайп-тайпана кепара зӀок хуьлу, цкъа а боьххьера къевлана цахуьлу дукъ. Когаш тӀаьхь месаш хуьлу кӀажана тӀекхаччалц, хьалхара къевлина масех (дукха хьолехь 7 декъаца) йоккхо чӀурамца. ПӀелг биъ бу, царех цхьаъ тӀехьа, кхоъ хьалха бирзина бу; шиъ арахьара пӀелг йерриг йохаллехь хьалхара хьакхолг тӀе кхаччалц цхьанатесна пардоца.

ДегӀан дохалла 9,5 см хуьлу (королёк) 65 см кхаччалц (къиг). Боьршанарш дукхах йолу кепаш йаккхийра хуьлу стечарел. Дукхах йолчера къаьстана басехь сте-боьршаллин диморфизм хуьлу, дека олхазарш (боьрша хуьлу).

ДӀасадаржар

Массо меттахь дӀасадаьржина , Антарктикехь а, цхьацца долу Ӏапказан гӀайренаш тӀаьхь а доцуш ду, къаьсттина дукха ду тропикин хьаннашкахь. Хилла йолу ССРС деха 310 тайпа.

Дахаран кеп

Дахар дитташ тӀаьхь ду, кӀеззиг дерш, латта (масала, нӀаьвланаш) йа тархаш тӀаьхь деха, цхьадолчара хи чохь шена даар лоху. Тропикашкахь гуттара цхьана меттехь дехаш долу йа кхерсташ лелаш дерш хуьлу, барамера асанехь — дӀакхелхарш деха. Бен ца бечу хенахь уьш лела жатташкахь.

Дукхах долчеран уьйр йу дечиган а, коьллийн а ораматашца. Тайп–тайпа сагалматаш дуу цхьадолчара, вукхара бецаш йуу, амма даар ийна ду. Сагалматаш дуу (царна йукъахь йуьртан а, хьуьнан а бахамашна зие дийриш), асарийн хӀуш дуу, кӀезиг долчара (хьозарчий) зие дан тарло дӀадийначу йалташна а, кхечу ораматашна а.

Дебар

Массо а хьозакепарниш кӀорни тайпана кхиаран амал йу, цунах доьзна кхиина бен бар. Даиманна цхьана меттехь бен беш ду хьозарчий. Хьозакепарчара чӀогӀа ларйо шай бен бина меттиг.

Массо а моногамаш ду. Сте-боьршаллин кхиар 1 шо кхаьчча хуьлу. Тевна тӀаьхь а Ӏа, хӀума йаайо дас а, нанас а. КӀорнеш цхьа гуьнахь доцуш хуьлу, дукха хьолехь уьш бӀаьрзе хуьлу, тӀаьхь чо боцуш хуьлу йа наггахь чо болуш хуьлу, дуккха а хан шен бен чохь йоккха цара; даиманна хила йеза температура оцу сохьтехь дӀа ца хӀутта. Царех къаьстина къигкепара олхазарш, керла даьккхина олхазаран 6—8 % доккха долу олхазаран массера[3]. Шаран чохь шозза а, сов а тевна хуа (тропикашкхахь а, субтропикашкахь муххале а), 4—8 хӀоа доккху, уьш къорза хуьлу. Экстремалан цхьадолчара 1 хӀоа доккху Австралин кепаш цхьадолчара 15—16 доккха цӀирцӀирхьоза. Эмбрионан кхиар сиха хуьлу.

Адамаш а, хьозакепарниш а

Йуьртан бахамехь хьозакепарниш — коьрта гӀончаш хуьлу йалташна а, хьаннашна а зие дечу сагалматашна дуьхьал. Тобанан векалийн пайда чӀогӀа боккха бу.

Адмашна йуккъехь дехашдолу олхазарш кхераме хуьлу ун лазарш даржорна. Тайп-тайпана кепара олхазарш даьржина йуьртарбахаман кӀошташкахь, дийна йалташна шорта зие деш. Дуккху гулделча тоьпаца а, кхерамца а къахкадо. Цхьадолу хьозакепарниш дууш хуьлу мерза жижиг долун дера. Царна таллар ЛаьттайуккъерахӀорд гуьйрана тӀехула довлуш.

Цхьадолу хьозакепарниш дуьненчура дарна кхерам болуш адмаша лардеш ду. МСОП ЦӀен тептар тӀаьхь ду 84 кепара а, 66 бухара кепара, оцу тобана йукъадогӀу олхазарш.

Классификаци

Дуьненчохь 5 эзар сов хьозкепарниш ду[4], уьш 60 % олхазарийн кепех ду. Тоба йекъало 3 бухара тобанна: Acanthisitti, мохь боьтту хьозакепарниш а, дека хьозакепарниш а.

Бухара тоба Acanthisitti[5][6]

Бухара тоба Мохь бетта хьозакепарниш, йа тираннаш (Tyranni)

Бухара тоба Дека хьозакепарниш (Passeri)

Билгалдахарш

  1. ↑ В настоящее время название семейства Passeridae.
  2. ↑ Gerald Mayr, Lance Grande, Daniel T. Ksepka. Oldest Finch-Beaked Birds Reveal Parallel Ecological Radiations in the Earliest Evolution of Passerines (English) // Current Biology. — 2019-02-18. — Т. 29, вып. 4. — С. 657–663.e1. — 0960-9822. — DOI:10.1016/j.cub.2018.12.040.
  3. ↑ Pettingill O. S., Jr. Ornithology in Laboratory and Field. — Academic Press, 1985. — P. 316. — 403 p. — ISBN 9780323138925.(ингалс.)
  4. ↑ По некоторым более ранним сведениям, к отряду причисляли 870 родов и 5700 видов, из которых около 1900 живут в одной тропической Америке; см.: Брандт Э. К. Воробьиные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  5. ↑ Ericson P. G. P. Evolution and biogeography of suboscine birds analysed by DNA sequence data – a research program at the Swedish Museum of Natural History(ингалс.) // Zoologische Mededelingen : журнал. — Leiden, 2005. — 30 November (vol. 79, no. 3 (19)). — P. 173—174. — 0024-0672.
  6. ↑ Ohlson J. A., Irestedt M., Ericson P. J. P., Fjeldsa J. Phylogeny and classification of the New World suboscines (Aves, Passeriformes)(ингалс.) // Zootaxa : журнал. — 2013. — 7 February (vol. 3613, no. 1). — P. 1—35. — 1175-5326. — DOI:10.11646/zootaxa.3613.1.1. — PMID 24698900. Архивйина 2016  шеран  22 декабрехь.
  7. ↑ Кеп:Книга:Жизнь животных

Категореш