Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Хасбулатов, Асланбек Имранович

Асланбек Ӏимранан воӀ Хасбулатов (1937 шеран 24 ноябрь, Соьлжа-ГӀала — 2013 шеран 2 октябрь, Соьлжа-ГӀала) — советийн а, Россин а Ӏилманча, историн Ӏилманийн доктор, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо, ГӀалгӀайн Республикин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо[1].

Биографи

Вина 1937 шеран 24 ноябрехь Соьлжа-ГӀалахь[2]. 1944 шарахь доьзалца цхьаьна махках ваьккхира Кхазакхстане, депортацехь ваьхна Къилбаседа-Кхазакхстанан областан Полудино эвлахь[2]. 1954 шарахь чекхйаьккхира Полудинан йуккъера школа; И шарахь доьзал дӀакхелхира Алма-Ата[1].

1955-чу шарахь С. М. Кировн цӏарахчу Кхизакхийн пачхьалкхан университетан(оьр.)нохч. историн факультетан заочни отделене деша вахара, 1956-чу шарахь университетехь стадион йарехь герггарчу хьесапехь болх бар бахьана долуш очни отделене дехьаваьккхира. 1960 шарахь историн факультетан диплом делира, даймахка йухавирзира[2].

1960 шарахь деша веара Дагестанан пачхьалкхан университетан(оьр.)нохч. аспирантуре; Цуьнан Ӏилманан куьйгалхо вара профессор Расул Магомедович Магомедов(оьр.)нохч.[1]. 1963-чу шарахь, аспирантура чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Министрийн Советана йукъайогӀучу историн, меттан, литературин Ӏилманан-талламан институте балха дехьаволу[2]. 1964 шарахь цо кандидатн диссертаци ларйина тема а йолуш: «Революция 1905—1907 годов в Чечено-Ингушетии»[1].

1964 шарахь хилира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн-филологин факультетан историн кафедран лакхара хьехархо, 1967 шарахь — доцент[1]. 1969 шарахь институтан реорганизацин жамӀехь кхоллайелира ша йозуш йолу историн факультет, коьртехь Хасбулатов а волуш; цо факультетан деканан дарж лелийра 1997 шо кхаччалц[2].

1996—2001 шерашкахь вара университетан проректор, 2001 шарахь дуьйна — Хьамзат Ибрагимовн цӀарах долчу Комплексан Ӏилманан-талламан институтан гуманитаран талламийн декъан доладархо[1]. Цуьнца цхьаьна Нохчийн пачхьалкхан университетан Нохчийчоьнан къаьмнийн историн кафедрин куьйгалхо вара иза, Нохчийн хьехархойн институтан къоман историн кафедрин профессоран даржехь а вара иза[2].

2011 шарахь цо диссертаци ларйина докторан цӀерна тема а йолуш: «Социально-экономическое и политическое положение Чечни во второй половине XIX — начале XX в.»[3].

Кхелхина 2013 шеран 2 октябрехь Соьлжа-ГӀалахь[1][2].

Ӏилманан белхаш

Хасбулатовн ӏилманан хьаштийн сферина йукъадогӏура XIX бӏешеран шолгӏачу декъехь а, XX бӀешо долалуш А Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь А социалан-экономикин а, политикин а кхиаран, революцин-маршонан боламан тайп-тайпана аспекташ Ӏамор[1]. ТӀаьхьарчу шерашкахь Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а XIX бӀешеран 60-70-гӀа шерашкара мехкан-административан а, аграрийн а реформаш толлуш а, Соьлжа-ГӀалин мехкадаьттан промышленностан кӀошт дӀахӀоттош а, революци хилале Нохчийчохь а, ГӀалгӀайчохь а латтанаш лелош а, Россин товаран-ахчанан йукъаметтигаш кхиаро Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а йуьртабахамна 1917 шо кхаччалц Ӏаткъам беш а вара[2].

Нохчийчоьнан къаьмнийн историна лерина 200 сов публикаци йу цуьнан долахь[4]. Царна йукъахь 6 монографи, коллективан белхашкахь дакъош, коьртачу Ӏилманан журналашкахь йаззамаш[3].

СовгӀаташ а, цӀераш а

  • Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо;
  • ГӀалгӀайн Республикин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо;
  • Нохчийн Республикин «Интеллектуалан центр» преми «Дешар» номинацехь (2006)[5].

Доьзал

  • Да — Имран Чукин воӀ, бахаман декъехь жоьпаллин даржашкахь хилла.;
  • Нана — Жовзан Якъубан йоӀ, хӀусамнана ;
  • Ваша — Ямлихан Хасбулатов (вина 1935 шарахь), нохчийн советийн а, Россин а йаздархо, ССРС-н йаздархойн Союзан декъашхо, Нохчийн Республикин йаздархойн Бертан председатель;
  • Ваша — Руслан Хасбулатов (1942—2023), политикин гӀуллакххо, Ӏилманча а, публицист а, РАН-ан декъахо-корреспондент, Россин Федерацин Лакхарчу Советан тӀаьххьара председатель[6];
  • Йиша — Зулай Хасбулатова, историн Ӏилманийн доктор, этнограф, этнолог, Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетан профессор[7].

Библиографи

Монографеш

  • Хасбулатов А. И. Чечено-Ингушетия накануне первой русской буржуазно-демократической революции. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1963. — 75 с.
  • Хасбулатов А. И. Борьба трудящихся Чечено-Ингушетии в первой революции, 1905—1907 гг.. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — 131 с.
  • Хасбулатов А. И. Чечено-Ингушетия накануне и в период первой русской революции 1905—1907 гг.. — Грозный, 1991. — 146 с.
  • Хасбулатов А. И. Развитие промышленности и формирование рабочего класса в Чечено-Ингушетии (конец XIX — нач. XX в.). — М., 1994. — 80 с.
  • Хасбулатов А. И. Установление российской администрации в Чечне (II пол. XIX — нач. XX вв.). — М.: Изд-во «Русь», 2001. — 238 с.
  • Хасбулатов А. И. Аграрные преобразования в Чечне и Ингушетии и их последствия (XIX — начало XX века). — М.: МГОУ, 2006. — 276 с. — ISBN 5701709574.

Коллективан белхаш

  • Хасбулатов А. И., Мужев Ф. И., Фирстов И. И. и др. Мордовия в годы первой русской революции: исторический очерк, Выпуски 1—6. — Нальчик: Кабардино-Балкарское книжное издательство, 1961. — 264 с.

Иэс

2015 шеран 26 ноябрахь Нохчийн пачхьалкхан университетехь дӀайаьхьира Асланбек Хасбулатовн цӀарах лекцин зал схьайеллар[8]. 2015 шеран 26 ноябрехь Нохчийн пачхьалкхан университетехь дӀайаьхьира А. И. Хасбулатовн дагахь — дагахь лерина Йерригроссийн Ӏилманан-практикин конференци «Россин а, Къилбаседа Кавказан къаьмнийн а XIX—XX бӀешерашкахь: социалан-экономикин, политикин, культурин йукъаметтигийн зеделларг»[4].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Хасбулатов Асланбек Имранович — Персоналии. Govzalla.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Асланбек Хасбулатов был ученым с мировым именем. ИА «Грозный-информ» (2013 шеран 3 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.
  3. ↑ 1 2 Хасбулатов Асланбек Имранович — Диссертации. Famous-Scientists.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.
  4. ↑ 1 2 А. И. Хасбулатов: человек науки. Белорусский государственный университет. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.
  5. ↑ Жизнь, отданная науке. ИА «Грозный-информ» (2013 шеран 28 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.
  6. ↑ Умер последний председатель Верховного совета РСФСР Хасбулатов(оьр.), TACC. Архивировано 27 сентябрехь 2025 года. Дата обращения: 24 июлехь 2026.
  7. ↑ Её призвание — наука. Вести Чеченской Республики (2019 шеран 9 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.
  8. ↑ В ЧГУ открыли лекционный зал им. Асланбека Хасбулатова. ИА «Грозный-информ» (2015 шеран 26 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июль.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш