Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Тикси

Тикси (оьрс. Тикси; якут. Тиксии — «пристань, место встречи»)[2]— гӀалин кепара эвла, Республикин Саха (Якути) Булунан улусан административан центр. Якутехь къилбаседан йоккха нах беха меттиг.

Россин уггар къилбаседара порт, кхин а «Якутин хӀордан кевнаш» олу[3].

Этимологи

Эвлан цӀе схьайаьлла якутийн маттахь Тиксии бохучу дашах, гочдича «букъарш а, йистедогӀийла а, меттигин цхьанакхетар» аьлла[2].

География

undefined

ГӀалин кепара эвла лаьтта Поляран гона тӀехула, Лена хин чудоьжначу малхбалехьа, Лаптевн хӀордан изза цӀе йолчу бухтан бердаца. Иза йу Генарчу Северан регионехь. Якутска кхаччалц йолу геналла 2200 км сов йу.

Эвлан латта лаьмнашца ду. Къилба-малхбузехьа а, къилба-малхбалехьа а, къилба-малхбалехьа а агӀонашца йуртан доза ду Лаптеван хӀордаца; малхбален а, къилбаседа-малхбален а агӀонаш тӀехь цунна го бина лаьмнаш; малхбузехь доза ду Булункан хица, иза охьадоьду Булункан бухе йуртана гергахь.

Муниципальни йерриг латтан йуккъера майда йу 26,54 эзар гектар[4].

Истори

Тиксин бух дуьххьара дийцина 1739 шарахь Д. Лаптевс Горелайан Губа цӀарца. 1878 шарахь А. Э. Норденшельдан экспедицин декъашхочо О. Нордквиста керла цӀе кховдийра — якутийн «тиксии» (йистедогӀийла) — хӀетахь дуьйна лаьтташ йу[5].

1932 шарахь бухте кхаьчна дуьххьарлера Ӏаьнан нах, кхоьллина полярни метеостанци. 1933 шарахь Лена-Хатангски экспедицин отрядо кхоьллина порт а, эвла а. ГӀалин кепара эвла хилира 1939 шарахь, 1938 шарахь кхоьллина Тиксин Арктикан хӀордан порт. 1941—1944 шерашкахь Тикси хилира Арктикан колоннашна дӀахӀитто пункт. 1957 шарахь йира Тикси Полярни геокосмофизикан обсерватори «Тикси».

Советан Ӏедалан шерашкахь эвлан бахархойн терахь тӀаьхь-тӀаьхьа алсамдолуш дара (1960 шарахь 4, 800 эзар стан). Бахархойн уггаре лакхара терахь дӀайаздина 1990 шарахь — 11,6 эзар стаг. Цул тӀаьхьа 1990-гӀа шерашкахь бахархойн дикка арадовлар хилира, ткъа 2000 шарахь бахархойн терахь 5, 8 кхаьчна[4].

Советан тӀеман инфраструктура

Шийла тӀом болчу хенахь Тикси хилира советан стратегин авиацин мехала застава. Кхузахь кхоьллина стратегин бомбанаш йеттачу кеманашна лерина аэродромийн маша.[6] Эвлана йукъахь болх беш йара масех тӀеман аэродром:

Коьрта аэродром (хӀинца «Тикси» аэропорт) йира 1950-гӀа шерашкахь советан генарчу авиацин бомбанаш йеттачу кеманашна. Цо лелайора стратегин авиацин оперативни а, сов а аэродром, Арктикан операцин тобанан (АОТ) 37-гӀа хӀаваан эскаран дакъа. 1956 шарахь дуьйна Тикси-3-хь дӀахӀиттийна Россин генарчу авиацин дакъош[7].

«Тикси-Западный» (иштта йевзаш йу «Тундрови» йа «Тикси-бетоннан») — эвлан 7-10 км малхбузехьа лаьтта уггаре а къайлаха аэродром. Иза лелайора сов аэродром санна 1970-80-гӀа шерашкахь[8]. Ӏаьнан заманахь, ло дилларан некъ кечбинчул тӀаьхьа, иза лелайора Ту-95 а, 3М а стратегин бомбанаш йеттаран кеманаш охьаховшаран меттиг санна[8].

Тиксихь дӀахӀоттийна йара Ту-95МС стратегин бомбанаш йеттачу кеманийн эскадрон (леррина йоцу «Черчий» цӀе) а, церан техникан гӀоьналлин белхахой а[9]. Аэродром ларъеш йара танкийн полк, уллехь йара ПВО-н база, станцеш лелайора Ӏамерикан хӀорда бухара кеманашна тӀаьхьакхиа[6]. Иштта Тикси чохь йара Генарчу Къилбаседехь тӀеман белхахойн психика а, лелар а толлуш Ӏаморан полигон[6].

Эвла кхаа декъе йекъало: Тикси-1 (граждански порт а, административан центр а) а, Тикси-2 (хьалха къайлаха тӀеман дакъа хилла, хӀинца законсервированни) а, Тикси-3 (аэродромна уллехь йолу тӀеман гӀала) а[10]. Тикси-3 цӀе схьайаьлла почтан индексан тӀаьххьарчу терахьех.

Советан Ӏедал долчу шерашкахь хаддаза алсамдолуш дара эвлара бахархой. Уггаре лакхара барам дӀайазбина 1989 шарахь — 11 649 стаг. 1990-чу шерашкахь эвланбахархойн доккха дакъа дӀадахара[11].

2012 шарахь тӀеман реформа бахьана долуш дӀакъевлира Тикси-3 олучу генарчу авиацин база, аэродромера техника дӀайаьккхира, Якутске нийса пассажиран лелар сацийра[7]. 2012-чу шарахь эсаран беттан 1-чу дийнахь тӀеман министралло дӀакъевлира аэродром меттахӀотторхьама[12]. И бахьана долуш 9 эзар сов стеган авиазӀе хаьдда, кхачанан а, молханийн а кхачо йоьхна[6].

2013-чу шеран оханан беттан 16-чу дийнахь тӀеман министран Шойгу Сергейн сацамца аэродром йуха а схьайиллина пачхьалкхан авиацина гӀуллакх дан[13]. 2018-чу шарахь 45-чу эскаран 3-чу дивизин ПВО-н дакъошна лерина Тикси-3 олучу меттигехь кхузаманан модулан тӀеман лагерь йан йолийра[10].

Бахархой

Бахархойн дукхалла

Бахархойн дукхалла
1939[14]1959[15]1970[16]1979[17]1989[18]2002[19]2009[20]
697↗4833↗8099↗9505↗11 649↘5873↘5566
2010[21]2011[22]2012[23]2013[24]2014[25]2015[26]2016[27]
↘5063↗5178↗5496↘5023↘4660↘4557↘4556
2017[28]2018[29]2019[30]2020[31]2021[32]2022[33]2023[34]
↗4604↘4537↗4602↗4793↘4173↗4201↗4440

Климат

2500
5000
7500
10 000
12 500
15 000
1939
2002
2013
2018
2023

Экономика

Тикси эвлан социалан-экономикан кхиар доьзна ду территорин экономикан къаьхкина хилар, экономикан жигараллин объективни лакхара кхерамца а, синтем боцу дахаран хьелашца а, Ӏаламан факторийн экстремал цхьаьнакхетар бахьана долуш а, массо а тайпана инфраструктура кхиаза хиларца а.

2018-чу шарахь йина 0,9 МВт мохан станци.

2020-чу шарахь «РусГидро» компанино дӀайолийра мохан-дизель комплекс (МДК), шена чохь мохан фермах а, 3 МВт дизельни электростанцех а, 1 МВт латторан системех а лаьтташ. Оцу комплексан аьтто бу шарахь 12 миллион сов кВт.ч ток йан а, 500 тонне кхаччалц дизель-йагориг кӀелхьарайаккха а[35].

Транспорт

undefined
Хикеманаш лелар

Тикси иза Россин Арктикан портех цхьаъ йу. Навигацин(оьр.)нохч. мур кхаа баттахь ца кхоччуш лаьтта. Асаран баттера дуьйна товбецан батте кхаччалц лела «Механик Кулибин» хин некъахойн кема (ворхӀ рейс хӀора сезонехь).

Авиаци

Цхьаьна болх беш йолу федералан маьӀна аэропорт йу. Аэропортехь дӀатарло пачхьалкхан а, граждански а авиацин кеманаш.

Аэродром меттахӀоттийра 2017 шарахь. Цу чохь дӀахӀитта йиш ю Ан-24 (Ан-26) а, Ан-72 (Ан-74) а, Ан-12 а, Ан-140 а, ДХК-8 — Q-300 а, −400 а, Ил-18 а, Ил-76 кеманаш а, ткъа иштта кегийра кеманаш а, массо а тайпанан вертолёташ а[36].

Дешаран хьукуматаш

Арктикан дуккха а дисциплинийн гимнази Тиксинская юккъера школа № 1 Тиксинская юккъера школа № 2 Тиксинская цӀе йолу берийн исбаьхьаллин школа Классал арахьара дешаран центр

  • Арктикан дуккха а профилин гимнази;
  • Тиксинск ЙуДИ № 1;
  • Тиксинская ЙуДИ № 2;
  • Тиксински цӀе йолу берийн исбаьхьаллин ишкол;
  • Ишколан арахьара дешаран центр[37].

Оьздангалла

Оьздангаллин хьукуматаш

  • Арктикан Тиксин исбаьхьаллин а, оьздангаллин а музей а[38];
  • «Айхалин» этнокультуран центр[39].

«Тиксински кино а фотостуди» — халкъан тоба (цӀе йелла 1979 шарахь), эвлахь болх беш йу. Cтудино гулйина шатайпа суртдиллархойн а, видеон а материалаш Арктикан Ӏаламах а, халкъан говзанчаш кхоллараллех а, Къилбаседан меттигера къаьмнийн барта кхоллараллех а лаьцна. Цуьнан коьрта тидам тӀебохуьйту суртийн а, видеон а документаш архивашкахь лардарна[40].

ХӀора шарахь дӀахьо улусан берийн фестиваль «Поют и танцуют дети Севера»[41].

Сийлаллаш

undefined
  • Ӏаламан заповедник «Усть-Ленский»;
  • Э. Тикси-3 Спас Нерукотворнт дечигах йина килс (2006 шарахь йина)[42].

Климат

Кхузахь климат луьра йу, субарктикан (арктикан) йу, хӀордан тӀеӀаткъамца барамехь йу. Ӏаьнаш деха хуьлу (товбецан баттера дуьйна асаран батте кхаччалц), чӀогӀа мох а, кест-кеста дарц а долуш. Аьхке йоца а, шийла а хуьлу, амма йоца хан хила тарло +25 °C лакхара температура йолуш. Кхолламан баттахь йуккъера температура −30—33 °C йу, ткъа уггаре бовха бутт (хьаьттан бутт) йуккъера температура +7,5 °C гергахь хуьлу. Поляран буьйса лаьтта 67 дийнахь (лахьанан баттера дуьйна кхолламан батте кхаччалц), ткъа поляран де лаьтта 86 дийнахь (хӀутоссург баттера дуьйна хьаьттан батте кхаччалц). Шарахь йис хила тарло.

Даим лаьтта гӀура нуьцкъаллица 300—400 м; аьхка жигара шардар бен ца дерзадо (0,3—1,5 м). Охьаоьгу гергарчу хьесапехь йочанаш 240 мм шарахь. Ло диллар лаьтта 250 дийнахь гергга, 32 см кхаччалц кӀоргене кхочу (уггаре дукха 44 см, цхьадолчу шерашкахь 99 см кхаччалц).

ТӀехь лела мох: аьхка къилба-малхбалехьа а, Ӏаьнан къилба-малхбузера а. Шарахь йуккъера мохан чехкалла — 5,1 м/с йу. Йис (Ӏаьнан 109 дийне кхаччалц, гергарчу хьесапехь 800 сахьт) дукха хьолахь хуьлу къилба-малхбузера а, къилбаседехьара а мохца; дукхахберш йуккъерачу барамехь а, чӀогӀа а бу.

ЦӀена лаххара температура йу −50,5°С. Уггар шийла бутт бу чиллин бутт (йуккъера температура −39,2°С кхаччалц). Тикси гӀалахь дуьненайукъара климатна мониторинг йеш йолу обсерватори йу[4].

Тикси климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C −7,6 −5,2 1,6 9,6 23,6 32,8 34,3 29,8 23,0 6,1 −1,2 −4,9 34,3
Юккъера максимум, °C −26,7 −26,1 −22,1 −13,5 −2,6 7,2 12,1 11,1 4,2 −7,9 −20,1 −25,1 −9,1
Юккъера температура, °C −30,2 −29,6 −26,3 −18,3 −6,1 3,2 7,6 7,7 1,6 −10,8 −23,4 −28,4 −12,8
Юккъера минимум, °C −33,8 −33,3 −30,8 −23,6 −9,7 0,1 3,9 4,5 −1,2 −14,3 −27,1 −31,9 −16,4
Юьззина минимум, °C −48 −50,5 −47,2 −46,9 −32,2 −15,8 −4 −4 −18,2 −35 −43,9 −48,8 −50,5
Дийнахь маьлхан сахьтан юккъера терахь 21,9 16,8 11,2 9,8 13 26,6 45,2 49,7 27 16,4 17,5 22,3
Тикси тӀаьххьара шерашкахь (2009 — 2018 шш.) климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C −7,6 −6,5 1,6 9,6 19,4 29,8 31,2 25,7 20,4 4,6 −0,1 −10,5 31,2
Юккъера максимум, °C −25,6 −28,1 −19,8 −10,1 −2 8,8 12,9 12,8 5,4 −5,9 −17,1 −24,4 −7,8
Юккъера температура, °C −29 −31,3 −23,8 −14,6 −5,2 4,3 8,7 9,4 2,8 −8,5 −20,1 −27,7 −11,2
Юккъера минимум, °C −32,4 −35,1 −28,3 −19,6 −8,7 1,0 5,1 6,0 0,0 −11,7 −23,4 −31,1 −14,8
Юьззина минимум, °C −45,7 −49,5 −43,6 −38,5 −28,6 −6,2 −0,4 −1 −11,5 −34,4 −38,4 −42,3 −49,5
Дийнахь маьлхан сахьтан юккъера терахь 26 8 12 7 18 31 44 43 25 13 21 29
Юккъера мархаш хилар 83 83 84 7 18 31 44 43 25 13 21 29
Среднее число дней с йочками 5,7 3,9 4,1 3,6 4,1 4,2 4,4 4,5 4,6 4,6 5,5 5,0 4,5

Топографически карташ

  • Лист карты R-52-III, IV Тикси. Масштаб: 1 : 200 000. 1982 шарахь лаьттан хьал.1987 шеран арахецар.

Билгалдахарш

  1. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  2. ↑ 1 2 Поспелов, Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008. — С. 439. — 523 с. — ISBN 978-5-17-054966-5.
  3. ↑ Патриарх призвал развивать «морские ворота Якутии». www.ria.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  4. ↑ 1 2 3 Тикси. Географическая и историческая справка. www.tiksi.old.sakha.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  5. ↑ Первопроходы. Маяк Арктики (2025 шеран 22 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  6. ↑ 1 2 3 4 Форпорст России в Арктике снова с «крыльями». Московский комсомолец (2013 шеран 3 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  7. ↑ 1 2 Тикси сегодня: новые надежды. GoArctic.ru (2019 шеран 28 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  8. ↑ 1 2 Аэропорт Тикси. Краткая история. www.avia.pro (2014 шеран 12 январь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  9. ↑ Как выглядит сейчас некогда самый северный и секретный аэродром подскока стратегической авиации СССР. Авиаторы и их друзья (2022 шеран 5 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  10. ↑ 1 2 «Пейзажи инопланетные»: заполярный Тикси родился заново после разрухи. Московский комсомолец (2021 шеран 20 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  11. ↑ Тикси. Географическая и историческая справка. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  12. ↑ В заполярном поселке Тикси вновь заработал аэродром. Lenta.ru (2013 шеран 16 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  13. ↑ В Якутии для государственной авиации вновь открыли заполярный аэродром Тикси. Алтапресс (2013 шеран 16 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  14. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 30 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 24 декабрехь
  15. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 28 майхь
  16. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 29 сентябрехь
  17. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 7 ноябрехь
  18. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Архивйина 2011 шеран 26 сентябрехь
  19. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.
  20. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
  21. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  22. ↑ Якутия. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 годов
  23. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
  24. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  25. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  26. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  27. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  28. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  29. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  30. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  31. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года
  32. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
  33. ↑ Численность населения на 1 января 2022 года с учетом ВПН-2020
  34. ↑ Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  35. ↑ РусГидро ввело в эксплуатацию уникальный ветродизельный комплекс в арктическом поселке Тикси. www.rushydro.ru (2020 шеран 22 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  36. ↑ Тикси — Аэропорты Севера(бил-боцу.). sever.aero. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  37. ↑ Муниципальные образовательные организации. www.bulunuo.obr.sakha.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  38. ↑ Тиксинский музей изобразительного искусства и культуры Арктики. Культура.РФ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  39. ↑ Этнокультурный центр «Айхал». Подробная информация: расписание, фото, адрес и т. д. на официальном сайте Культура.РФ. Культура.РФ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.
  40. ↑ Булунский улус, Автономное учреждение Республики Саха (Якутия) "Республиканский Дом народного творчества и социально-культурных технологий" (2015, 13 октябрь). Дата обращения: 14 майхь 2026.
  41. ↑ В Тикси завершился фестиваль «Поют и танцуют Дети Севера», Улус Медиа (2025, 31 март). Дата обращения: 14 майхь 2026.
  42. ↑ Храм Спаса Нерукотворного. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 14 май.

Категореш