Терахьдош
Те́рахьдош (оьрс. числительное) — терахь бохучу дашах кхолладелла. ХӀуманийн масалла йа рогӀалла гойтучу къамелан декъах терахьдош олу[1].
Маса? масолгӀа? бохучу хаттаршна жоп ло терахьдошо. Терахьдешнаш коьртачу шина декъе декъало. Терахьдешнаш хуьлу массаллин а, рогӀаллин а[2].
Масаллин терахьдешнаша хӀуманийн масала гойту. Терахьдашо маса? бохучу хаттаршна жоп ло (йалх, пхиъ, итт; ткъе итт, ткъе итт шо)[2].
РогӀаллин терахьдешнаша хӀуманийн рогӀала гойту. МосалгӀа? бохучу хаттарна жоп ло: кхоалгӀа, ткъе шолгӀа; итталгӀа класс, ткъе кхойтталгӀа цӀа[2].
| Терахь | Масаллин | РогӀаллин |
|---|---|---|
| 1 | цхьаъ | хьалхара |
| 2 | шиъ | шолгӀа |
| 3 | кхоъ | кхоалгӀа |
| 4 | диъ | доьалгӀа |
| 5 | пхиъ | пхоьалгӀа |
| 6 | йалх | йолхалгӀа |
| 7 | ворхӀ | ворхӀалгӀа |
| 8 | бархӀ | бархӀалгӀа |
| 9 | исс | иссалгӀа |
| 10 | итт | итталгӀа |
Масаллин терахьдешнаш декъало тайпанашка:
1) Эцаран терахьдешнаша мосазза? бохучу хаттарна жоп ло, -зза, -азза суффиксийн гӀоьнца кхоллало уьш:
- Исс-иссазза, шиъ-шозза кхин а.
2) Декъаран маь1на а долуш, мас – маса?:
- кхоккха, пхоьазза кхин а.
3) Дакъош а гойтуш, маса? мосалгӀа? бохучу хаттарна жоп луш дерш дакъойн терахьдешнаш ду:
- Кхоъ-доьалгӀа, шиъ-уьтталгӀа кхин а.
4) Билгалза – масаллин терахьдешнаша масалла йуьззина билгал ца йо:
- кхойтт-бейтта кехат, кхо-диъ къолам кхин а.
5) Гулдаран терахьдешнаш:
- итте а, ший а кхин а[3].
РогӀаллин терахьдешнаш хуьулу лаамаза а, лааме а.
Лаамаза рогӀаллин терахьдешнаш предложенехь къастам хилла лелар. ЦӀердашца а доцуш, ша лелачу терахьдашах лааме терахьдош олу:
- цхьаъ, берхӀитта, бӀе кхин а.
РогӀаллин лааме терахьдош лаамазчарна тӀе суффикс –ниг- кхетарца кхоллало:
- йалхалгӀа- йалхалгӀаниг а, ткъе шолгӀа — ткъе шолгӀаниг а.
Лаамаза а, лааме а рогӀаллин а терахьдешнаш дожаршца хийцало мухаллин лаамаза а, лааме а билгалдешнаш санна:
- шолгӀа кор, шолгӀачу коран, шолгӀачу корана, шолгӀачу коро кхин а;
- шолгӀаниг, шолгӀачун, шолгӀачунна, шолгӀачо кхин а[4].
Терахьдешнийн легарш[5]:
| ЦӀерниг | Доланиг | Лург | Дийриг | Коьчалниг | Хотталург | Меттигниг | Дустург |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| пхиъ | пхеаннан | пхеанна | пхеамма (мо) | пхеанца | пхеаннах | пхеанга | пхеаннал |
Билгалдахарш
- ↑ Урок №1. Къамелан дакъош, предложенин меженаш. urok95.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 апрель.
- ↑ 1 2 3 4 класс. Урок №25 «Масаллин а, рогIаллин а терахьдешнаш». urok95.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 апрель.
- ↑ Урок №17 Терахьдешнийн тайпанаш. Масаллин терахьдешнаш — Урок 95. urok95.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 апрель.
- ↑ Урок №23 Лаамазчу а, лаамечу а рог1аллин терахьдешнех предложенин меженаш хилар. Рог1аллин терахьдешнийн легар. urok95.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 апрель.
- ↑ Урок №16. Терахьдешнийн кхолладалар, легар, нийсайаздар. urok95.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 апрель.
Литература
- В. А. Янгульбаев, Ж. М. Махмаев. «Нохчийн мотт-6 класс». — ГУП «Книжное издательство». — Соьлжа-г1ала, 2011.
- С.Э. Эдилов. «Самукъане грамматика» 5-11 классашна. — Соьлжа-г1ала, 2012.
- С.Э. Эдилов. «Нохчийн меттан синтаксисан практикум». — Издательство «Арфа-Пресс». — Соьлжа-Г1ала, 2011.
- З. Д. Джамалханов. «Нохчийн меттан нийсаяздаран дошам». — ГУП «Книжное издательство». — 2000.
- З. Д. Джамалханов, М. Ю. Мачигов. «Нохчийн мотт» I-ра дакъа. — «Книжное издательство». — Грозный, 1985.
- А. Г.Мациев. «Нохчийн-оьрсийн словарь». — Москох, 1961.
- Ш.А. Джамбеков. «Нохчийн фольклор». — Соьлжа-г1ала, 1990.