Таскаев, Анатолий Иванович
Анатолий Иванович Таскаев (1944 шеран 9 февраль, Гуьмсе, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика йа Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 2010 шеран 17 ноябрь, Сыктывкар) — Советийн а, Россин а радиобиолог, биологин Ӏилманийн кандидат (1979), РАН Уралан декъан Коми Ӏилманан центран Биологин институтан директор (1988—2010).
Биографи
Анатолий Иванович Таскаев вина 1944-чу шеран 9-чу февралехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Гуьмсе гӀалахь кадрийн тӀеман хьукматхочун доьзалехь. Да, Иван Петрович Таскаев, Ыб йуьртара схьаваьлла хилла, нанас, Анна Ивановнас, тӀом болчу хенахь Белоруссехь шен йерриг доьзал байинера[2]. 1947-чу шарахь доьзал дена винчу йурте, Сыктывдин кӀоштан Ыб йурте, схьабаьхкира, а 1949-чу шарахь — Сыктывкаре[3].
Сыктывкарехь Олег Кошевойн цӀарах йолчу 12-чу лоьмар йолу ишколехь дешна, иза дешийн мидалца чекхйаьккхина[2]. 1962-чу шарахь МПУ-н физикин факультете деша хӀоьттира. Студент волуш шина шарахь итт-итта декъашхо волу студентийн гӀишлошйаран тобанашна куьйгалла дира, уьш целина тӀехь болх беш хиллера, спортца (лажаш, йайн атлетика) чӀогӀа воьзна хиллера[2]. Ӏилманан белхан хьалхара говзалла Дубна гӀалара Цхьаьнатоьхначу хӀоьънан талламийн институтан нейтронан физикин лабораторехь карайира[2]. Университетехь дешаш волуш, 1968-чу шарахь «Ядерная физика» журналехь зорба тоьхна цуьнан хьалхара статья — «Неодиман изотопийн нейтронни резонансаш». Анатолий Таскаевн дипломан проектан куьйгалхо Илья Михайлович Франк хилла[4].
Лакхара дешаран меттиг чекхйаьккхинчул тӀаьхьа къевлинчу Арзамас-16 (хӀинцалера Саров) гӀала ваха декхарийлахь хилла, амма ССРС-н АН Коми филиалера кхайкхам хаьржина, цигахь радиационни биологин говзанчаш лоьхуш хиллера[2]. 1968-чу шеран 1-чу февралехь ССРС-н АН Коми филиалан Биологин институтан кегийра Ӏилманан белхахочун декхарш кхочушдийриг дарже хӀоьттира[2].
1977-чу шарахь дуьйна 1979-чу шаре кхаччалц радиохимин а, радиофизикин а талламийн лабораторин куьйгалхочун декхарш кхочушдийриг хилла, 1979—1980-чу шерашкахь экологически дозиметрин а, радиохимин а лабораторина куьйгалла дина. 1979-чу шарахь Рудольф Михайлович Алексахинан а, Наталья Алексеевна Титаеван а куьйгаллица «радиобиологи» говзаллица кандидатски диссертаци чекхйаьккхина, цуьнан тема «Ӏаламан радиаци лакхара йолчу кӀоштан латтан-ораматийн чкъоьрехь уранан, торин, радин а, радонан а декъадаларан а, миграцин а законаш» хилла[4]. 1984-чу шарахь дуьйна 2010-чу шаре кхаччалц радиоэкологин декъан куьйгалхо хилла[3][4].
1988-чу шарахь Коми НЦ УрО РАН Биологин институтан директор хаьржина. 2006-чу шарахь Коми НЦ УрО РАН президиуман председателан заместитель хаьржина.
2010-чу шеран 17-чу ноябрехь Институтан кегийрачу Ӏилманчийн гуламехь волуш цӀеххьана кхелхина.
Ӏилманан болх
Йезачу Ӏаламан радионуклидийн миграци талларца воьзна хилла. Дуьххьара латтан, ораматийн а, дехка кепарчу экханийн организмийн а йерриг изотопан уранан, торин а, радонан а хӀоттам теллина Ӏаламан радиацин фон лакхара йолчу меттигашкахь. Гамма-серлонан аренийн а, ораматашна а, дийнаташна а хуьлучу дозовийн мохьан а карташ хӀитторан алгоритмаш кховдийна. Радиоэкологин талламийн практикехь геохимически а, радиационни а хьал гайтаран картографо-статистически методаш кечйина, уьш йукъайаьхна[5][6]. Экспериментан хаамаш талларан автоматизацин методаш кхиош хилла, гамма-спектрометрически анализаш йеш лелош йолу прибораш тоьхна. Радиоэкологин талламийн практикехь дуьххьара «латта — орамат» системехь изотопан йукъаметтигаш лелоран метод йукъайаьккхина[4].
А. И. Таскаевн а, Г. М. Козубовн а куьйгаллица 1986-чу шарахь дуьйна 1993-чу шаре кхаччалц Чернобылан АЭС-ан аварин 30-километран зоне 20-нал сов комплексни экспедици йина. Оцу белхашкахь Биологин институтан а, Коми НЦ-н а 60-га гергга белхахочо дакъалаьцна. Анатолий Иванович шортта нуьцкъала дӀаьвше хиллачу меттигашкахь шен белхан накъостийн дахар кхераме ца дуьллуш, ша талламаш беш хиллера[2]. Оцу белхийн жамӀаш 8 монографи, 4 белхийн гулар а, 300-нал сов статья а хилла[2], иштта дӀакъастийначу зонехь радиационни хьал тодарна лакхара говзаллин рекомендацеш а хилла[7].
Цуьнан куьйгаллица кхочушйина республикин Ӏалашонна хӀиттийна йолу «Экологи-2005», «Чистая Печора», «Коми Республикин автоматизаци йина геоинформацин кадастран система», «Радон», «Диоксинах тера долчу токсикантех Ӏалам а, бахархой а ларбар» программаш[3]. **"Югыд ва"** национальни парк кхолларан декхарш тӀелаьцначу нахах цхьаъ хилла[2]. Цуьнан куьйгаллица институт «2002-2005-чу шерашна Коми Республикехь кхоьхьуш долу чӀерий дебадар а, чӀерийлелор меттахӀоттор а» республикин программа кечйарехь коьрта организаци хилла[2]. Советийн зама дӀайаьллачу халачу шерашкахь Коми правительство Биологин институтан Ӏилманчашка дехар динера бахархошна йукъахь кхетош-кхиоран болх дӀабахьа а, Нови Земля тӀехь зиерш динчул тӀаьхьа хиллачу хӀоьънан кхерамсизллех лаьцна даьржина хабарш сецо а[2]. Дохийна йолу меттигаш меттахӀотторан (рекультиваци) керла методаш кечйеш хилла, царна йукъахь мехкадаьттаца бехдина латтанаш а. Къилбаседан хьелашкахь хьун меттахӀоьттучу процессашна талламаш шорбина. Иштта, Анатолий Ивановична хетара борщевикца ца лата, амма Голландехь а, Германехь а санна, иза бахаман Ӏалашонна лело Ӏама деза[2].
Коми Республикин башха ларйечу Ӏаламан меттигашкахь биологин тайп-тайпаналла инвентаризаци йаран талламашна координаци йеш хилла[8][9][10] иштта Коми Республикин ЦӀен книга дӀайахьар а[11][12].
Дуккхачу шерашкахь РАН радиацин биологин Ӏилманан кхеташонан декъахо, РАН УрО биологин Ӏилманийн цхьаьнатоьхначу Ӏилманан кхеташонан декъахо, Экологин кхерамзаллин дуьненайукъара Ӏилманийн академин декъахо, Радиоэкологов дуьненайукъара союзан декъахо, «Теоретикин а, прикладни а экологи» журналан коьрта редакторан гӀовс, иштта «Радиацинбиологи. Радиоэкологи» а, «РАН Уралан декъан Коми Ӏилманан центран хаамаш (известия)» а журналийн редколлегин декъахо хилла[3][7].
430-нал сов Ӏилманан белхан автор, царна йукъахь 23 монографи а, кхоллараллин диъ патент а.
СовгӀаташ а, премеш а
- «Даржера къинхьегамна» мидал (1970)[2]
- «Къинхьегаман майраллина» мидал (1989)[4]
- Коми АССР-н хьакъ долу Ӏилманан гӀуллакххо (1992)
- Майраллин орден (1996)[4]
- Россин Федерацин Правительствон Ӏилманан а, техникин а областера преми (1996) — «Биоиндикацин а, ландшафтийн геохимин а бух тӀехь радиоэкологин кхерамзалла латтаран Ӏилманан баххаш а, методика а» темина белхийн комплекс кхочушйарна (инсаф барана)[4]
- Коми Республикин Ӏилманан областера Пачхьалкхан преми (2000) — Коми Республикин Ӏаламан комплексаш ларйаран проблемин зорбанан белхийн (публикацийн) циклна
- III тӀегӀанан «Россин Ӏалам лардарна» мидал (2000)
- II тӀегӀанан «Россин Ӏалам лардарна» мидал (2004)
- Россин Федерацин хьакъ волу эколог (2005)[4]
- Н. В. Тимофеев-Ресовскийн цӀарах йолу преми (2007) — «Чернобыльски АЭС тӀехь авари хиллачу кӀоштара зурманан (хвойни) хьаннийн комплексни радиобиологин талламаш» белхийн серина[4]
- Россин Федерацин Правительствон Ӏилманан а, техникин а областера преми (2008) — углеводородашца бехдина а, дохийна а тундрин а, къилбаседа-таьжнин а биогеоценозаш меттахӀотторан биотехнологийн комплекс а, системийн а кечйаран а, уьш йукъайахаран а[4]
- В. И. Вернадскийн цӀарах йолу детин медаль (2009) — Ӏилманан лакхара кхиамашна а, Россин кхиарна боккха къинхьегам баран а[4]
Эс
Коьрта публикацеш
- Титаева Н. А., Таскаев А. И. Миграция тяжелых естественных радионуклидов в условиях гумидной зоны. — Л.: Наука, 1983. — 232 с.
- Криволуцкий Д. А., Тихомиров Ф. А., Федоров Е. А., Покаржевский А. Д., Таскаев А. И. Действие ионизирующей радиации на биогеоценоз. — М.: Наука, 1988. — 240 с. — ISBN 5-02-005281-7.
- Алексахин Р. М., Архипов Н. П., Бурхударов Р. М., Василенко И. Я., Дричко В. Ф., Иванов Ю. А., Маслов В. И., Маслова К. И., Никифоров В. С., Поликарпов Г. Г., Попова О. Н., Сироткин А. Н., Таскаев А. И., Тестов Б. В., Титаева Н. А., Февралева Л. Т. Тяжелые естественные радионуклиды в биосфере: Миграция и биологическое действие на популяции и биогеоценозы / АН СССР. Коми научный центр Уральского отделения. — М.: Наука, 1990. — 367 с.
- Козубов Г. М., Таскаев А. И., Игнатенко Е. И., Артемов В. А., Остапенко Е. К., Ладанова Н. В., Кузиванова С. В., Козлов В. А., Ларин В. Б. Радиационное воздействие на хвойные леса в районе аварии на Чернобыльской АЭС / Коми научный центр УрО АН СССР, Институт биологии. — Сыктывкар, 1990. — 136 с.
- Попова О. Н., Таскаев А. И., Фролова Н. П. Генетическая стабильность и изменчивость семян в популяциях травянистых фитоценозов в районе аварии на Чернобыльской АЭС. — СПб: Наука, 1992. — 144 с.
- Маслова К. И., Материй Л. Д., Ермакова О. В., Таскаев А. И. Атлас патоморфологических изменений у полевок-экономок из очагов локального радиоактивного загрязнения. — СПб: Наука, 1994. — 192 с.
- Козубов Г. М., Таскаев А. И. Радиобиологические и радиоэкологические исследования древесных растений (по материалам семилетних исследований в районе аварии на Чернобыльской АЭС). — СПб: Наука, 1994. — 255 с.
- Козубов Г. М., Таскаев А. И. Радиобиологические исследования хвойных в районе Чернобыльской катастрофы (1986–2001 гг.). — СПб.: Наука, 2002. — 272 с.
- Материй Л. Д., Ермакова О. В., Таскаев А. И. Морфофункциональная оценка состояния организма мелких млекопитающих в радиоэкологических исследованиях (на примере полевки-экономки) / Коми научный центр УрО АН СССР, Институт биологии. — Сыктывкар, 2003. — 164 с.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 http://www.uran.ru/gazetanu/2010/11/nu26_27/wvmnu_p8a_26_27_112010.htm
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Дорога длиною в жизнь // Регион : журнал. — 2009. — № 1 (16). — С. 34—39.
- ↑ 1 2 3 4 5 Дёгтева С. В. Анатолий Иванович Таскаев (1944—2010) // Библиографический указатель. — Сыктывкар. — 2014. — С. 3—10. Архивйина 2018 шеран 29 майхь.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Памяти Анатолия Ивановича Таскаева // Радиационная биология. Радиоэкология. — 2011. — Т. 51, № 1. — С. 207—208.
- ↑ Таскаев А. И., Алексахин Р. М. Решение некоторых вопросов радиоэкологии с помощью картографостатистического метода // Вопросы радиоэкологии наземных биогеоценозов. – Сыктывкар. — 1974. — С. 32—39.
- ↑ Таскаев А. И., Алексахин Р. М. О картографостатистическом методе исследования в радиоэкологии // Теоретические и практические аспекты действия малых доз ионизирующей радиации: Материалы Всесоюзного симпозиума – Сыктывкар,. — 1973. — С. 173—174.
- ↑ 1 2 Анатолий Иванович Таскаев // Известия Коми НЦ УрО РАН. — 2010. — № 3. — С. 113—114..
- ↑ Карта «Охраняемые территории Республики Коми» (М. 1:1200000) с пояснительной запиской «Система особо охраняемых природных территорий Республики Коми» (Сыктывкар, 1996) / А. И. Таскаев, В. П. Гладков, С. В. Дегтева, Р. Н. Алексеева. — СПб.: 444 ВКФ, 1996
- ↑ Кадастр охраняемых природных территорий Республики Коми / Р. Н. Алексеева, Т. М. Безносова, В. П. Гладков и др.; отв. редакторы А. И. Таскаев, Н. И. Тимонин. — Сыктывкар, 1993. — Ч. 1. — 190 с.
- ↑ Кадастр охраняемых природных территорий Республики Коми / Р. Н. Алексеева, В. П. Гладков, С. В. Дёгтева; отв. редакторы А. И. Таскаев, Н. И. Тимонин. — Сыктывкар, 1995. — Ч. 2. — 60 с.
- ↑ Красная книга Республики Коми : Редкие и находящиеся под угрозой исчезновения виды растений и животных = Коми Республикалӧн Гӧрд небӧг / под ред. А. И. Таскаева. — М. ; Сыктывкар : ДИК, 1998. — 527 с. — 1530 экз. — ISBN 5-8213-0020-7.
- ↑ Красная книга Республики Коми = Коми Республикалӧн Гӧрд небӧг / под ред. А. И. Таскаева. — [2-е изд.]. — Сыктывкар : Ин-т биологии Коми НЦ УрО РАН, 2009. — 791 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-7934-0306-1.
- ↑
Анатолий Иванович Таскаев. Ступени жизни
Литература
- Таскаев Анатолий Иванович: Библиографический указатель: К 60-летию со дня рождения / Ин-т биологии Коми науч. центра УрО РАН; Сост. И. В. Рапота; Биогр. очерк Т. И. Евсеева. — Сыктывкар: Ин-т биологии, 2004. — 56 с.
- Анатолий Иванович Таскаев (1944—2010): Библиографический указатель / Ин-т биологии Коми науч. центра УрО РАН. — Сыктывкар: Ин-т биологии, 2014. — 88 с.