Симфони

Симфо́ни (желт.-шира. συμφωνία — «цханадар, нийса декар, нийсалла») — оркестран музыкин кхоллам. Симфонеш йазйо йоккха оркестран, ийна хӀоттаман (симфонин), хуьлу симфони мерзан, камерин а, хӀуп олу а, кхин а оркестрийн; симфонин йукъайало тарло хор а, солон вокалан аьзнаш. Йевза иштта жанраш, масала, симфони-концерт (оркестран соло йечу гӀирсаца) а, концертан симфони (шинна тӀера иссана тӀекхаччалц соло йен гӀирсаш), шен хӀоттамца уьш гергара йу концертан. Аналогица иэцало «симфонин» цӀе, цхьаьна жанран структурин дакъалгаш, хоран кхоллам (хоран симфони) йа гӀирсан (орган, наггахь — фортепиано). Симфони улле ца йахало кхечу музыкин жанрашна, цуо йо иштта гибридан жанраш, масала, симфони-сюита, симфони-фантази, симфони-поэма, симфони-кантата[1].

Классикин симфони (Венин классикийн ишколан композиторш кхоьллина) лаьтта, дукхах дерг, йеа декъах, уьш йаздина сонатин циклан кепехь; XIX—XX бӀешерашкахь шуьйра йаьржина композицеш даккхий а, кегий а дакъошца[1].

Академин музыкехь симфонино оццал лоцу меттиг, литературехь драмано йа романо санна[1]. Цуо йелла керлачун цӀе, хьалха бевзаш ца хиллачу оркестран хӀоттамна а, уггаре ладаме областан гӀирсийн музыкин — цуьнан кепийн а, жарийн а шуьйрачу спектран, уьш вовшах тоьхна кхетамо «симфонин музыка»[2].

Терминан истори

Антикаллехь — Шира Желтойчохь а, Шира Румехь а — «симфони» олура дика дека аьзнех, консонанс, дукха хьолехь дуьх-дуьхьала маьӀнехь терминашца — «диафони», аьлчи а тайп-тайпана декар, йа «антифони» (ма-дарра — «дуьхьала декар»)[3][4]. «Симфони» термин оцу хенахь йогӀура кхачонийн гармонина а, масала, Аристотелан «Стигланах лаьцна» трактатехь[5], цхьайолчу музыкин гӀирсашна[6][К 1]. Пифагорейхоша хуьлийтура симфонин йукъара (консонансаш) октава, квинта, кварта, дерриг дисина декарш — диафонеш (диссонансаш)[7]. Птолемейс, пифагорхойх къаьсташ, лорура консонанс кхин а ундецимп[8]. Изза маьӀнаш «симфони» терминна леладора музыкин теорин шира румхоша, царна йукъахь уггаре воккха руман Ӏилманча-музыканта Боэций[9].

Йуккъера бӀешараш дуьззина когаметта дисира антикаллин «симфонин» маьӀнаш. Музыкин гӀирсийн исписка, наггахь мукъане и термин далийна, дуьззина цхьаьна идентификаци йанза тайпана вота ( Исидор Севильянан «Этимологешкахь», VII бӀешарахь [К 2]), органистро (Псевдо-Мурисан трактатехь, XIII б.) а, кхин болчу меттигера — ширафранцузийн, шираингалсан, ширагеманин, кхечу — чкъурган лиран тайпанашца[10][11].

XVI бӀешарахь дош «симфони» леладора мотетийн гуламийн цӀерашкахь, кхин йолу хӀуп олукилсин йа паралитургийн — музыка, иза йукъайоьду вокалан дуккха а аьзнашна. Иштта лелоран масала — гӀараваьллачу нотанашарахоьцучу Рау Георган гулам «Тамехь йолу симфонеш, цу тӀе йоца а йолу» (Symphoniae iucundae atque adeo breves; 1538), цунна чохь йу гӀарабевллачу композиторийн XV—XVI бӀешерийн 52 диъ аз долу мотет известных композиторов. XVI а, XVII бӀешерашкахь «симфони» дош хаало вокалан-гӀирсийн композицешкахь, масала, Дж. Габриелин «Сийлахь симфонеш» (Sacrae symphoniae, 1597, Symphoniae sacrae, 1615) а, Шютц Генрихан (Symphoniae Sacrae, 1629, 1647, 1650) а, кхин а гӀирсийн сочиненийн цӀерашкахь, масала, Лодовико Гросси да Виаданин «Музыкин симфонеш» (Sinfonie musicali, 1610)[12].

XVI бӀешарахь билггала доза дацара кхетамашна «соната», «симфони», «концерт» йукъахь[13], нагахь, масала, Габриели Джованнис XVI бӀешо чекхдолуш «симфони» олура дека аьзнех а, гӀирсех а, Банкьери Адрианос а, Росси Саломонес а XVII бӀешо долалуш олура «симфони» цхьанне бекачу гӀирсех, аьзнаш доцуш[12].

Опера йинчу хенара, XVI бӀешеран чаккхенгахь, цунна чохь йара гӀирсийн кийсигаш: хӀора актан чувалар, аз гойту суьрташ, дӀайиллина хелхаран интермедеш — муьлхха иштта эпизодах олура «симфони». Заманца гӀирсийн кийсигаш, арайаьхна спектаклан гуранна чуьра, хилла дикка кхиина а, чекхбаьккхина кхоллам, иза хьалхара гӀуллакх ду, — увертюра[14]. XVII бӀешарахь «симфони» цӀе тӀахь-тӀаьхьа йисира оркестран гайтамна (увертюрашна)[12].

МаьӀна

Классикин симфонис шен заманчохь дӀалецира меттиг, и меттиг ЙухаметтахӀотторан муьрехь долахь йара мессин. «Симфони, — йаздо В. Конена, — хилла „йердин музыка“, иза йеина керла, дуьненан партале»[15]. Цуо хийцира дукхаха йолу музыкин жанраш, оцу йукъахь гӀирсийн концерт а, фортепианон соната, йелла цӀе оркестран, уггаре ладаме областан гӀирсийн музыкин, жанрийн а, формийн а шуьйрачу спектран, уьш цхьаьнатоьхна кхетамо «симфонин музыка»[2]. XVIII бӀешеран чаккхенгара симфони цхьаьна моггӀара оперица билгалдоккху къоман музыкин ишкол кхиаран тӀегӀа, цуьнан меттиг музыкин оьздангаллин муьрехь[16].

Комментареш

  1. Септуагинте (вайн эрал II—I бӀешашках) дош συμφωνία кхета кхузза цхьаьна контексте (жайн. Дан. 3:5, 3:10, 3:15), амма муьлха музыкин гӀирс буьйцу симфоница, ца кхоьрруш ала лур дац.
  2. «Симфонией в просторечье называется полость из дерева (lignum concavum), обтянутая с обеих сторон кожей; по ней, там и сям [ударяя] палочками, производят музыку, при этом из сочетания высокого и низкого звуков возникает приятнейшая мелодия» (оригинал см. в TML). Помимо этого (уникального) места, Исидор широко использует термин symphonia и в обычном, античном значении консонанса.

Билгалдахарш

  1. 1 2 3 Штейнпресс. Симфония, 1981, с. 21—22.
  2. 1 2 Штейнпресс Б. С. Симфоническая музыка // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — С. 16—17.
  3. Symphonia (1)(ингалс.) // The New Grove Dictionary of Music. — London; New York, 2001.
  4. Apel W. Harvard Dictionary of Music. 2nd revised ed. 8th printing. — Cambridge (Mass.), 1974. — 820 с.
  5. Аристотель. О небе // Сочинения. В 4-х т.. — М.: Мысль, 1990. — Т. 3: Перевод /статья и примеч. П. Д. Рожанский. — С. 263—378.
  6. Riemann Musiklexikon. Sachteil(нем.). — Mainz, 1967. — 924 S.
  7. Холопов Ю. Н. Консонанс и диссонанс // Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 5. — С. 267.
  8. Клавдий Птолемей. Гармоника в трех книгах. Порфирий. Комментарий к «Гармонике» Птолемея / Издание подготовил В. Г. Цыпин. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2013. — С. 414, 434. — 456 с. — ISBN 978-5-89598-288-4.
  9. А. М. С. Боэций. Основы музыки / Подготовка текста, перевод с латинского и комментарий С. Н. Лебедева. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2012. — 408 с. — ISBN 978-5-89598-276-1.
  10. Marx H.J. Zur Bedeutung des Begriffs «Symphonia» im Mittelalter(нем.). — Copenhagen: IMSCR XI, 1972. — S. 7. — 541 S. — ISBN 978-5-89598-276-1.
  11. Symphonia (2)(ингалс.) // The New Grove Dictionary of Music. — London; New York, 2001.
  12. 1 2 3 Штейнпресс. Симфония, 1981, с. 22.
  13. Валькова В. Б. Соната // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — С. 193.
  14. Конен, 1975, с. 347—348.
  15. Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху kon тIетовжаран йоза йаздина дац
  16. Кандинский, 1971, с. 3.

Литература

  • Алексаеева Л. Н., Григорьев В. Ю. Страницы зарубежной музыки XIX века. — М.: Знание, 1983. — 112 с.
  • Асафьев Б. В. Музыкальная форма как процесс. Книга вторая. Интонация. — М.—Л., 1947.
  • Барсова И. А. Симфонии Густава Малера. — М.: Советский композитор, 1975. — 496 с.
  • Беккер П. Симфония от Бетховена до Малера / Под ред. И. Глебова. — Л., 1926.
  • Браудо Е. М. Всеобщая история музыки. — М., 1930. — Т. 2. От начала 17 до середины 19 столетия.
  • Житомирский Д. В. К истории музыкального «классицизма» XX века // Западное искусство. XX век (сборник статей). — М.: Наука, 1978. — С. 251—291.
  • Кандинский А. И. Из истории русского симфонизма конца XIX — начала XX века // Из истории русской и советской музыки (сборник статей) / Редактор-составитель А. Кандинский. — М.: Музыка, 1971. — С. 3—28.
  • Кенигсберг А. К., Михеева Л. В. 111 симфоний. — СПб: Культ-информ-пресс, 2000. — 669 с. — ISBN 5-8392-0174-X.
  • Конен В. Д. Театр и симфония. — М.: Музыка, 1975. — 376 с.
  • Коннов В. Антон Брукнер и Вена на рубеже XIX—XX веков // Музыкальная академия. — 2006. — № 4. — С. 172—181. Архивйина 2018  шеран  11 январехь.
  • Петров В. О. Вокальная симфония: к вопросу о синтезе музыки и слова // Культура и искусство : журнал. — 2013. — № 1. — С. 104—114.
  • Попова Т. Симфония. — М.—Л., 1951.
  • Рыцарев С. Симфония во Франции до Берлиоза. — М.: Музыка, 1977. — 104 с.
  • Соколов О. В. Морфологическая система музыки и её художественные жанры. — Нижний Новгород, 1994. — 256 с.
  • Штейнпресс Б. С. Симфония // Музыкальная энциклопедия / под ред. Ю. В. Келдыша. — М.: Советская энциклопедия, 1981. — Т. 5. — С. 21—26.
  • The Cambridge Companion to the Symphony / Horton, Julian. — Cambridge and New York: Cambridge University Press, 2013. — ISBN 978-0-521-88498-3.
  • Finscher L. Symphonie. — MGG Prisma, Verlage Bärenreiter (Kassel) und J. B. Metzler (Stuttgart), 2001. — ISBN 3-7618-1620-0.