Российн а, Украинин а дийцарш (2025)

2025 шеран 11 майхь РФ президента Путин Владимира гулбина журналисташ Йоккха Кремлан гӀалин Малахитан фойе чохь, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Толам баьккхина 80 шо кхочуш Москох баьхкина пачхьалкхийн лидершца цхьаьнакхетарна жамӀаш дархьама^[4].

Российн президенто дагалоьцу, Украино демонстрацин кепехь лар ца йира энергетикин объекташна тӀелатарш дарна 30 дийнахь мораторий, иза лелаш йара март беттан 18-чу дийнера апрель беттан 17-чу дийне кхаччалц, иштта Киево а 5 эзар гергга йохийна Пасхин машар. Оьрсийчоьно кховдийначу Толаман дийнахь машар барах жоп луш, Украино даккхий тӀелатарш дира. Царна йукъахь дара 524 БПЛА а, 45 пилот воцу хин кема а.

Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш Российс хьахатеттина киевн Ӏедална 2025 шеран 15 майхь Истмалехь карладахар дуьххьала дӀа дийцарш, 2022 шарахь цара дитина, цхьан а билламаш ца хӀиттош^[5].

Зеленский Владимира йазйина соцмашанашкахь X: «Со хьоьжуш Ӏийр ву Путинега Туркойчохь йеарий дийнахь [2025 шеран 15 майхь]»^[6]. Цу тӀе Туркойчоьнан президентан администрацис кхайкхийна, шайгахь хаам бац Зеленский 15 майхь Туркойчу варах^[7]. Оьрсийчоьнан куьйгалхочун пресс-секретаран Д. Песковн хаамца, Путинан белхан цхьаьнакхетарш дара Москох май беттан 15-чу дийнахь дӀадахьа лерина, ткъа иза дагахь вацара Туркойчохь дӀахьочу дийцаршкахь дакъалаца; оьрсийн агӀонна хетарехь, пачхьалкхийн куьйгалхойн тӀегӀанехь дӀахьочу цхьаьнакхетаршна оьшу кӀорггера а, дехха а кечам бар^[8].

2025 шеран 13 майхь Трамп Дональда кхайкхийна, АЦШ пачсекретаро Рубио Марко а, кхин америкин даржера нах а богӀур бу Истмалехь хин долчу дийцаршкахь дакъа лаца^[9].

2025-чу шеран май беттан 14-чу дийнахь Исмалехь Украинин агӀонца дийцарш дӀадахьа кечлуш цхьаьнакхетар дӀадаьхьира Путина. Пачхьалкхан куьйгалхочун омрица билгалбаьхначу Оьрсийчоьнан дийцарийн тобанан декъашхой боцурш, декъашхошна йукъахь бара: арахьарчу гӀуллакхийн министр Лавров Сергей, тӀеман министр Белоусов Андрей Ремович Российн гвардин куьйгалхо Виктор Золотов, Кхерамзаллин Кхеташонан секретарь Сергей Шойгу, Инарла штабан куьйгалхо Герасимов Валерий, ФСБ директор Бортников Александр, леррина тӀеман операцин зонехь йолчу тобанийн массо а командираш а^[10].

Май беттан 15-чу буса Оьрсийчоьнан куьйгалхой дӀасалелочу гӀуллакхна тӀехьожучу "Оьрсийчоь" олучу лерринчу кеманийн тобанан кема даханера Истмале. Авиацин сервисаша хаам бира Интерфаксе, Оьрсийчоьнан делегаци Ататюрк цӀарах аэропорте Ӏуьйранна хьалххе кхаьчна аьлла^[11]. Йухьанца план йара, вакийлаташ цхьаьнакхетар йу 10:00 мск Долмабахче гӀалин чохь, амма украинин вакийлат ца йарна дийцарш дӀатеттира шолгӀачу денна^[12].

Май беттан 15-чу дийнахь Истмалерчу Оьрсийчоьнан инарла консулаллехь динчу пресс-кхайкхамехь Мединский Владимира дӀахьедира, Оьрсийчоьнан делегацино карарчу хенахь дӀахьош долу дийцарш 2022-чу шарахь йукъахйаьккхинчу машаран процессан кхидӀа а дӀадахьар санна лору, массо а оьшуш йолу къосамаш а, ницкъаш а бу цуьнан аьлла^[13]. Дуьххьала дӀа дийцарийн Ӏалашо — мацца а йеха ханна машар бар йу, девнан базин дуьххьара бахьнаш дӀа а даьхна^[14].

Оцу дийннахь Туркойчоьнан арахьара гӀуллакхийн министро Фидан Хьакан российн вакийлатца цхьаьнакхийтира^[15].

Сарахь, 15 май ТАСС-ан хьосто хаийтина, Российн а, Украинийн а дийцарш Истмалехь дуьйлало 16 майхь^[2]. Зеленскийн коммуникацешца волчу хьехамчо Литвин Дмитрийс хаийтира, украинин агӀо Истмале йогӀур йу 15 майхь сарахь^[16].

The Guardian газетан хаамца, Истмалехь дийцаршкахь АЦШ-ра вара Пачдепан политикин план йаран директор Антон Майкл^[17].

16 майхь хилира цхьаьнакхетаран сери тайп-тайпанчу форматашкахь: кхаа агӀор дийцарш Российна а, Украинина а, Туркойчоьнна а йукъахь, кхин а кхаа агӀор дийцарш АЦШ — Украина — Туркойчоьнан а йукъахь^[18], цигахь дакъалецира АЦШ пачсекретаро Рубиос а, башха векал Украинера Кит Келлог а. Украинин агӀор цигахь дакъалецира президентан офисан куьйгалхочо Ермак Андрея а, арахьара гӀуллакхийн министро Сибига Андрейс а. Дийцаршкахь Туркойчоьнан коьртехь вара Арахьара гӀуллакхийн министр Фидан^[19].

16 майхь Мединский Владимир цхьаьнакхетна АЦШ векалца российн-украинийн дийцарш хилале^[20].

2025 шеран 28 майхь арахьара гӀуллакхийн министро Лавров Сергейс хаийтира, РФ а, Украинин а йукъара дийцарийн шолгӀа мур дӀахьур бу 2 июнехь Истмалехь^[3].

2025 шеран 29 майхь РФ АГӀМ официалан векало Захарова Марияс хаам бира, 2 июнан дийцаршкахь российн вакийлат 16 майхь йерриг хир йу^[21].

2025 шеран 16 майхь Российн, Туркойчоьнан, Украинин вакийлатийн дийцарш дӀадаьхьина Истмалехь. Цхьаьнакхетар дӀадолалуш Туркойчоьнан арахьара гӀуллакхий министр Фидан Хьакан вистхилира маршалла хоттуш^[22]:

2022-чу шеран март баттахь дуьйна пачхьалкхашна йукъахь дуьххьарлера цхьаьнакхетар ду хӀара, и хила тарлуш дерг тидаме эца деза вай. ХӀора тӀаьхьатеттаро кхин а хӀаллакдаре а, бохаме а кхачадо. ТӀом дӀабоьдуш, цӀе латтор сацо деза. РогӀера гӀулчаш цхьаьна къастор йу вай. Оцу цхьаьнакхетарца къастор ду хиндолчу пачхьалкхийн куьйгалхойн цхьаьнакхетар^[23].

Российн а, Украинийн а дийцарш лаьттира ши сахь гергга^[24] прессех къевлинчу рожехь^[25].

14 майхь сарахь Путин Владимира билгалйаьккхира российн вакийлатан хӀоттам дийцаршкахь Истмалехь. Цуьнан коьрте хӀоттийра РФ президентан гӀоьнча Мединский Владимир^[35]. Изза вара коьртехь российн дийцарш дечеран 2022 шарахь а^[36]. Кхин а вакийлат йукъа вахара:

• Российн Федерацин арахьарчу гӀуллакхийн министран гӀовс Галузин Михаил,
• Российн Федерацин ТӀеман Ницкъийн Инарла Штабан куьйгалхочун гӀовс Игорь Костюков,
• ТӀеман министран гӀовс Фомин Александр^[37].

Коьрта вакийлатан декъахой боцуш, Истмалехь Россера вара виъ экспертов:

• Инарлин штабан урхаллин хаамийн хьаькаман хьалхара гӀовс Зорин Александр,
• Российн Федерацин Президентан Администрацин куьйгалхочун гуманитаран кхоченехь пачхьалкхан политикехула гӀовс Подобреевская Елена,
• Оьрсийчоьнан арахьарчу гӀуллакхийн министраллин ЛДП шолгӀачу департаментан директор Полищук Алексей.
• Оьрсийчоьнан тӀеман министраллин дуьненайукъарчу тӀеман цхьаьнаболхбаран коьртачу урхаллин куьйгалхочун гӀовс Шевцов Виктор^[38].

15 майхь сарахь Зеленский Владимиран офисо нахала даьккхина омар Истмалехь хин йолу Украинин вакийлатах^[39]. Цуьнан коьртехь ву дуьхьалонан министр Рустем Умеров.

Кхин а вакийлат йукъа бахара:

• Арахьарчу гӀуллакхийн министран хьалхара гӀовс Кислица Сергей,
• Украинин кхерамазаллин сервисан куьйгалхочун гӀовс Поклад Александр,
• Арахьарчу къайлахчу сервисан председателан хьалхара гӀовс Луговский Олег,
• Украинин Герзийн Ницкъийн Инарла Штабан куьйгалхочун гӀовс Шевченко Алексей,
• Коьртачу къайлахчу сервисийн урхаллин хьаькаман гӀовс Скибицкий Вадим,
• ХӀаваан эскаран буьйранчаллин штабан куьйгалхочун гӀовс Шинкарев Евгений,
• ХӀордан эскаран буьйранчаллин штабан куьйгалхочун гӀовс Дьяков Александр,
• Украинин герзан ницкъийн инарлин штабан йуккъера йуридически департаментан дуьненайукъара а, оперативан а бакъонийн департаментан куьйгалхо Маловацский Алексей,
• Украинин герзан ницкъийн инарлин штабан коьрта оперативни дирекцин лакхара эпсар Шерихов Александр,
• Украинин герзан ницкъийн коьрта буьйранчин Кузьмичев Георгий гӀоьналлин аппаратан протоколан эпсар,
• Украинин президентан аппаратан куьйгалхочун хьехамча Бевз Александр^[40].

Украинин делегацин техникин ши декъашхо ведда Истмалехь дагадовларш дӀахьош. Лакхарчу Радин депутат хиллачу Килинкаров Спиридона дийцарехь, гочдархочо Головкос а, гӀоьнча-секретарь Самойленкос а пайда а оьцуш, мобилизацех бевдда, Киев йуха ца бахна^[41].

2025 шеран 17 майхь РФ президентан пресс-секретаро Песков Дмитрий кхайкхийна, Путин Владимиран а, Зеленский Владимиран а цхьаьнакхетар Кремло тардолийта, «амма нисса шина агӀонан цхьаьнакхетаран цхьа жамӀ санна, белхан жамӀ санна»^[42].

АЦШ Президентан Дональд Трампан дика хетна Путин Владимира Украиница дуьххьала дӀа дийцарш карладаха алар^[43]:

Хила тарло, иза доккха де ду Российна а, Украинина а. Ойла йайша кӀелхьара бохур болчу бӀенаш эзар нахах, и чаккхе йоцуш тӀейеттар чекхдерду. — Truth Social

Иштта Трамп кхайкхам бина Украинега «сихха реза хила» Истмалехь дийцарш дарна^[44], кхин а кхайкхам бина, цхьаьнакхета аьлла. Цуо хаийтина, ша а ойла йо Истмале вахарна^[45].

Суна хета, цигахь хила веза ший а лидер (РФ а, Украинин а — ред.). Аса ойла йина цига вахарх. Суна ца хаьа, со мичахь хир ву йеарийн дийнахь, сан дукха цхьаьнакхетарш ду, амма аса ойла йина цига ваха. Суна хета, иштта таро йу сан^[46].

Америкин хилла талламхочо а, ВКъКх инспекторо Риттер Скотта Путинан кховдам «дика манёвр» йу аьлла^[47]:

Ма-дарра дийцарш дӀадахьаран кховдамо дӀадаьккхина 30 дийнахь машар баран хаттар повестка тӀера. Суна хетарехь, хӀара Путин Владимиран гениальни маневр йу. Цо и инициатива Оьрсийчоьне йухайерзайо, цу тайпа гӀулч йаккха кийча а, ницкъ кхочуш а йоцчу Украинин-Европин-Ӏамеркан блокана хьелаш кховдо бакъо а луш.

2025-чу шеран май беттан 19-чу дийнахь, Москохан хенахь 17 сахьт даьлча, Путин Владимиран Трамп Дональдца телефонехула къамел хилира, 2025-чу шеран май беттан 16-чу дийнахь Российн куьйгалхочун инициативица Истмалехь дӀадоладеллачу машаран дийцаршна лерина^[48]. Ӏамеркан агӀоно дийцарехь, къамел дӀахьош, Украинин дов хилла ца Ӏаш, шина пачхьалкхан экономикин цхьаьнаболхбарх лаьцна а хьахийна. Трампа ма-дийццара, Российн президентаца къамел динчул тӀаьхьа иза дагахь ву Украинин политикин куьйгалле а, НАТО-н пачхьалкхийн куьйгалхошка а кхайкха^[49]. Российн Федерацин а, Ӏамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн а куьйгалхойн телефонехула шина сохьтехь сов лаьттина къамел «конструктиван» ду аьлла Путин Владимира. Российн президенто билгалдаьккхира, Москохо а, Киево а болх бийр бу хила тарлучу машаран бартах лаьцна меморандум тӀехь аьлла ^[50].

2025 шеран ноябрехь Ӏамерикан прессо хаам бира Украинехь конфликт ерзоран Ӏамерикан машаран планах лаьцна^[51]. Билгалдаьккхина иза 28 пунктах лаьтташ хилар, царех цхьаммо кхайкхам бира пачхьалкхо кхаьчначу массо а дуьненаюкъара гӀоьнан аудитан Ӏалашонца, The Wall Street Journal-о ма-дийццара, «коррупци ю бохуш дерг Ӏорадаккхархьама». Репортерашна хиира и низам хийцина хилар Киеван дехарца, иза лууш яра «тӀом боьдуш шен гӀуллакхашна йуьззина амнисти эца».